Atölye #1: Karşılaşmak
Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ilk haftasında iki metin bize eşlik edecek: John Berger’in Görme Biçimleri’nin açılış bölümü ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir’inin önsözü.
İki yazarı yan yana getiren iki soru var:
Baktığımızda ne görüyoruz?
Baktığımızda neyimiz görülüyor?
I. METİN: JOHN BERGER — GÖRME BİÇİMLERİ
Görme konuşmadan önce gelmiştir. Çocuk konuşmaya başlamadan önce bakıp tanımayı öğrenir.
Ne var ki başka bir anlamda da görme sözcüklerden önce gelmiştir. Bizi çevreleyen dünyada kendi yerimizi görerek buluruz. Bu dünyayı sözcüklerle anlatırız ama sözcükler dünyayla çevrelenmiş olmamızı hiçbir zaman değiştiremez. Gördüklerimiz ile bildiklerimiz arasındaki ilişki asla durulmaz. Her akşam güneşin batışını görürüz. Dünyanın güneşe arkasını dönmekte olduğunu biliriz. Ne var ki bu bilgi, bu açıklama gördüklerimize uymaz hiçbir zaman. Gerçeküstücü ressam Magritte Düşlerin Anahtarı adlı resminde sözcüklerle görülen nesneler arasında her zaman var olan bu uçurumu yorumlamıştır.
Düşündüklerimiz ya da inandıklarımız nesneleri görüşümüzü etkiler. İnsanların Cehennem’in gerçekten var olduğuna inandıkları ortaçağda ateşin bugünkünden çok değişik bir anlamı vardı kuşkusuz. Gene de onlardaki bu cehennem kavramı —yanıkların verdiği acıdan olduğu ölçüde— ateşi her şeyi yutan, kül eden bir şey olarak görmelerinden doğmuştur.
Seven birisi için sevgiliyi görmenin hiçbir sözcük ya da kucaklayışla karşılaştırılamayacak bir bütünlüğü vardır; bu bütünlük, geçici olarak, ancak sevişmeyle sağlanabilir.
Gene de sözcüklerden önce gelen ve sözcüklerle tam olarak anlatılamayan görme, uyarıcılara karşı mekanik bir tepkide bulunup bulunmama sorunu değildir. (Görme eylemi, ancak gözün retinasını ilgilendiren sürecin küçük bir bölümünü alırsak böyle tanımlanabilir.) Yalnızca baktığımız şeyleri görürüz. Bakmak bir seçme edimidir. Bu edimin sonucu olarak gördüğümüz nesne —her zaman elimizle dokunabileceğimiz bir nesne anlamında olmasa da— ulaşabileceğimiz bir alana getirilmiş olur. İnsanın bir şeye dokunması demek, kendisini o şeyle ilişkili bir duruma sokması demektir. (Gözlerinizi kapayın, odada dolaşın, dokunma duygusunun durağan, sınırlı bir görme biçimine dönüştüğüne dikkat edin.) Tek bir nesneye değil, nesnelerle aramızdaki ilişkilere bakarız her zaman. Görüşümüz sürekli olarak canlıdır, hareketlidir; her şeyi çevresindeki bir çember içinde tutar; bulunduğumuz durumda bizim için orada var olabilecek her şeyi gösterir bize.
Bir şeyi gördükten hemen sonra, aynı zamanda kendimizin görülebileceğini de fark ederiz. Karşımızdakinin gözleri bizimkilerle birleşerek görünenler dünyasının bir parçası olduğumuza bütünüyle inandırır bizi.
Karşıdaki tepeyi gördüğümüzü kabul edersek o tepeden görüldüğümüzü de kabul etmemiz gerekir. Görüşün iki yanlılığı konuşmaların iki yanlılığından daha baskındır. Çoğu zaman karşılıklı konuşma bu görme-görülme işlemini dille getirme çabasıdır. “Sizin her şeyi nasıl gördüğünüz”ü benzetmeyle ya da doğrudan açıklama çabanızla, “onun her şeyi nasıl gördüğü”nü anlama çabanızdır.
İmge sözcüğüne bu kitapta verilen anlamıyla tüm imgeler insan yapısıdır.
Bir imge, yeniden yaratılmış ya da yeniden üretilmiş görünümdür. İmge ilk kez ortaya çıktığı yerden ve zamandan —birkaç dakika ya da birkaç yüzyıl için— kopmuş ve saklanmış bir görünüm ya da görünümler düzenidir. Her imgede bir görme biçimi yatar. Fotoğraflarda bile. Çünkü fotoğraflar çoğu zaman sanıldığı gibi mekanik kayıtlar değildir. Her bir fotoğrafa baktığımızda, ne denli az olursa olsun, fotoğrafçının sınırsız görünüm olanakları arasından o görünümü seçtiğini fark ederiz. Rasgele aile fotoğraflarında da böyledir bu. Fotoğrafçının görme biçimi konuyu seçişinde yansır. Ressamın görme biçimi, bez ya da kağıt üstüne yaptığı imlerle yeniden canlandırılır. Her imgede bir görme biçimi yatsa da bir imgeyi algılayışımız ya da değerlendirişimiz aynı zamanda görme biçimimize de bağlıdır. (Örneğin Sheila yirmi kişi arasında tek bir insandır; ama yalnız bizi ilgilendiren nedenlerle gözümüz ondan başkasını görmez.)
Berger, John. Görme Biçimleri. Çev. Yurdanur Salman. İstanbul: Metis Yayınları, 2010, 23. basım, s. 7–10.
II. METİN: AHMET HAMDİ TANPINAR — BEŞ ŞEHİR
Ahmet Hamdi Tanpınar • Wikipedia
Önsöz, s. 11–13
ÖNSÖZ
Beş Şehir’in asıl konusu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyaktır. İlk bakışta birbiriyle çatışır görünen bu iki duyguyu sevgi kelimesinde birleştirebiliriz. Bu sevginin kendisine çerçeve olarak seçtiği şehirler, benim hayatımın tesadüfleridir. Bu itibarla, onların arkasında kendi insanımızı ve hayatımızı, vatanın manevi çehresi olan kültürümüzü görmek daha doğru olur.
Bizden evvelki nesiller gibi bizim neslimiz de, bu değerlere şimdi medeniyet değişmesi dediğimiz, bütün yaşama ümitlerimizin bağlı olduğu uzun ve sarsıcı tecrübenin bizi getirdiği sert dönemeçlerden baktı. Yüz elli senedir hep onun uçurumlarına sarktık. Onun dirseklerinden arkada bıraktığımız yolu ve uzakta zahmetimize gülen vaitli manzarayı seyrettik.
Tenkidin, bir yığın inkârın, tekrar kabul ve reddin, ümit ve hülyanın ve zaman zaman da gerçek hesabın ikliminde yaşadığımız bu macera, daha uzun zaman, yani her mânasında verimli bir çalışmanın hayatımızı yeniden şekillendireceği güne kadar Türk cemiyetinin hakikî dramı olacaktır.
Gideceğimiz yolu hepimiz biliyoruz. Fakat yol uzadıkça ayrıldığımız âlem, bizi her günden biraz daha meşgul ediyor. Şimdi onu, hüviyetimizde gittikçe büyüyen bir boşluk gibi duyuyoruz, biraz sonra, bir köşede bırakıvermek için sabırsızlandığımız ağır bir yük oluyor. İrademizin en sağlam olduğu anlarda bile, içimizde hiç olmazsa bir sızı ve bazen de bir vicdan azabı gibi konuşuyor.
Sade millet ve cemiyetlerin değil, şahsiyetin de asıl mâna ve hüviyetini, çekirdeğini tarihîlik denen şeyin yaptığı düşünülürse, bu iç didişme hiç de yadırganmaz. Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için, onunla her an hesaplaşmaya ve anlaşmaya mecburuz.
Beş Şehir işte bu hesaplaşma ihtiyacının doğurduğu bir konuşmadır. Bu çetin konuşmayı, aslı olan meselelere, daha açıkçası, “Biz neydik, neyiz ve nereye gidiyoruz?” suallerine indirmek ve öyle cevaplandırmak, belki daha vuzuhlu, hatta daha çok faydalı olurdu. Fakat ben bu meselelere hayatımın arasında rastladım. Onlar bana Anadolu’yu dolduran Selçuk eserlerini dolaşırken, Süleymaniye’nin kubbesi altında küçüldüğümü hissederken, Bursa manzaralarında yalnızlığımı avuturken, divanlarımızı dolduran kervan seslerine karışmış su seslerinin gurbetini, Itrî’nin, Dede Efendi’nin musikisini dinlerken geldiler.
Hiç unutmam: Uludağ’da bir sabah saatinde, dinlediğim çoban kavalına birbirini çağıran koyun ve kuzu seslerinin sarıldığını gördüğüm anda, gözlerimden sanki bir perde sıyrılmıştır. Türk şiirinin ve Türk musikisinin bir gurbet macerası olduğunu bilirdim, fakat bunun hayatımızın bu tarafına sıkı sıkıya bağlı olduğunu bilmezdim. Manzara hakikaten güzel ve dokunaklıydı, beş on dakika bir sanat eseri gibi seyrettim. Bir gün Anadolu insanının his tarihi yazılır ve hayatımız bu zaviyeden gerçek bir sorgunun süzgecinden geçirilirse, moda sandığımız birçok şeylerin hayatın kendi bünyesinden geldiği anlaşılır.
Bir kelime ile benim için bu meselelerin kendileri kadar onların bana gelişleri, ruh hâllerimi benimseyen içimdeki yürüyüşleri de mühimdi. Zaten kitap, parça parça yaşanmış şeylerden doğdu.
