Umberto Eco, Louvre Müzesi’nde listelerden oluşan bir serginin küratörlüğünü yaparken “Liste kültürün kökenidir,” demişti. “O, sanat ve edebiyat tarihinin bir parçasıdır. Kültür ne ister? Sonsuzluğu anlaşılır kılmak. (…) Ve insan sonsuzlukla nasıl yüzleşir? Kişi anlaşılmaz olanı nasıl kavramaya çalışır? Listeler aracılığıyla.*

Benimki, listeleme sevdam.

Beş bin yıl önce insanlar liste yapmak için yazıyı icat etti: Mezopotamya’daki en eski yazı sistemleri besi hayvanlarının listesini kil tabletlere kaydetmek için tasarlandı.*

Yazının icadının zirai ya da ticari başka bir faaliyete dair de olsa liste tutmaya bağlanması beni pamuk helva pembeliğinde mutlu ediyor. Çünkü ben de Sümerliler gibi listelerin insanıyım. Hayatımı listelerim üzerine kurarım, uçan balon hayallerimi listelerim marifetiyle iplerinden tutar yere indiririm.

Edebiyat hayalde kurgulananın dille ifade edilmesine yönelik zihinsel bir gayrettir; amma velakin hayal alemi yazının zenginliğiyle bile karşılanamaz. Dil bu konuda yazarın elinin altındaki en güçlü kaldıraçtır, yazı ancak dil maharetiyle hayale yaklaşır. Liste, ister ex-ante ister ex-post hikâye olsun, hayalin temel taşıdır. Botanical Shakespeare hayaller ve listeler arasındaki bağa işaret eden harika bir kitaptır; eserlerindeki çiçekleri, meyveleri, nebatatı, ağaçları, tohumları ve otları listeleyerek Shakespeare’in hayalleri ve metinleri arasında kurduğu bağı okurun önüne inci gibi dizer. Birkaç sene evvel Yaşar Kemal için bir benzeri yapılacak denmişti, takip edemedim.

Listeye dair bir endeks çıkarırken sözlükleri hele etimolojik sözlükleri atlamak olmaz. Okulunda konuları sözcük kökenleri üzerinden işleyen Stephen Jenkinson, dili animist ruhun mırıltısı, etimolojik sözlükleri ise hikâyeler olarak tanımlar. Liste sözcüğünün hikâyesini Türkçe etimolojisinde aramak abesle iştigal ama yine de Nişanyan’ın Çağdaş Türkçenin Etimolojisi sözlüğüne danıştım. Karşısında: “∼ Fr liste 1. bordür, şerit 2. şerit halinde yazılı dişi ∼ Ger *listön şerit, kenar” yazıyordu.

Aradığımı İngilizcede buldum. İngilizce etimolojisi* sözcüğün içinde saklanmış hikâyeyi açık ediveriyordu:

liste, i. haz, neşe, keyif†

liste, i. kumaş şeridi

liste, i. kulak†

iste, i. yara izi†

liste, i. renk şeridi†

liste, i. dövüş arenası

liste, i. geminin yan yatması

liste, i. bir dizi isim, rakam, kelime ya da benzerlerinden oluşan katalog

liste, i. uzun bir parça tahta†

liste, i. belirli bir yayımcı tarafından yayımlanan kitapların başlıkları

†Bu tanımlar artık geçerliliğini yitirmiş olsa da listless (neşesiz), listel (ince pervaz) ve listen (dinlemek) gibi kelimelerde varlıkları hissedilmektedir.

Liste deyip de geçmemek lazım!

Ailemde de bir liste mevzusu hâkim ama listeleme merakımın membaı babam sanırım; “okurken borçlandığı isimler”i sıraladıkları da dâhil çok sayıda listesi, listeleri için defterleri vardı. Annemin listeleri mutfağa dairdi; alışveriş listeleri, menüler, babamın ölümü sonrası ise evin gider listeleri… Ablam Aysan’la o ergen ben çocukken şiir ve şarkı listelediğimiz ortak defterlerimiz vardı, bazıları hâlâ duruyor.

Ben de kendimi bildim bileli listeler yaparım. Farklı konular için muntazam listelerim, bu listeler için de defterlerim ya da dijital dosyalarım var.

Dijital listelerim Excel’de tutarım, ben Excel kadınıyım, kötü espri. Listenin ana maddeleri için sayfalar, o sayfalarda ana maddenin alt başlıkları konuşlanır. Bazen o alt başlıklardan biri sayfaya terfi eder, bazense ayrı bir Excel dosyasına. Liste maddeleri arasında hiyerarşi yoktur. Yer değişikliği sebebiyle hiçbir madde diğerine gönül koymaz, kendi aralarında gül gibi geçinir giderler.