Kitabın ikinci baskısı için, zaruri gördüğüm, ilâve ve değişmelerde bile bu ilk rastlayışın izlerinin olduğu gibi kalmasına çalıştım. Her iki baskıyı birden okuyanlar bu ilâveler arasında bilhassa Selçuk devrine doğru bir genişleme göreceklerdir. Tarihçilerimiz Selçuk ile Osmanlı arasındaki farkı, bir hanedan değişmesinde görmekte fazla ısrar eder gibidirler. Biz ise, bu farkın muaşeretten üslûba, insan ve zevke kadar derinleştiğine inanıyoruz. Selçuk’la Osmanlı, biri öbüründe az çok devam eden iki ayrı âlem, yahut daha iyisi, büyük mânasında iki ayrı üslûptur. Geniş Rumeli coğrafyasını ve Akdeniz terbiyesini de içine alan bir terkip olan Osmanlı’yı bizim Rönesansımız sayabiliriz. Biz bugün Selçuk’u, geçen asrın başlarında Avrupa’nın Gotik veya Romen sanatlarını yeniden keşfetmesi gibi keşfetmiş bulunuyoruz. Onu görebilmemiz için Osmanlı’nın içinden çıkmamız lâzım geliyordu. Selçuk eserlerinin bugünkü harap durumunda, iktisadî buhranlar kadar bu çok mühim zevk ayrılığının, içten kopmanın da bir payı olsa gerektir.
Okuyucu, Beş Şehir’de buna benzer birçok tekliflere veya cesaretlere rastlayacaktır.
Her düşünen insanımız gibi, ben de hayatımızın değişmesi için sabırsızım. Daima hayranı olduğum yabancı bir romancının hemen hemen aynı şartlar içinde söylediği gibi, “Eski bir Garpçıyım”. Fakat canlı hayata, yaşayan ve duyan insana, cansız madde karşısındaki bir mühendis gibi değil, bir kalp adamı olarak yaklaşmayı istedim. Zaten başka türlüsü de elimden gelmez. Ancak sevdiğimiz şeyler bizimle beraber değişirler ve değiştikleri için de hayatımızın bir zenginliği olarak bizimle beraber yaşarlar.
Ankara, 25 Eylül 1960
Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021, “Önsöz”, s. 11–13.
Atölye #2: Metinde Ne Dolaşıyor?
Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ikinci haftasında iki metin bize eşlik edecek: Roland Barthes’ın Aydınlık Oda’sından studium ve punctum üzerine bir bölüm ve Abdülhak Şinasi Hisar’ın Boğaziçi Mehtapları‘ndan “Sessizliğin Şiiri.” Biri bizi durduran ayrıntıya, öteki bir metnin içinde akıp giden şeye bakıyor. İki yazarı yan yana getiren sorular şöyle:
Metnin içinde sizi durduran şey ne?
Metnin içinde neler dolaşıyor?
III. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA
10 / Studium ve Punctum, s. 36-38
Benim kuralım yeterince akla yatkındı, sözünü ettiğim iki öğeyi adlandırmaya çalışmam için (ileride gereksinim duyacağım buna); iki öğenin birlikte varoluşu bu fotoğraflara duyduğum özel ilgi türünü temellendiriyor gibiydi.
Birincisi, gözle görünür biçimde bir yayılımı, bir alan genişlemesi vardı; bilgime, kültürüme göre, iyice alışkın olduğum biçimde algılıyordum. Bu alan, fotoğrafçının sanatına ya da şansına göre az ya da çok üsluplaştırılmış veya az ya da çok başarılı olabilirdi ama daima klasik bir bilgiye iletiyordu:
Ayaklanma, Nikaragua ve her ikisinin göstergeleri: sivil giyimli yoksul savaşçılar, harap haldeki sokaklar, ölüler, acılar, güneş ve yerlilerin ağır, sert bakışları. Binlerce fotoğraf bu alana ilişkindi; ve ben bu fotoğraflara karşı, kuşkusuz, bir tür genel, bazen de heyecan verici ilgi duyabilirim; buradan kaynaklanan heyecan da ahlaksal ve siyasal kültürün akla yatkın bir aracılığından geçiyordu. Bu fotoğraflara duyduğum heyecan orta düzeyde bir duygulanmadan, neredeyse bir eğitimden ileri geliyordu.
Ben Fransızcada, insana özgü bu çeşit ilgiyi belirtebilecek bir sözcük bulamıyordum; ama Latincede böyle bir sözcük var sanırım: studium’dur bu, akla hemen gelen “inceleme, çalışma” anlamında değil de, bir şeye gösterilen dikkat, bir kimseye karşı duyulan beğeni, kuşkusuz hiçbir özel yoğunluk olmadan, tez canlı, genel bir arayış yönelmesi anlamındadır. İster siyasal tanıklıklar olarak algılayayım, isterse de onlardan güzel tarihsel tablolar olarak zevk alayım, ben birçok fotoğrafa işte bu studium aracılığıyla yönelirim. Çünkü yüzlere, yüz ifadelerine, jestlere, dekorlara, eylemlere kültürel olarak katılırım (bu yananlam studium’da vardır).
İkinci öğe studium’u kırar (ya da keser). Bu kez, onu arayacak olan ben değilim (studium’un alanına egemen bilincimle yöneldiğim gibi değil bu kez), sahneden bir ok gibi kalkıp beni delip geçen kendisi. Latincede, bu yarayı, bu delişi, sivri bir aletle gerçekleştirilmiş işareti belirten bir sözcük vardır; bu sözcük bana çok daha uygun düşer, çünkü “noktalama” kavramına gönderir ve sözünü ettiğim fotoğraflar gerçekten de bu duyarlı noktalarla belirgin kılınmış ve hatta bazen beneklendirilmiş gibidir; bu işaretler, bu yaralar tamı tamına noktalardır. Studium’u rahatsız eden bu ikinci öğeyi öyleyse ben punctum olarak adlandıracağım; çünkü punctum aynı zamanda iğne batması, küçük delik, küçük leke, küçük kesiktir — ve ayrıca zar atışı gibi bir şans işidir. Bir fotoğrafın punctum’u, işte bana saplanan [beni nokta hedefi yapan], ama aynı zamanda beni yaralayan, bana saplanan bu rastlantıdır.
Fotoğrafta iki temayı böylece ayırt ettim (çünkü sevdiğim fotoğraflar sonuçta bir klasik sonat biçiminde oluşturulmuştu); şimdi artık art arda her ikisiyle de ilgilenebilirim.
Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 36-38.
Not: Berger’de bakan seçiyordu (studium’a yakın), Tanpınar “Onlar … bana geldiler” diyordu (punctum’a yakın).
IV. METİN ABDÜLHAK ŞİNASİ HİSAR - BOĞAZİÇİ MEHTAPLARI
Abdülhak Şinasi Hisar • Wikipedia
SESSİZLİĞİN ŞİİRİ
Maziyi anlamak ve duymak için bilinmesi lâzım gelen, şimdi elimizden kaçırmış olduğumuz bir nimet, bize yardım elini uzatan bir ilâh vardı ki o da her günümüzü saran nefîs bir sessizlikti. Sükût, gramofonlarla yenilerek, radyolarla kovularak, otomobil, otobüs, tramvay gürültüleriyle delik deşik edilerek git gide o kadar azalmış, daralmış, ufalmış, yeni hudutlarının içinde kalmış ve bizim saatlerimizin çoğundan o kadar uzaklaşmıştır ki bazan ona rasgelince bir lezzet gibi duyuyoruz. Biraz süren sessizlik bize ilâç diye koklanan bir ruh gibi tesir ediyor ve musiki yerine geçiyor. Vaktiyle Shakespeare de tam bir sessizliğin en tatlı bir musiki makamına geçtiğini söylemekte haklıydı. Sükûta şimdi bir koruya, bir bahçeye girer gibi erişiyoruz. O zamanlarsa bu bizim tabiî ve hemen daimî iklimimizdi. Sükût esas ve onun haricinde şarkı ve saz ise nadir tadılır zevklerdi. O zamanlarda bol bol kandığımız sessizliğe biz elbette şimdiki kadar acıkmış ve susamış değildik. Fakat bilâkis ona pek alışkın olduğumuz—
Hayat mefhumunun düşünülmesi gündelik patırdılar arasında o kadar güçleşiyor ki bunu duyabilmek ve tadabilmek için şehrin gürültülerinden kurtulmuş, yıkanmış olmak lâzım geliyor. Şimdi sükûttan öyle mahrumuz ki geçenlerde Boğaziçi kıyılarında dolaşırken eskiden bildiğim bir ruha tekrar kavuşur gibi olmuştum. Onu birdenbire tanıyamadım. Tattığım lezzete akıl erdiremiyordum. Sükût içinde kendi kulaklarımın uğultusunu işitiyordum. Meğer bu beni yavaş yavaş sarmış olan eski, rahat ve tatlı sessizlikmiş. Onun nûrunda vücudumun ve ruhumun, eyvah! ne boş patırdıların kurbanı olarak ne kadar yorgun, ne kadar yıpranmış olduğunu gördüm.
Gerçi Boğaziçinde sükût belki hiç bir zaman büsbütün sessizlikten hâsıl olmaz, ve belki her zaman gizli bir çok ince, dağınık, uzak, yumuşak seslerden örülmüştür. Bizi götüren sandal suları yırtar ve suların fısıltılarına dalardı. Boğaziçi sularının, bir çalgı âleti gibi, öyle bir hassaslığı vardır ki üstünden geçen şeyleri, biz görmesek bile, bize uzaktan, seslerinden bildirir. Geçen bir vapurun pervanesi ve çarkları ayrı ayrı sesler çıkarır. İki sahil arasında suların üstü sükûtla dolmuş gibidir. Gürültüler ancak bu sükûtu iterek, karşıdan karşıya kendilerine açtıkları hususi bir yoldan, onu ancak kendi cürümleri kadar bozan bir sütun halinde geçerler.
Ayrı ayrı bir hüviyetleri olan bir çok şeylerin geniş bir mesafe içinde hep birden görünüşü de insana bunların ayrı ayrı sustuklarını duyurur.
Evvelleri bütün Boğaziçinde böyle lezzetli bir sessizlik hüküm sürerdi. Sabahlar sislerin mahmurlukları içinde süt gibi bir sessizlik; akşamlar loşluğun örtüleri altında içki gibi mahrem bir sükûn ve geceler karanlığın, yahut mehtabın karşısında şiir gibi bir sükût; hulâsa, ayrı ayrı renklerde, tatlarda, inceleşen, değişen, koyulaşan, devam eden ve bize bir lûtuf gibi gelen bir sükût duyulurdu.
Bu “mehtap” gecelerinde de her saz faslını böyle yavaş yavaş yer değiştirmekle geçen bir sükût faslı takib ederdi. Üstlerine yığılmış hulyalar siyahımsı bir kül rengine giren sahiller, üstlerine birer şal örtünür gibi koyu birer gölgeye bürünen yalılar susar ve onların sisleri içinde kandiller canlı gibi bir hassaslıkla parıldar, hiçbir gürültü mehtabın ezelî şiirini bozmaz, hiçbir yerden hiçbir ses sızmaz, bütün Boğaziçi dilsiz kalmış gibi ortalıkta en küçük bir çıt duyulmaz, ve deniz kokan nazlı bir sükût havayı ve gönülleri kaplardı.
Kayıkçılar, bu sessizliğe dalarak, çok kere birer hayale götürür gibi açılan küreklerini ancak kayık ve sandalları birbirlerine çarptırmamak için, suların içinde sessizce hafif hafif oynatırlar, âdeta birer dümen gibi kullanırlardı ve ancak arada bir yavaş hareketlerle çökmeye başlarlar ve o zaman küreklerin daldıkları suların yırtılışlarından hafif bir ses çıkar ve sonra dağılarak sulara damlardı.
Bundan başka ne sahillerden akseden bir kahkaha veya bir hıçkırık, ne bu kayıklarda bulunanlardan gelen bir çığlık veya bir ıslık duyulur, bu kayık ve sandal kafilesinin sessizliğini bozacak ne şamatalı bir motörün, ne patırdılı bir çatananın geçtiği olurdu. Bu saatlerde son seferlerini zaten bitirmiş olan Şirket vapurları artık işlemez, motörbotlarsa Boğaziçinde zaten gözükmezdi. Ancak, bâzan, bu âleme büsbütün yabancı, bıkmış, görgüsüz ve nadir bir eski zaman mahlûku gibi siyah bir şilep kendi halinde bir edayla Boğazın ortasından ağır ağır geçer ve uzaktan geçtiğinden ondan da ancak hafif bir pervane ve köpüklenen su sesleri duyulurdu. Sonra Boğaziçi yine tamamen esatirî haline döner; sulara dökülen mehtabın şiirine, gökün kenarında bütün şaşaasiyle parıldayan bir sükût ilâhesine dönen ayın sessizliğine dalardı.
Suların sükûtu üstünde sandalların sükûtu kayıyordu ve biz geçtikçe sanki üstünde bulunduğumuz sular gibi yarılıyor, açılıyor ve bizi karşılıyordu. Bizim böyle susarak duyduğumuz sessizlik sanki deminki çalgıya devam eder gibi oluyordu. Gûya saz ve hânende sesleri yavaş yavaş sönerek sükûta ererdi. Fakat susmuş çalgı yavaşça gördüğümüz manzaralara ve duyduğumuz hislere sızarak her şeyde duyulmaya başlar, her şey musiki gibi duyulmaya koyulurdu. Sazın yakıcı tadı ve alevi şimdi sükût içine girdikten sonra damarlarımızın içinden geçiyor gibiydi. Saz seslerinin kıyılarında açılan bu sessizlikten akan sazın susan sahillerine benzerdi. Mehtapta Boğaziçinin böyle susması musikinin bizi yükselttiği seviyeye uyuyor, ve hattâ belki onun da üstüne çıkarıyordu. Zira susmuş çalgıyı içine almış ve onun bir mahfazası gibi olmuş bir sükût içinde deminki seslerin içimizde gûya rikkatli bir gölgesi kalmış gibi, bir rûya hatırlar gibi o susmuş sazı belki hâlâ duyuyorduk. Ruhumuzu dolduran musikinin gölgesine benziyen bir sessizlikti ki biz bunu gûya sularda hafif bir iz gibi sürükliyerek içimizde yaşıyan bu susmuş çalgımızla geçiyor ve gûya büyük bir sükût ve inziva diyarına giriyorduk.
Deminki hudutsuz aşk ve heyecan seslerinden sonra bu sessizlik Boğaziçi sahillerine sonsuz bir lezzet ve rikkat veriyor, derin bir mâna ile hususileşerek sanki sazı taşıyan, onunla dolan, iki musiki faslı arasında tertib edilmiş olan kıymetli bir sükût faslı oluyordu. Biz kendi kendimizi mahrem, sözsüz talâkatimize vardıran ve kelimelerin ifade edemiyecekleri mânaları nihayet duyuran, en içli derinliklerimizle zenginleştiğimiz zamanlarımıza eriyorduk. Hazinelerimiz gönlümüzde ve hafızamızdaydı. Sükût içinde bize sanki derinden derine ses veren onlardı. Hepimiz gönüllerimizi dolduran bu lezzeti idrâk ediyorduk ve karşımızda her şey ezelî bir tadla susuyordu.
Bu, cidden ihtişamlı ve tam bir sükût faslıydı. Dikkat edilse, gûya yedi kat göğe çıkıldığı gibi, gûya yedi kat sükûta eriştiğimiz duyulurdu. Zira bu sükût bizim geçmiş mevrus zamanlarımızın bütün sükûtlarıyle birleşmiş, çoğalmış ve derinleşmesinden hasıl olan bir sükût oluyordu. Gümüş fânusundan sulara ışıklar dökülen ayın, çiçek gibi kokan koyu mavi havanın, mor ve tılsımlı denizin, arkalarına gûya birer şal örtünmüş sahillerin, bizi götüren hafif kayıkların, yanımızdaki vefalı ve dost insanların ayrı ayrı sükûtları ve bunları tadan kendi ruhumuzun sükûtu! Bunların hepsinin ayrı bir varlığı, mânası, lezzeti olduğu duyuluyordu. Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.
Ruhumuzun derinleştiğini duyuyorduk. Sükûtun doldurduğu ruhlar asıl kendilerine dönerek daha ziyade dindar oldukları için de etrafımızdaki tabiatı dinî şeylerin kutsîliğiyle seziyorduk.
Bu sükût, mükemmeliyetinden, artık huyunu değiştirmiş gibi, bir rehavet olacağına, heyecanlı hisler makamına geçiyor, artık ruhumuz ay gibi parlıyor, gök gibi sonsuzlaşıyor, ve susması onların sükûtlarının ayarına yükseliyordu.
En derin sözleri ve en mükemmel âhenkleri hazırlıyan hep sükûtlardır. En doğru fikirler gibi en kudretli cesaretler de sükûttan doğar. Sessizlik şiir zevkini besler ve şiirler arasında ancak sükût lâzım veya mümkün olduğu gibi bu güzel sükûtlardan sonra insana susmak veya şiir söylemek yaraşır.
Bu gecelerde, kayıkta, yanımda bazan annem ve çok kere anneannem ve misafirlerimiz bulunurdu. Hepimiz de susmasını bilirdik. Zira insanlar arasında emniyet, muhabbet ve şefkat hislerine dayanan bir susuş, erişebilecekleri en derin sözler kadar güzeldir. Söyliyebileceğimiz hiçbir sözü bu güzel sükûtu bozmaya lâyık bulmazdık. Zira sessizlik insanları yükselterek gûya içlerinde susan bir ilâh yaratır. Söylemek için onun belki şiir söylemesi lâzım gelecekti. Bizim susmamız onun sükûtuydu.
Bu sükût ruhuma öyle tohumlar ekmiş ki bunların açılan mânalarını nice senelerden sonra idrâk ediyorum. Bu sükût gönlüme öyle sözler nakşetmiş ki bunları bunca zaman sonra dilimin altında duyuyor, kalemimin ucunda buluyorum. İhtimal ki böyle sustuğumuz ve bu sessizliği tattığımız güzel zamanlar, haberim olmıyarak, bana hayatımın —bugünkü zavallı yanlış tabirimizle— bazı direktiflerini vermişti. İhtimal ki sükûtun şiirini hemen her şeyden ziyade sevmiye bu zamanlar aşılanmıştım. İhtimal ki yalnızlığın tadını kalabalığın kargaşalığına ve sessizliğini de şamatasına tercih etmek sevgisini bana bu zamanlar aşılamıştır. İhtimal ki olduğumuzun yanında olmayı tahayyül ettiğimiz bir tabiat ve yaşadığımız talihin yanısıra yaşamayı tahayyül ettiğimiz talihlerden biri olmak üzere târik-i dünyalar gibi inziva ve sükût içine çekilmiş bir ömür tahayyül etmeye bu zamanlarda alışmıştım ve şüphesiz ki o derin gecelerde Boğaziçini ben o ilâhî saz fasılları için olduğu kadar, bu ışıkların, suların ve gölgelerin kenarında içlerini çeker gibi duyduğum tabiî ve beşerî sükût fasılları için sevmiştim!
Hisar, Abdülhak Şinasi (1967) Boğaziçi Mehtapları. İstanbul: Varlık Yayınları, s. 181-188.
Sitoplazma Akışı
Elodea adlı bir su bitkisinin yaprak hücreleri, mikroskop altında, iki farklı videoda.
Gördüğümüz yeşil noktalar kloroplastlar. Ama hareket eden asıl onlar değil. Onları hücrenin çeperi boyunca döndüren, büyük ölçüde sudan oluşan bir sıvı var. Biyologlar buna sitoplazma akışı diyor.
Metnin içinde de -benzer- bir şey dolaşır.
“Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.”
— Abdülhak Şinasi Hisar, Boğaziçi Mehtapları
Atölye #3: Metni Ne Tutuyor?
Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin üçüncü haftasında iki metin bize eşlik edecek: Aristoteles’in Poetika’sından mecaz üzerine bir bölüm ve George Lakoff ile Mark Johnson’ın Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil kitabından “Beraber Yaşadığımız Kavramlar.” Biri birbirinden uzak iki şey arasında kurulan bağa bakıyor, öteki metaforsuz bir düşüncenin mümkün olmadığına.
Bu haftanın ana metni ise Yusuf Atılgan’ın “Saatlerin Tıkırtısı” öyküsü. Öykü üzerinden şu soruyu çalışacağız:
Metnin içinde dolaşanları tutan ne?
V. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA
… Van der Zee’nin fotoğrafını okurken, beni etkileyen şeyi bulduğumu sanıyordum: Bayramlıklarını giymiş siyahi kadının bantlı ayakkabıları; ama bu fotoğraf kafamda çalışıp durdu ve sonradan asıl punctumun kadının boynundaki kolye olduğunu anladım; çünkü (kuşkusuz) ailemden bir hanımın her zaman taktığını gördüğüm kolyeyle aynı kolyeydi (ince örgülü altın kordon); bu hanım öldükten sonra, söz konusu altın kordon eski mücevherlerin konduğu, aileye ait bir kutuda kalmıştı (babamın bu kız kardeşi hiç evlenmemişti; evde kalmış yaşlı kız olarak annesinin yanında yaşamıştı, ben de, onun hüzünlü taşra yaşamını düşünüp hep acı çekmiştim). Sonunda şunu anlıyordum: Ne kadar ani, ne kadar keskin [sert] olursa olsun, punctum belli bir belirine razı olabiliyordu (ama hiçbir incelemeye de izin vermiyordu). …
Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 62
VI. METİN - GEORGE LAKOFF & MARK JOHNSON - METAFORLAR
Metafor, çoğu insan için poetik muhayyile ve retorik gösteriş hilesidir — olağan/gündelik dille ilgili bir sorun değil, olağan dışı dille ilgili bir sorundur. Ayrıca metafor genellikle yalnızca dilin karakteristiği, düşünce veya eylem sorunundan çok kelimeler sorunu olarak görülür. Bu nedenle çoğu insan pekâlâ metaforsuz da mükemmel bir hayat sürebileceğini düşünür. Tam aksine biz, metaforun gündelik hayatta sadece dilde değil, düşünce ve eylemde de yaygın olduğunu keşfettik. Gündelik kavram sistemimiz — kendileriyle düşündüğümüz ve eylemde bulunduğumuz terimler — temelde doğası gereği metaforiktir.
Düşüncemize yön veren kavramlar sadece zihne özgü sorunlar değildir. Onlar en sıradan detaylara kadar bizim gündelik faaliyetlerimize de yön verir. Algıladığımız şeyi, dünyada yolumuzu bulma tarzımızı ve diğer insanlarla ilişki kurma biçimimizi kavramlarımız yapıya kavuşturur. Bu nedenle kavram sistemimiz gündelik gerçekliklerimizi tanımlamakta merkezî bir rol oynar. Eğer biz kavram sistemimizin büyük ölçüde metaforik olduğunu öne sürmekte haklıysak, o vakit düşünme tarzımız, tecrübe ettiğimiz şey ve her gün yaptığımız şeyler, daha çok, bir metafor sorunu demektir.
Fakat kavram sistemimiz normalde bizim farkında olduğumuz bir şey değildir. Gündelik hayatı oluşturduğumuz küçük şeylerin çoğunda, biz sadece belirli hatlar boyunca neredeyse otomatik olarak düşünür ve hareket ederiz. Bu hatların tam anlamıyla ne oldukları hiçbir şekilde açık değildir. Bu hatları keşfetmenin biricik yolu dili incelemektir. İletişim, düşünür ve eylemde bulunurken kullandığımız kavram sistemiyle aynı sisteme dayandığı için dil bu sistemin nasıl bir sistem olduğunun önemli delil kaynaklarından biridir.
Öncelikle linguistik delil temelinde, gündelik kavram sistemimizin önemli bir kısmının doğası gereği metaforik olduğunu keşfettik. Keza hangi metaforların algılama tarzımızı, düşünme tarzımızı ve eylemde bulunma tarzımızı yapıya kavuşturan metaforlar olduklarını ayrıntılarıyla tespite başlamanın bir yolunu da keşfettik.
Bir kavramın metaforik olmasının ve bu tür bir kavramın gündelik aktiviteyi yapıya kavuşturmasının ne anlama gelebileceği konusunda bazı fikirler ileri sürmek için TARTIŞMA kavramı ve TARTIŞMA SAVAŞTIR kavram metaforu ile başlayalım. Bu metafor, gündelik dilimizde şu türden çok farklı ifadelere yansır:
TARTIŞMA SAVAŞTIR
İddialarınız savunulamaz.
Argümanımdaki her zayıf fikre saldırdı.
Eleştirileri doğrudan hedefi buldu.
Argümanını yerle bir ettim.
Onunla asla bir tartışmada galip gelemedim.
Kabul etmiyor musun? O zaman, ateş!
Bu stratejiyi kullanırsan, o seni bitirecek.
Argümanlarımın hepsini tahrip etti.
Tartışmalardan yalnızca savaş terimleriyle söz etmediğimizi anlamak önemlidir. Gerçekte tartışmaları kazanabiliriz de kaybedebiliriz de. Tartıştığımız kişiyi bir hasım olarak görürüz. Onun mevzilerine saldırır ve kendimizinkileri savunuruz. Galip gelir ve mağlup ediliriz. Stratejiler planlar ve kullanırız. Eğer savunulamaz bir mevzi bulursak, onu terk edebilir ve yeni bir hücum hattı oluşturabiliriz. Tartışmada yaptığımız şeylerin çoğunu kısmen savaş kavramı yapıya kavuşturur. Hiçbir fiziki çatışmanın olmadığı yerde bile şifahi bir çatışma vardır ve bir tartışmanın yapısı — hücum, savunma, karşı hücum vs. — bunu yansıtır. İşte tam da bu anlamdadır ki TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforu bu kültürde beraber yaşadığımız metaforlardan biridir; tartışmada sergilediğimiz eylemleri yapıya kavuşturur.
Tartışmaların savaş terimleriyle görülmediği bir kültür tahayyül etmeyi deneyin, orada hiç kimse kazanmaz veya kaybetmez, orada hücum etmenin yahut savunmanın, ilerlemenin veyahut geri çekilmenin hiç mânâsı yoktur. Tartışmanın dans olarak görüldüğü bir kültür tahayyül edin, katılımcılar icracılar olarak görülür ve amaç dengeli ve estetik bakımdan arzu edilir tarzda icrada bulunmaktır. Böyle bir kültürde, insanlar argümanları farklı biçimde görür, farklı biçimde tecrübe eder, farklı biçimde icra eder ve onlar hakkında farklı biçimde konuşurlar. Fakat biz muhtemelen onları hiçbir şekilde tartışan insanlar olarak görmeyiz: Onlar gerçekten farklı bir şey yapıyordur. Onların yapmakta oldukları şeyi “tartışma” diye adlandırmak tuhaf olurdu. Muhtemelen onların kültürüyle bizimkisi arasındaki bu farklılığı tasvir etmenin en tarafsız yolu, bizim savaş terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduğumuz ve onların dans terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduklarını öne sürmek olacaktır.
Bu, metaforik bir kavramın, yani TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforunun, tartışırken yaptığımız şeyi anlama tarzımızı (en azından kısmen) yapıya kavuşturmasının ne anlama geldiğinin örneklerinden biridir. Metaforun özü bir tür şeyi başka bir tür şeye göre anlamak ve tecrübe etmektir. Bu, tartışmaların savaşın bir alttürü olduğu anlamına gelmez. Tartışmalar ve savaşlar farklı türden şeylerdir — şifahî söylem ve fizikî çatışma — ve icra edilen eylemler de farklı türden eylemlerdir. Fakat TARTIŞMA kısmen SAVAŞ’a göre yapılaşır, anlaşılır, icra edilir ve dile getirilir. Kavram metaforik olarak yapıya kavuşur, eylem metaforik olarak yapıya kavuşur ve neticede dil metaforik olarak yapıya kavuşur.
Ayrıca bu, bir tartışmayı yapmanın ve tartışma hakkında konuşmanın olağan tarzıdır. Bizim için bir mevziye saldırmayı dile getirmenin olağan yolu “bir mevziye saldırmak” kelimelerini kullanmaktır. Argümanları geleneksel dile getirme tarzlarımız hemen hemen hiç bilincinde olmadığımız bir metaforu varsayar. Metafor yalnızca kullandığımız kelimeler değildir — tartışma kavramının kendisi de metafordur.
Tartışmanın dili poetik, düşsel yahut retorik değil; lafzîdir. Argümanlardan, onları bu tarzda anladığımız için bu tarzda söz ederiz — ve şeyleri tasavvur etme tarzımıza göre eylemde bulunuruz.
Şimdiye kadar öne sürdüğümüz en önemli iddia, metaforun sadece bir dil sorunu, yani yalnızca bir kelime sorunu olmadığıdır. Biz tam tersine, insanın düşünme sürecinin büyük ölçüde metaforik olduğunu ileri süreceğiz. İnsanî kavram sisteminin metaforik olarak yapıya kavuştuğunu ve belirlendiğini söylediğimizde kastettiğimiz şey budur. Linguistik ifadeler olarak metaforlar, metaforlar tam da bir kişinin kavram sisteminde bulunduğu için mümkündür. Bu nedenle, bu kitapta TARTIŞMA SAVAŞTIR gibi metaforlardan söz ettiğimiz her durumda metaforun metaforik kavram olduğu düşünülmelidir.
Lakoff, George ve Mark Johnson. Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil. Çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015, 2. basım, s. 27–30.