Elle tuttuklarım için defterlerim vardır. Bu aşağıdakiler benim zihnimin güzel yerleri için tuttuğum listelerle dolu defterler, kapakları roman kapaklarından. Moby Dick’te düşündüğüm, merak ettiğim şeyler için, À la recherche du temps perdu’da şu an üzerinde çalıştığım değil de bir sonraki roman için, Madame Bovary’de şu an üzerimde çalıştığım roman için, Tender is the Night’ta da Poetika için listelerim var.

Defterde tuttuğum listelerin başlıklarını köşeli parantez içine alır, her ana maddenin başına numara işareti (#) koyarım. Bunları kurşun kalemle yaparım. Listede bir işlevi kalmayan maddeleri cetvel maharetiyle çizdiğim iki çizgi ile ya da özel ten rengi Touch markerlarımla boyayarak azat ederim.

Liste yapmasıyla, eklemesi çıkarması bozmasıyla ve nihayete er(diril)mesiyle benim için başlı başına bir ritüeldir.

Listenin paradoksu ve belki de hazzı hem sonlu hem de sonsuz olmasıdır. Her öge münferittir ancak liste bağlantıya, dolayısıyla kategoriye işaret eder. Ögeler ne kadar başka olursa işaret edilen kategori o kadar geniş olur. Ta ki sınırları hayal gücümüzün hudutlarına yaklaşana dek.*

Liste alelade bir yeni çağ ritüeli değil kadim bir hayal gücü ritüelidir. Orhan Pamuk’un Kara Kitap’ındaki Bölüm İki: Boğaz’ın Suları Çekildiği Zaman listelemenin edebiyattaki en güzel örneklerindendir. Yazarın hayal gücü boğazın sularının çekildiği zaman göreceklerimizin listesine kitapta bir bölüm ayırtmıştır. Listeleme edebiyatta hayal dünyasının yazıya aktarımı için en elverişli tekniklerden biridir.

Malum yılbaşı da listelerin kraliçesi bir dönem. Kâğıtlar kalemler defterler hazır. 2026 için dilekler, hayaller yazıya geçiriliyor. Her yer konfeti.

Eco’ya naçizane, katılıyorum. Listeler stabil değildir, canlıdır, dinamiktir, tül perdeler arasında danstır. Listeler sonsuzluğa gider, matematik kalksa konuşsa, n’nin ∞’a gittiği limit problemidir hayaller ve cevap hep yine ∞’dur.

İkametgâhı ya defterler ya da Excel dosyaları olan listelerim uzar, kısalır, genleşir, büzülür. Listeler uzay zaman düzleminde istediğin tarafa açılan kedi merdiveni gibidir. Yumuşaktır, esnektir, dinamiktir. Canlıdır. Herhangi bir basamağından başka yöne doğru yeni bir merdiven uzatmak, bir maddesinden yepyeni taptaze başka bir liste üretmek işten bile değildir. Böylelikle her liste sonsuzluğa doğru uzanan bir sihirdir. Listeler işte bu sebeple hayallerle aynı dili konuşur. Listeler, hayallerin, kafamızın içinde dönen imgelerin prefrontal korteks aktivitesi olarak yazıya tercümesidir. Listeler, hayal gücü ve zihnin Fransız öpücüğü sonrasında mucizeyle rahme düşürdükleri Mesih’tir.

Listesiz hayal etmek imkânsızdır. Listelemek bir hayal gücü ritüeliyse Hıdırellez, bu ritüelin doğayla taçlandırılmasıdır. Seneler, seneler önce, Piet Mondriaan’ın doğduğu yaşlı bir Hollanda kasabasında, dileğini hayal etmeye ve bırakabilmeye dair bir meditasyon yapmıştım, adı vardı, dilek ağacı. Gözümün bir yerden ısırdığı yönergeler Hıdırellez’in meditasyonda reenkarnasyonuydu. Hayal etmenin psişeye desteği kadim öğretilerde yoğun yer bulmasından da anlaşılır. Yılbaşı için emanet alabilir, yeni yıl hayallerimizin listesi için temel addedebiliriz. Önümüzün arkamızın sağımızın solumuzun neonlu umut sözcüğüyle bezendiği şu günlerde yeridir.

Efsanevi fizikçi Niels Bohr, sıradan bir gerçeğin, karşıtı düzmece olan, engin bir gerçeğin ise karşıtı yine engin bir gerçek olan bir beyan olduğunu söylemiştir.**

Zıddını kendi içinde barındırmak yerine başka kelimelerle karşılayan mefhumlar ve sözcükler kafamı karıştırır. Yılbaşı döneminin seksapeli yüksek kavramlarından umut da bunlardan biri. Umutlu olabilirsin, ya da umutsuz. Siyah beyaz arasındakine benzer bir zıtlık vardır, umut sözcüğünün içinde. Hangisi olduğun bir eke, -li ya da -siz, bakar. Ne fena.