VII. METİN - ARISTOTELES - POETIKA
IV. — Mecaz (metaphoria) bir sözcüğe, kendi özel anlamının dışında başka bir anlam verilmesidir. Bu da, (1) cinsin anlamının türe verilmesi, (2) türün anlamının cinse verilmesi yahut (3) bir türün anlamının bir başka türe verilmesiyle yahut da son olarak (4) bir orantıya göre olur.
Birincisine örnek (1): “Gemim burada duruyor.”(1) Demirlemek, durmanın bir türüdür.
(2) Türden cinse örnek: “Evet, bin bir iyi şeyler yaptı, (2) Odysseus.” Burada da “binbir”(3) “çok”un bir türüdür.
(3) Bir cinsin bir türünden bir başka türüne örnek: “Bakırla onun ruhunu [kuyudan su çekercesine] çekerek”(4) “bükülmez bakırla keserek”. Çünkü, burada su çekmeye kesmek diyor, kesmeye de çekmek diyor. Çünkü, her ikisi belli bir eksilterek almaktır [aphelein].
Orantıya göre mecaz (4): Dört üyelik bir diziden, eğer ikinci (B), birinciye karşı, dördüncünün (D) üçüncüye (C) davrandığı gibi davranırsa, buna ben orantı diyorum. Sonra ikincinin (B) yerine dördüncü (D), ya da dördüncünün (D) yerine ikinci alınabilir. Öyle ki, zaman zaman başka bir şeyin yerine konmuş olan bir şey, yerine konulanın ilgi içinde bulunduğu şeye de katılır. (+ A veya +C).
Örneğin, bununla anlatmak istediğimiz şudur: Kadeh (B) ile Dionysos (A) arasındaki ilgi, kalkan (D) ile Ares arasındaki (C) ilgi gibidir. O halde kadeh (B), Dionysos’un kalkanı (A+D) ve kalkan (D) Ares’in kadehidir(1) (B+C) diyebiliriz.
Yahut: Yaşlılığın (D) hayatla (C) ilgisi, akşamın (B) gün (A) ile olan ilgisine benzer. Buna göre de akşam (B), günün yaşlanması olarak (D+A) yahut da (Empedokles’in dediği gibi) yaşlılık (D) hayatın akşamıdır (B+C) ya da hayatın batışıdır denebilir.
Bazı mecazlarda orantılı üye için belli bir isim bulunmaz. Fakat yine de orantı mecazı kullanılabilir. Örneğin: Tohum serpmenin adı ekmektir, güneş ışınlarının serpilmesi için özel bir ad yoktur. Fakat güneş ışınlarının dağılmasının (serpilmesi) (B) güneşle (A) ilgisi, ekmenin (D) tohumla (C) ilgisi gibidir. Bundan ötürü ozan şöyle söyler: “Güneş, Tanrı’nın yarattığı ışınları ekiyor.” (D+A).
O halde bu tarz bir mecaz, bir başka tarzda da kullanılabilir: Karşılaşılan yabancı nesnenin adı söylenir. Fakat ona ait olan özellik reddedilir. Örneğin kalkan, bir kadeh olarak adlandırılır, fakat Ares’in kadehi olarak değil de, tersine “şarapsız kadeh” olarak.
(1) Homer, Odyss, s. 185. 24, 308.
(2) Ílías 2, 272
(3) Empedokles, Fragm. 138. 143 D.
(4) Timotheos, Fragm. 22 Wilam.
(1) Empedokles. Fragm. 152 D.
Aristoteles. Poetika. Çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2019, 26. basım, s. 76–79.
VIII. METİN YUSUF ATILGAN - SAATLERİN TIKIRTISI
Tabelâcı dükkânının önünde yaş yaş, kurusunlar diye duvara dayanmış iki levha vardı. Baktım birinde “Saatçı A. Yayladan” yazılı. İçimi bir hüzün bürüdü. Karşıdaki saatçınındı bu levha, sormuş öğrenmiş gibi biliyordum bunu. Küçücük dükkânın önünden her geçişimde hep aynı hüzün kaplardı içimi. Bütün gün orada oturan benmişim gibi. Yolun çarşılığından kurtulup evlerinin başladığı ucundaydı dükkân. Daracıktı. İçi karanlıktır diye düşünürdüm. Saatçının hikâyesini yazmak istiyordum.
Karşıya geçtim. Saatçının kapısındaki cama dayadım burnumu, içeriye baktım. Loştu. Saatçı bir masanın ardında oturuyordu. Gözlüklüydü. Bıyıksız oluşuna şaştım. Kafamdaki bıyıklıydı. Gözlüklerinin üstünden dik dik bakıyordu bana. Hoşuma gitti. Çekildim. Başka biri olsaydım belki dükkâna girer, saatımı çıkarır, “Usta, günde üç dakika geri kalıyor bu” derdim. O saati ayarlarken ben dükkânın girdisine çıktısına bakardım. Birkaç soru da sorardım saatçıya. Hikâyenin olayı daha baştan kafamda hazır olurdu. Değişmezdi bu: Belediye Başkanı, onarsın diye saatını gönderecek odacıyla. Saatçı parçaları silecek. Aksilik bu ya, silerken çarklardan biri elinden düşecek. Tabandaki tahta yarıklarından aşağı girecek. Saatçı saatı ödemeye hazır; ama başkan düşman kesilecek ona. Sağa baktın suç, sola baktın suç. Sonunda dükkânı kapattıracak saatçıya.
Sevmem bu çeşit hikâyeyi, yalanmış gibi gelir bana. Belediye Başkanı saatını hiç bu çarşı ucundaki saatçıya gönderir mi? Büyük caddede, pencereleri yeşil demir parmaklıklı, yeni açılan bankanın karşısındaki bilmem ne acentası saatçıya gönderir. O dükkânın tabanı tahta değil, parkedir. Düşen çark bulunur. Genel Kitaplık memurunun saatını dört liraya silen o saatçı başkandan iki lira ister.
Ben saatçıya soru sormak gereğini de duymuyorum. Yalan söyleyeceğini biliyorum. “İşler nasıl ustam?” desem gözlüklerinin üstünden kuşkuyla bakar bana. “Kim bu herif? Neden soruşturup duruyor? Vergimi arttırmak için mi gönderdiler bunu?” diye düşünür. “Kötü, kötü” der. Ne soracağım ona? Evli olduğunu, çocuğu olmadığını, çocuk istemediğini de biliyorum. Bütün uyanık düş görenler gibi o da az bencildir. Dükkânın içini göreceğim de ne olacak? Duvarlarda durmadan işleyen saatlar asılı olduğunu bilmek bana yeter. Adını da bilmek istemiyorum. Soyadıyla dükkânı arasındaki zıtlık içimi burkuyor. İzmir fuarındaki sırtlanı düşünüyorum. Kafesinin beton tabanı çepeçevre aşınmış; gezinmekten. Aşınan yer kafesin en uzun yolu. Adını öğrenmekten korkuyorum. Tabelâcının önündeki levhada. ‘A. Yayladan’ yazılı. “Ali ya da Ahmet’tir” diyorum içimden. Birisine sorsam? Sormam. Abdülkerim deyiverir de üzülürüm.
Bu gece saatçı yatağında beni düşünecek. “Bugün bir adam geldi, kapının camına burnunu dayadı diyecek.” Oda karanlıktır. Yanında yatan karısının soluk alışında bir değişiklik yok; uyumuş. Başını çevirip bakacak karısına. Sıkıntılı acıyan bir bakış olacak bu. (Ne çabuk uyumuş.) Saatçı daha alçak bir sesle, kendi kendine anlatır gibi anlatacak: “Burnu camda yassılmış. Dik dik baktım yüzüne. Neden? Ne bileyim. Şimdi pişmanım. Çağırıp konuşsaydım onunla diyorum.”
Birden döndüm. Gidip saatçıyla konuşacaktım. Güç tuttum kendimi. Gece olmamıştı daha. Benim kendisini götürdüğüm kıvamda değildi o. Hem hikâyemi yazmam için öğrenmem gereken önemli bir şey daha vardı. Bunu ondan soramazdım. Komşularından birine soracaktım. Ama kime? Karşıki bakkala mı? Olmaz güvenim yok ona. Kendi açısından görür insanları, “Saatımı karşı saatçıya onartmak istiyorum. Nasıl adamdır? İçinden değerli bir parçayı değiştirir mi dersin?” diye sorsam, “Eh, hiç duymadım ama belli olmaz. Kişioğlu bu” falan deyip kuşkulandırır beni yok yere. İyisi mi şu tabelâcıya sorayım. Ne de olsa bir çeşit sanatçıdır o. İnanılır sözüne. Yürüdüm. Deminki yaş tabelâlar gene kaldırımın üstündeydi. Birden camın ardında vitrine asık, sülüs yazısıyla yazılmış levhalar takıldı gözüme. Besmeleler, “Tevekkeltü al-Allah”lar “El Kasibü habibullah”lar vardı. Hiç olmazsa bir tane “Ah, minelaşk” olsaydı aralarında, hani “he”nin iki gözünden iki damla yaş akan soyundan, yoktu. Nasıl güvenirdim böylesi bir adama! Döndüm. Aşçıya soracaktım. Aşçılar iyi kişilerdir. Kişioğlunu doyururlar, yoksullara parasız artık yemekler yedirirler, diyordum. Dükkânın kapısından baktım. Bir delikanlı masanın önünde oturmuş patates soyuyordu. Erkendi. Başka kimse yoktu içerde. Bu çocuk aşçının çırağı olacaktı.
— Merhaba! dedim.
— Merhaba.
— Saatım bozuldu da. Şu karşıki saatçıya yaptırmak istiyorum. Bir sorayım dedim. Nasıl adamdır, ha? İçinden bir parçasını çalmasın?
— Yok abi, dedi, öyle adam değildir o. Korkma.
Kirli uzun tırnakları vardı çocuğun. Yüzüne ustura değmediği belliydi. Yumuşak, uzunca tüyler vardı sakal başlarında. Yüzü toplu ama sarımsı, gözleri parlak. İnandım bu çocuğa, yalan söylemez o. İçim rahatladı. “Ocağına düştün abi.” Deseydi inanacak mıydım ona? Ne bileyim ben, demedi işte. Birine daha sormak geçti içimden. Aşçının yanında elektrik araçları satan bir dükkân vardı. Sormadım. Gittim bir kahveye oturdum. Çay istedim.
Şimdi tıkır tıkır işleyen saatların arasında saatçının canı sıkılıyordur. (Ben de sıkıntılıyım burda.) Gözlüğünü çıkarmış, gözüne büyütkeni yerleştirmiş, bir saatın bozuk yerini arıyordur. Saatların tıkırtısıyla içinin sıkıntısı arasında bir ilgi vardır sanki. Bu durmayan tıkırtı dünyanın düzeni gibi bir şeydir. Değişmez. Dursa sıkıntısı geçecek belki. Oysa bu sıkıntıyı yaratan kendisidir. Her sabah dükkâna girdi mi ilk işi birer birer bu saatları kurmaktır. İğrene iğrene yapar bu işi. Kurmayıverse olmaz mı? Olmaz? O zaman kendi kendisi olmaktan, saatçı olmaktan çıkar. Zorunludur bu. Nasıl her akşam eve gider, yemek yer, oturur, yatarsa bunu da yapacak. Pazar günlerinin bile bir kurulu düzeni vardır. Kahveye çıkılır, tavla oynanır. Geceleri yatakta yatarlar karısıyla. Kışın, uykuda döndükçe yorgan kayar, üşürler. Ayrı yatakta yatamazlar. İsteksiz, ara sıra, ödev yapar gibi sarılmalar, tümü. “Bir güreşken horoz beslesem” diye düşündü dün gece. Gerçek bir heyecan kaynağı olurdu bu horoz. Ama evde kümeslik yer yok.
Karşıdaki bakkal köşedeki kahveciye iki çay bağırıyor. “Birini kazıklıyacak yine” diyor saatçı kendi kendine. Sonra yeniden saatlara dönüyor. Bunların çoğu İsviçre’de yapılır. Duyduğuna göre dağlık bir yermiş orası. Dağlarında kar varmış. Bir özlem kabarıyor içinde. “Bir gün kurmayacam şunları” diyor. Ürperiyor, daha bir büyümüş sanıyor kendini.
Ben yakında saatçının bir gün saatları kurmayıvereceğini biliyorum. Dükkândan fırlayacak. “Saatların yapıldığı yere!” diye bağıracak. Konu komşu sımsıkı yakalayacaklar onu; bırakmayacaklar; delirdi diyecekler. Bana bunları dükkânın önünden geçeceğim zaman kepenkleri inik görüp sebebini soracağım deminki aşçı çırağı anlatacak. Yüzünde bir üzüntü, bir acıma izi olmayacak. Benim de.
Şimdi büyük bir sevgi duyuyorum saatçıya. Onunla tanışmayacak kadar, saatım bozulsa ona değgin düşüncelerim değişir korkusuyla saatımı ona değil gidip o acenta saatçısına onartacak kadar büyük bir sevgi. Yazmayacağım onun hikâyesini, vazgeçtim. Beceremem, yanlış anlatırım diye korkuyorum.
Kahveden çıktım. Sıkışmışım. Genel ayakyoluna doğru yürüdüm. Sokağa saptım. Baktım sağımda bir ayakkabı onarıcısının dükkânı vardı. İçerisi görünmüyordu.
Atılgan, Yusuf. “Saatlerin Tıkırtısı.” Bütün Öyküleri. İstanbul: Can Yayınları, 2022, 9. basım, s. 20–24.
Atölye #4: Hikâye Esastır
Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin dördüncü haftasını Sait Faik’in “Mahalle Kahvesi” öyküsüyle açıyoruz. Öykü üzerinden iki temel soruya bakacağız: Metnin içinde ne dolaşıyor? ve Metni ne tutuyor?
Bu sorularda iki metin bize eşlik edecek: Ludwig Wittgenstein’ın Felsefi Soruşturmalar’ından aile benzerliği üzerine iki paragraf (§66–67) ve Aristoteles’in Poetika’sından olayların düzeni ve bütünlüğü üzerine bir bölüm. Wittgenstein tek bir ortak öz yerine birbirine geçen benzerliklere bakıyor: ipin gücü tek bir lifte değil, liflerin birbirine sarılmasında. Aristoteles ise başı, ortası ve sonu olan bir bütüne bakıyor.
Bunlara T. S. Eliot’ın “nesnel karşılık” (objective correlative) kavramını ekleyeceğiz: Bir duyguyu adını koyarak değil, onu taşıyan bir nesneyle, bir durumla anlatmak. Atölyede bunu biz de deneyeceğiz.
Mahalle Kahvesi - Sait Faik Abasıyanık
Sait Faik Abasıyanık • Wikipedia
Yazın bu küçük mahalle kahvesinin bahçesine sık sık gittiğim için, karayelin, tipinin çılgınca savrulduğu akşam, içeriye girdiğim zaman yadırganmadım. Kahve sapa bir yerdeydi. Yapraklarını dökmüş iki söğüt ağacı ile üzerinde hâlâ üç dört kuru yaprak sallanan bir asmayı kar öyle işlemişti ki bahar akşamları, yaz geceleri pek sevimli olan bahçenin mora kaçan beyaz bir ışıkla dibinden aydınlık haldeki güzelliğine, girerken şöyle bir göz attığım halde camın kenarına yerleşip de buğuları silince uzun zaman daldım, hem sevdalandım. Bu mor ışık o kadar çabuk koyulaştı ki kahve daha ışıkları bile yakmamıştı. İnce belli çay bardaklarının en güzelini önüme bırakıp giden kahveci:
— Kışın da güzel değil mi, bahçe? dedi.
Bahçedeki mavi boyalı kasımpatıların üzerine birikmiş karları gösterdi.
— Morukların söylenmeyeceğini bilsem ışıkları daha yakmazdım ya, dedi, neredeyse homurdanmaya başlarlar.
Kahve ışıklarını yakınca dışarıdaki karın ışığı söndü. İçeriye göz attım. Sekiz kişi ya var ya yoktu. Küçük kapağının içinden alevler atarak yanan sac sobanın sağ tarafının neredeyse kıpkırmızı kızaracağını biliyor, bekliyordum. Yanımda tavla oynayanlar vardı. Bir zaman onlara daldım. Ara sıra camı silerek alnımı camlara yapıştırıp dışarıyı seyrettim. Evimden çıkınca ortalığın sessizliğini, bu sessizliğe lapa lapa kar yağdığını görmüş, yürümek hevesine kapılmış; ana caddeleri, arkadaş tesadüflerini, malum kalabalık yolları bırakmış, karın daha tez, daha temiz biriktiği, insanların az geçtiği bir semte gitmek üzere tenha tramvaya atlamış, buraya gelmiştim. Ama ben gelirken yarım saat içinde hava değişmiş, karayel kudurmuş, lapa lapa yağan kar, küçücük küçücük soğuk darı taneleri halinde kaynaşmaya başlamıştı. Kahveciye:
— Bugünkü gazete var mı? diye sordum.
Elime bir gazete tutuşturdu. Bir taraftan kafamdaki havadislere dalmaya çalışıyor, öte yandan kahveyi dinliyordum. Maişet derdi münakaşalarından öte insanlar bir şey konuşmuyorlardı. Bir ara kahvenin kapısı rüzgârla, bir adamla beraber açılıyor, avuçlarını üfleyerek o adam içeriye dalıyor, sobanın önünde karnını, göbeğini, göğsünü, dizini iyice ısıttıktan sonra bir tarafa ilişiyor, ya kendi kendine hülyaya dalıyor yahut da bir tavla partisinin iki kişilik eğlencesine, oyuncuların itirazına rağmen, bir üçüncü olarak katılıyordu. Sedirde oturan ihtiyarların yanına da orta yaşlı, ciddi adamlar gelip oturdu. Benden uzaktaydılar. Ne konuştuklarını duyamıyordum ama yüzlerinde hüzünlü bir şeyler vardı. Uzun uzun susuyorlardı. Artık epey bir zamandır kahveye insan gelmediğini fark ettim. Küçücük yuvarlak saat kahveciden yana dönük olduğu için saatin kaç olduğunu kestiremiyordum. Epey bir zaman geçti. Birçok insanlar gitti. Kahveci nihayet saatini benden yana çevirdi. On buçuktu. Öyle bir uyuşukluk içindeydim ki kalkıp gidemiyordum. Gitmek ister gibi kımıldandığımı sezen kahveci:
— Eviniz yakınsa acele etmeyin, dedi. Biz bire kadar açığız. Buradan iyi yer mi bulacaksın?
— Ya? dedim. Bana bir çay daha yap öyleyse… Bir dilim de limon.
Tam bu sırada içeriye birisi girdi. Kaşına kirpiğine kar dolmuş, üstüne beyaz bir ceket giymişti sanki. Gelen adam sobaya doğru yürüdü. Üstünü başını süpürdü. Bir sandalyeye çöktü. Genç, çok genç bir adamdı. Yüzündeki karlar eriyince beyaz, yuvarlak bir yüz meydana çıkmıştı. Kahvede o gelmeden evvel konuşmalar oluyorken o girince herkes susmuştu. Kenarda tavla oynayanlar da tavlalarını şakırtıyla kapatıp çıkıp gittikten sonra bu sükût büsbütün arttı, uzadı. Genç adama baktım. Bir sandalyenin üzerinde oturmuş, önüne bakıyordu. İhtiyarlar sakin, ciddi, âdeta haindiler. Kahveci başını iki eli arasına almış kahve ocağında oturuyordu. On dakika bir mecliste insanların susması korkunç bir şeydir: Dehşetli sükût uzuyordu. Genç adam ayak ayak üstüne atıyor, sonra ayağını değiştiriyor, bir türlü oturduğu yerde rahat edemiyordu. Belinden yukarısı imtihan olan bir talebeyi andırıyor… Korkak korkak bakıyor, ayakları ise imtihan heyeti masa altından ayak ayak üstüne attığını göreceklermiş korkusu içinde gibi bir inip bir kalkıyordu. Ayağının birisine altında kırmızı kırmızı yamalar sallanan bir lastik artığı geçirmiş, bunu iple de bağlamıştı. Ötekisinde, torik ağzı gibi açılmış altından hâlâ ıskaraları sallanan bir futbol ayakkabı eskisi vardı. Kahvedeki sessizlik uzadıkça uzuyordu. Şaşırmıştım. Neredeyse birinin, ya:
— Şeytan geçti!