Umut soğuktur, donuktur. Düzmecedir. Bir şeyin olduğundan farklı olmasına dair bir inat içerir. Bu sebeple mahpustur, başka olasılıkları görmezden gelir, kendi kendini kapana kıstırır. Umut doğrusaldır, a noktasından b’ye düz çizgidir, bu lineerlik onu hem bağımlı hem de hiyerarşik kılar. Dünya bir spiraller ağıdır oysa, ast üst ilişkisinden muaftır.

Dünya iki paralel çizginin kesiştiği sonsuzlukta hayal kurar.

Hayaller dünyanın hareketinden start alır. Umut stabildir, biraz da depresif. Liste gibi hayal gibi kıvrak, dansçı değildir. Krepon kâğıdından kedi merdivenindense demirden inşaat merdivenidir umut, en üst basamak asıl ve hedeftir, diğerlerinin esamesi okunmaz. Geçmişi kale almaz umut, vurgusu geleceğedir. Geçmişi dâhil etmeyen her şey cansızlığa mahkûmdur oysa. Şimdiki zamanın mutlak reddidir umut. Muhteviyatındaki biçarelikle ona tutunanı yenik ilan eder. “2026’dan umutluyum,” baştan mağlup bir cümledir. Merdivenin en tepesine ya çıktın ya çıktın hükmüdür. Umut eğilmez, bükülmez, form değiştirmez, özgür değildir. Umuttan özgür olmak, bilakis, özgürlüğün mayasıdır ya da Stephen Jenkinson’ın dediği gibi, umuda kapılmadan yaşamak ve ölmek bir devrimdir.

2003 senesinden beri, yani yirmi iki senedir, yeni yıl dileklerimi tuttuğum bir defterim var. Seneler geçtikçe listem kısalmış, ilk senelerdeki “şunu şöyle yap, buna böyle davran” gibi değişiklik şehvetine yenilmiş dileklerimin yerini başka şeyler almış, büyümüşüm diyelim. Terapist Kathy Kain’in bir lafı bu bağlamda manidar: “Öncelikle altta yatan hayatta kalma fizyolojisini ele almadan davranışta yapılan herhangi bir değişiklik sadece irade gücüyle bastırmaktır.” Bastırmayı bırakmışım. Kendimden yüz seksen derece dönüş talep eden, zorbalık taslayan, davranış değiştirmeli değil, kendim gibi ufak tefek, kış günü camda süzülen yağmur damlaları gibi hafif, sevgilinin boynu gibi beyaz kokan nazenin isteklerim var artık. Gerisi için de naçizane içten yanmalı çalışma hevesim.

Sizlere de 2026 duası olarak bırakmak istediğim bir sözcük var: lacrimarum. Bu yazıda 2025’in delişmenliğinden ödünçle bir kuş gibi daldan dala atladım. Lacrimarum’u şimdilik sandığa kaldırayım, vakti gelince kendi konuşsun.

Öyleyse, 2026 senesinde, yeni yazılarda hasbihâllere, hasretle şerefe.

*Eliot, H. (2022) Eliot’s Book of Bookish Lists, Londra: Particular Books.

**Wilczek F. (2014) Varolmanın Hafifliği: Fizikte Birleşik Kurama Doğru, İstanbul: Alfa Bilim.

Küçücüğüm, saçlarım kısa, uzun koridorlu bir evdeyim, biliyorum bu evi, zifiri karanlık, bir oraya bir buraya bakıyor ve gidemiyorum, bakıyor ve göremiyorum, “Anne, neredesin?” diye sesleniyorum, cevap gelmiyor.

Bazı sabahlar İstanbul’da yoğun sis olur. Sis şehir hayatını zorlaştırır, göz gözü görmeyince ulaşım sekteye uğrar, vapur seferleri iptal edilir falan. Sis romantiktir. El ele tutturur.

Sis şiire yakışır, birçok şairin külliyatında önemli bir yer tutar. Tevfik Fikret’in kesintisiz otuz sene süren istibdat dönemini eleştirdiği Sis şiiri vardır misal. Kanun-i Esasi’yi askıya alarak I. Meşrutiyetten sonra istibdat dönemini başlatan II. Abdülhamit’in kuzeni ve Tevfik Fikret’in yakın arkadaşı olan son halife Abdülmecit Efendi, bu şiiri tablolarına taşımıştır. “Muhibbi Muazzezim (Muhterem Dostum) Tevfik Fikret Bey’e” diye imzalayarak Tevfik Fikret’e hediye ettiği Sis tablolarını Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde “Şehzade’nın Sıradışı Dünyası: Abdülmecid Efendi” sergisinde görmüştüm. Özellikle aşağıya kopyaladığımdan çok etkilenmiş, bakakalmıştım:

Ama sis ve şiir denince benim aklıma Carl Sandburg’un Sis’i düşer:

küçük kedi ayaklarla
gelir sis.

sessiz kalçalarla
oturur bakar
limanla kente
ve sonra çeker gider.