Yahut da:
— Kız doğdu!
diyeceğini bekliyordum. Hepimiz gülüşecektik… Hâlâ kimse bir şey söylemiyordu. Tekrar gözüm yeni gelen adama ilişti. Yüzünü değil, geniş alnını görüyordum: Kırışıksız, manasızdı. Üstünde ceket yoktu. Yalnız siyah çizgili beyaz bir mintan vardı. Kirli beyaz renkli bol bir kazağa bürünmüştü. Kazağın ön zaviyesini bir çengel iğneyle tutturmuştu. Meraklanmış, şaşırmıştım. Bir hareket bile yapamıyordum. Bu sırada kahvenin kapısı açıldı. İçeriye bir adam girdi. İhtiyarlara doğru yürüdü.
— Sizi çağırıyor, dedi. Aklı yerinde ama sabaha çıkamayacağına kalıbımı basarım. Ara sıra fena dalıyor. Seni istedi Ali Ağa. Seni de Mahmut Çavuş. İstersen sen de gel Hasan. Seni çok severdi.
Oturan üç kişi ayağa kalktılar. Soba kenarında oturana en küçük bir göz atmadan, ama ona dik dik bakarmış gibi bir halle geçip gittiler. Sanki gözlerini mahsus ondan çeviriyorlardı. Genç adam, büyük gözlerini açmış, gidenlere yalvarır gibi bakıyordu. Kahveci yeni gelene hâlâ bir çay olsun getirmiyordu. Az sonra yerinden kalktı. Önümdeki fincanı kaldırırken:
— Arabacı Kâmil Ağa, dedi, öldü de… O deminki it, oğluydu. Kız kardeşini kötü yola sürükledi diye babası reddetmişti.
Sonra öteki adamlara döndü:
— Namussuzum, dedi, pişmanlığından değil, miras vururum diyedir.
İhtiyarlardan biri bu söze taraftar olmadığını gösteren bir yüzle:
— Pişman olsa da affedilemez o, dedi.
Ben dudaklarımın ucuna gelen bir suali nasıl sorduğumu, niçin sorduğumu bilmiyorum. Bu tesiri yapacağını hiç düşünmeden budalaca sordum:
— Kız ne oldu?
Tuhaf bir şey oldu. Birbirlerine bakmadan, halleriyle bakar gibi yaptılar. Ses seda çıkmadı. Deminki sükûtun bir başka türlüsü içine düştük. Hatta gözlerde değil ama sükûtta ve sükûtun hareketsizliğinde:
— Bunu niye sordun?
— Ne lüzumu vardı?
— Başka soracak şey yok muydu?
— Ne de meraklıymışsın!..
diyen bir hal vardı. Kimse cevap vermedi. Parayı masanın üzerine bıraktım. Kahveciye baktım. Başı önünde düşünüyordu. Sapsarıydı. Elleri hâlâ önlüğünün bağlarını çözmeye çalışıyordu. Kapıyı açtım. Çekip gittim. Kızın ne olduğunu öğrenemedim ama, onu kahvecinin kötü hayattan çekip aldığını mı anladım nedir?
Felsefi Soruşturmalar - Ludwig Wittgenstein
Ludwig Wittgenstein • Wikipedia
66. Örneğin “oyun” dediğimiz süreçleri ele al. Bir oyun tahtası üzerinde oynanan oy unlan, kâğıt oyunlarını, top oyunlarını, mücadele içeren oyunlan, vs. kastediyorum. Bunların hepsinde ortak olan nedir?—”Hepsinde ortak olan bir şeyin olması gerek, yoksa ‘oyun’ denmezdi bunlara” deme—bunun yerine, hepsinde ortak bir şey olup olmadığına bak.—Çünkü bunlara baktığında, hepsinde ortak olan bir şey görmesen de benzerlikler, akrabalıklar göreceksin, hem de bir dizi. Söylediğim gibi: Düşünme, bak!— Örneğin, tahta Üzerinde oynanan oyunlara bak, türlü çeşitli akrabalıklarıyla. Şimdi de kâğıt oyunlarına geç: Burada ilk kümedekilere denk düşen pek çok şey bulacaksın ama pek çok ortak özellik kaybolacak, yenileri ortaya çıkacak. Şimdi de top oyunlarına geçersek kimi ortak şeylerin korunduğunu, ama pek çoğunun da kaybolup gittiğini görürüz.—Hepsi de ‘eğlendirici’ midir? Satrancı dokuz taşla karşılaştır. Ya da hepsinde kazanmak ve kaybetmek veya oyuncular arasındaki rekabet midir söz konusu olan? Pasyansı düşün. Top oyunlarında kazanma ve kaybetme vardır; ama bir çocuğun topu duvara atıp tutmasında bu özellik ortadan kaybolur. Beceri ve şansın nasıl rol oynadığına bak. Ve satrançtaki becerinin tenistekinden ne denli farklı olduğuna. Şimdi de çocukların halka oluşturarak oynadıkları tekerlemek oyunları düşün: Burada eğlence öğesi vardır ama diğer karakteristik özelliklerin pek çoğu kaybolmuştur! Ve bu şekilde pek çok oyun grubunu gözden geçirebilir, benzerliklerin ortaya çıkışını ve kayboluşunu görebiliriz. Bu incelemenin sonucu şudur: Birbirleriyle kesişen ve üst üste binen karmaşık bir benzerlikler ağıdır gördüğümüz. Gerek büyük gerekse küçük ölçekte benzerlikler.
67. Bu benzerlikleri nitelemek için “ailevi benzerlikler”den daha iyi bir ifade düşünemiyorum. Çünkü aile üyeleri arasındaki çeşitli benzerlikler de bu şekilde üst üste biner ve kesişir: Boy, yüz hatları, göz rengi, yürüyüş tarzı, mizaç, vs., vs.—Ve şunu söyleyeceğim: ‘Oyunlar* bir aile oluşturur. Ve aynı şekilde, örneğin sayı türleri de bir aile oluşturur. Bir şeye neden “sayı” deriz? Herhalde bunun, şimdiye kadar sayı diyegeldiklerimizin bir kısmıyla—doğrudan—bir akrabalığı olduğu için; ve diyebiliriz ki bu sayede kendilerine böyle dediğimiz başkalarıyla da dolaylı bir akrabalığa kavuşur. Ve tıpkı ip örerken lif üzerine lif burmuş gibi sayı kavramımızı da genişletiriz. İpin sağlamlığı da tek bir lifin bütün ip boyunca sürüp gitmesinden değil, pek çok lifin üst üste binmesinden kaynaklanır. Ama biri çıkıp da, “tüm bu yapılarda ortak olan bir şey var—tüm bu ortaklıkların ayrıklığı” diyecek olsa—buna yanıtım şöyle olurdu: “Sen sözcük oyunu yapıyorsun. Aynı şekilde şöyle desen de olurdu: Bütün ip boyunca sürüp giden bir şey var—liflerin kesintisiz üst üste binişi.”
Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. Çev. Haluk Barışcan. İstanbul: Metis Yayınları, 2014, §66–67. (Özgün eser: Philosophische Untersuchungen, 1953.)
Poetika - Aristoteles
s. 29, Altıncı Bölüm, V
O halde, bir eylemin taklidi, öykü’dür (mythos). Öykü deyince, olayların örgüsünü; karakter deyince, eylemde bulunan kişilere kendisi bakımından bir özellik yorduğumuz şeyi; düşünce deyince de kendisiyle konuşanların bir şey kanıtladığı ya da genel bir hakikate ifade verdikleri şeyi anlıyorum.
s. 29–30, Altıncı Bölüm, VI
Buna göre de bir tragedyanın altı öğesi olduğu ortaya çıkar. Bu öğeler, tragedyayı belli bir şiir türü olarak nitelendirirler. Bunlar: öykü (mythos), karakterler, dil, düşünceler, dekoration ve müzik’tir. Bunlardan ikisi (dil ve müzik), taklit araçlarını, birisi (dekoration) taklit tarzını ve geri kalan üçü de (öykü, karakter ve düşünceler) taklit nesnelerini oluşturur. Tragedyanın sahip olduğu bütün öğeler bunlardır. Bunları, yalnız bazı tragedya ozanları değil, tersine bütün tragedya ozanları kullanır. Çünkü, her tragedya, dekoration’a, karakterlere, bir öyküye, dile, müziğe ve düşünce birliğine dayanır.
s. 30, Altıncı Bölüm, VII
Bu öğeler arasında en önemlisi, olayların [uygun bir şekilde] birbirleriyle bağlanmasıdır. Çünkü, tragedya, kişilerin değil, tersine onların eylemlerinin, mutluluk ve felaket içinde geçen bir hayatın taklididir. Mutluluk ve felaket, eyleme dayanır; hayatımızın son ereği ise, eylemdir, yoksa eylemin dışında olan bir şey değil. Karakter bakımından biz ya şu ya da bu özellikteyiz; eylem bakımından ise ya mutluyuzdur, ya da mutlu değilizdir. O halde tragedya ozanları eylemde bulunan kişileri ortaya koyarken karakterleri taklit amacını gütmez. Tersine onlar, eylemlerden ötürü karakterleri de birlikte ortaya koyarlar. Böylece, eylemlerin ve öykünün, tragedyanın son ereğini oluşturduğunu söyleyebiliriz. Son erek ise bütün erekler arasında en önemlisidir.
s. 31, Altıncı Bölüm, VIII
Bundan başka, karaktere dayanmayan tragedya olabildiği halde, bir öyküsü olmayan [eyleme dayanmayan] tragedya olamaz. Çoğu yeni ozanların tragedyaları, (tek tek) karakter çizgilerinin belirtilmediği tragedyalardır ve genellikle böyle birçok ozan vardır. Ressamlar arasında da Zeuxis’in Polygnotos karşısındaki tavrı böyledir. Polygnotos, iyi bir karakter ressamıdır; buna karşılık Zeuxis’in yapıtları bundan yoksundur.
s. 31, Altıncı Bölüm, IX
Bundan başka bir ozan, karakterleri belirten tirad’ları, onlara uygun bir dilsel anlatım ve düşünceler içinde birbiri ardına sıralarsa, bununla da bizim tragedya önüne koyduğumuz ödevi yerine getirmiş olmaz. Bütün bu adı geçen öğeler yönünden zayıf olan, fakat bir öyküsü (mythos) bulunan ve olayların [uygun ve doğal] bağlılığına dayanan bir tragedya, öbüründen çok daha üstün olan bir tragedyadır.
s. 32, Altıncı Bölüm, XI
Öykünün, olayların birbirlerine bağlanmalarının en başta geldiğini] şu olay da doğrular: Henüz acemi olan ozanlar dilsel anlatımda, karakterleri belirtmede, olayların uygun bir örgüsünü oluşturmada olduğundan çok daha önce sanatın sert isteklerini yerine getirebilirler. Bu, hemen hemen en eski çağların ozanları için de doğrudur. O halde tragedyanın temeli ve aynı zamanda ruhu öyküdür (mythos).
s. 32, Altıncı Bölüm, XII
Öykülerden sonra ikinci olarak karakterler gelir. Burada resim sanatının tragedyayla koşut olduğunu görüyoruz. Bir ressam bir tabloyu en güzel renklerle gelişigüzel bezesin; böyle bir tablonun ona bakanda uyandıracağı hoşlanma duygusu, hiçbir zaman tek renkli bir çizginin oluşturduğu bir resmin sağladığı hoşlanma derecesinde olamaz. Çünkü tragedya, bir eylemin taklidi olduğuna göre, eylemde bulunan kişileri taklit edecektir.
s. 34–35, Yedinci Bölüm, I
Bütün bu belirlemelerden sonra, ilkin olayların nasıl örülmesi gerektiği üzerinde konuşmak istiyoruz. Çünkü, daha önce de değinildiği gibi, bu, tragedyada hem en başta gelen hem de en önemli olan şeydir. O halde bizim için bilinen şey şudur: Tragedya, tamamlanmış, bütünlüğü olan bir eylemin taklididir; bu eylemin belli bir büyüklüğü (uzunluğu) vardır. Çünkü, (aslında) hiçbir büyüklüğü olmayan bütün’ler de vardır. Bir bütün ise, başı, ortası ve sonu olan şeydir. Baş, herhangi bir şeyin zorunlu sonucu olmayan şeydir. Ondan sonra ise zorunlu olarak bir şey gelir. Son ise tersine, bir başka şeyden sonra zorunlu olarak gelmesi gereken ve gerçekten de gelen şeydir. Ne var ki, sonun ardından hiçbir şey gelmez. Son olarak orta ise, bir başka şeyden sonra gelen ve kendinden sonra da bir başka şeyin geleceği şeydir. Sonuç olarak da şunu söyleyebiliriz: İyi kurulmuş öykülerin (mythos) ne gelişigüzel başı olabilir, ne de gelişigüzel sonu; tersine, baş ve son, yukarıda onlar hakkında yapılan belirlemelere uygun olmalıdır.
s. 35, Yedinci Bölüm, II
Bundan başka “güzel” ister bir canlı varlık, isterse belli parçalardan oluşmuş bir nesne olsun, sadece içine aldığı parçaların uygun düzenini göstermez. Aynı zamanda onun gelişigüzel olmayan bir büyüklüğü de vardır. Çünkü, güzel, düzene ve büyüklüğe dayanır. Bundan ötürü ne çok küçük bir şey güzel olabilir, çünkü kavrayışımız, algılanamayacak kadar küçük olanın sınırlarında dağılır, ne de çok büyük bir şey güzel olabilir. Zira o, bir kezde kavranamaz; bakanda birlik ve bütünlüğü sağlayamaz; örneğin, canlılar 10.000 Stadien’lik bir uzunlukta olsalardı böyle olurdu. (Güzel olabilmek için) nasıl maddi nesnelerin ve canlı varlıkların, gözün onları kolayca kavrayabileceği bir büyüklükte olması gerekiyorsa, aynı şekilde öykünün de (mythos) anımsama gücünün kolayca saklayabileceği belli bir uzunluğu olmalıdır.
s. 36, Yedinci Bölüm, III
Öykünün uzunluğuna gelince: Onu sahnede oynama ve seyircilerin kavrama gücü yönünden yapılacak sınırlama, şiir sanatının konusu içine girmez. Eğer yüz tragedyanın oynanması gerekiyorsa, o zaman bunlar başka bir fırsatta da söyleyeceğimiz gibi, su saatine (klepsydra) göre temsil edilirdi. Fakat uzunluğun özünden doğan sınırlama ise şudur: Kavranabilir uzunlukta olan bir öykü (mythos) daima daha üstündür. Kural olarak bunu şöyle anlatabiliriz: En uygun uzunluk, bir eylemin olasılık ya da zorunluluk yasaları’na göre nasıl geliştiğini, felaketten mutluluğa ya da mutluluktan felakete geçişin nasıl oluştuğunu içine aldığı olaylar çerçevesi içinde gösterebilen uzunluktur.
s. 36–37, Sekizinci Bölüm, I
Kimilerinin öne sürdükleri gibi, öykü, bir tek kahraman çevresinde dönüyorsa, o öykü birlikli değildir. Çünkü, bir kişinin başından sayısız şeyler geçebilir ve çoğunlukla bunlardan birlikli hiçbir şey çıkmaz. Aynı şekilde tek bir kişinin yaptığı birçok eylem vardır ve bunlardan da birlikli bir eylem ortaya çıkmaz.
s. 37, Sekizinci Bölüm, II
Bunun için bir Herakles’ler, bir Theseus’lar ve bunlara benzer yapıtlar yazmış olan bütün ozanlar, bana yanılgıya düşmüş gibi geliyorlar. Çünkü onlar, Herakles belli bir kişi olduğuna göre, bunun öyküye de bir birlik sağlayacağını sanıyorlar.
s. 37–38, Sekizinci Bölüm, III
Buna karşılık Homeros, başka alanlarda nasıl her şeyi en iyi şekilde görmüşse, burada da öyle görünüyor ki doğru olan yolu görmüştür. Bunu da ister sonradan elde edilmiş bir yeti, isterse doğuştan olan bir yetiyle görmüş olsun. Çünkü, Homeros, Odysseia’sında Odysseus adlı insanı anlatırken, onun başından geçen bütün şeyleri şiirinin içine sokmuyor. Örneğin Parnas’ta yaralanması, Troia seferi için asker toplanırken yaptığı deli numaraları, olasılık yahut zorunluluk yasalarına göre birbirlerini izleyen olaylardan değildir. Homeros, Odysseia adlı yapıtını daha çok yukarıda belirlemiş olduğumuz gibi, birlikli bir eylem çevresinde kuruyor. Aynı şeyi İliada’da da görüyoruz.
s. 38, Sekizinci Bölüm, IV
Bütün öteki taklide dayanan betimlemelerde nasıl taklit, belli ve birlikli bir nesnenin taklidi ise, aynı şekilde öykü de bir eylemin taklidi olduğuna göre, birlikli ve tamamlanmış bir eylemin taklidi olmalıdır. Olayların parçaları da, onlardan birinin yerinin değiştirilmesi ya da çıkarılması halinde bütün’ün ortadan kalkacağı, parçalanacağı şekilde bir bağlılık içine konmalıdır. Çünkü, varlığı yahut yokluğu fark edilmeyen bir şey, bir bütün’ün (temel) parçası olamaz.
Aristoteles. Poetika. Çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2019, 26. basım, s. 29–38.
Sepin, sitoplazma metaforu çok hoşuma gitti. Ben de kişisel olarak benzer bir yaklaşımı bedenin mimarisindeki fasya ile yakalıyorum. Yaratım ve varoluş üzerine anatomik şiirsel bir bakış olarak kendime yakın buldum :)
Yazı yazma eylemini de bu sayede kelimelerin ve fikirlerin, meselemizin havada uçuşan soyut şeyler değil, hem olduğumuz hem de bizden çıkan yoğun, akışkan ve canlı havuzun hareketinden doğduğunu ilk kez düşündüm. O sıvıyla süzülmek, şekil almak ve akmak gibi olmuş buluşma da.
Fasyamız da tepeden tırnağa kesintisiz bir ağ gibi bizi saran bağ dokusu. Sadece "şekil" vermekle kalmıyor; sessiz bir iletişim ağı gibi vücudun bir ucundaki gerilimi ya da rahatlamayı diğer ucuna taşıyor. Hayatın anlamını fasyada seziyorum olduğu kadar :)
Yusuf Atılgan metni üzerinden bir göz daha bakınca, metin yaratmayı ya da hayatı açılmalar ve kapanmalar olarak düşündüğümüzde, insan kendi içindeki çelişkilerden, zıtlıklardan da çekinmemeyi öğreniyor sanırım. Hüznün ve coşkunun, sertliğin ve esnekliğin aynı bedende/metinde/hücrede bulunması tam bir canlılık. Son paragraf ve nokta ile tamamlanıyor işte. Dün akşam gerçek zamanlı ve tamamını izleyince, hatrımda kalanları paylaşmak istedim. Sağ olun.
Çok ilham verdi. Keşke online da yapsanız bu atölyeyi.