çeviren: İsmail Haydar Aksoy

Orta ikiydim, şimdiki altıncı sınıf, Carl Sandburg ve Shel Silverstein’ın şiirlerini karşılaştırdığım bir dönem ödevi yapmıştım. Bu iki şairin seçimi tamamen bizim okulun kütüphanesinde elime onların kitaplarının gelmesindendi, aynı raftaydılar. Bizim okulun kütüphanesi bir vahaydı. Çoğumuz daha önce böyle bir şey görmemiştik. Kitaplar, kitaplar, kitaplar, kütüphane kataloğu, elle yazılmış katalog kartları… Ama kütüphanenin alametifarikası, oditoryumdaki kilise orgunda Alma Mater diye anılan okul marşını çalan, gömleklerinden yaka ekini eksik etmeyen, eski rahip, kütüphanecimiz Mr Wallace idi. Mr Wallace, kitapları geç getirdik mi gözümüzün yaşına bakmaz, cezasını kuruşuna kadar ödetirdi. Laubaliliğe müsamaha etmezdi, “Şşşş”leri meşhurdu, kütüphanede sesimiz biraz yükselse kızardı. Bir keresinde beni ve Sidem’i -çok yakın arkadaşım, kardeş gibi- kütüphaneden atmıştı. O dönem bir televizyon programında kavga etmiş iki medyumun tokat mizansenini sınıf arkadaşlarımıza canlandırırken gülme krizine girmiştik, ondan. Babası ölmekte olan bir biçarenin en yakın arkadaşıyla rahatlaması, moda tabiriyle regülasyonuydu o gülme krizi, ama Mr Wallace bunu nereden bilebilirdi. Babam kısa bir süre sonra ölmüştü. Ellerini hiç unutmuyorum.

Carl Sandburg ve Shel Silverstein… Apayrı stiller, bambaşka janrlar. Dönem ödevim için İngilizce hocam Mr Donaldson “Bu iki şair ayrı tellerden çalıyor Sepin,” dememişti. Jeffrey idi adı, Jeffrey Donaldson. Sarışın, mavi gözlü, genç bir Amerikalı. Hepimiz ona hayrandık, bazılarımız ise sırılsıklam âşık. Ben değildim, belki de ev arkadaşı Paul’le sevgili olduğunu hissediyordum, sezgilerim malum, hâlâ beraberler, zaman zaman mezunlar whatsapp grubunda fotoğrafları paylaşılıyor.

Benim aşkım Mr Donaldson değil Ms Begley idi. Katherine Begley. Edebiyatta Kadın (Women in Literature) diye bir seçmeli ders açardı, kısa saçlarına, solculuğuna (bayağı Marksist bir kadındı), edebiyat bilgisine, kitap aşkına, beni çok sevmesine tapardım.

Her şeyin çok güzel olabileceğine inanmaya inat ettiğimiz senelerdi. Bir şey bildiğimizden değil de gençliğimizden, toyluğumuzdan ya da. Saçmalayan, kuşburnu çayı içen, güzel, Boğaziçili bir başbakanımız var diye övünenlerin memleketiydik, gazeteler ve televizyon öyle isterdi. Okuduklarımda kendi yaralarım kadar diğerlerininkileri görmeye başlamış, hatta bunları yazar olmuştum. Amerika ırkçılığı ve Güney Afrika apartheid’i davam olmuştu, çok ironik tabii bütün bunlar.

İnsan kendi yarasını görmemek için elinden ne gelirse yapar ama edebiyat ve hikâye asla affetmez. Görmen gerekeni, gördüğünün ötesindekini alır, önüne koyar, “al,” der, “önüne kadar getirdim, koydum, baksana.” Edebiyat “baksana!” diyordu. Bakıyordum, görüyor muydum?

Ms Begley’nin lise mezuniyetimde benim için yazdığı yıllık yazısı da ara ara bana “şişt baksana!” derdi. Bambaşka işlerde, yollarda yürümeye devam ederken kalbimdekini hatırlatır, içimi cızlatırdı.

Sepin,

Toni Morrison’u ne kadar sevdiğimi bilirsin ya da belki bilmezsin.

İzin ver, onun Beloved (Sevilen) kitabından birkaç kelime paylaşayım: “Sallanabilen bir yalnızlık vardır. Kollar kavuşturulmuş, dizler karna çekilmiş, tutan, tutunan; bu hareket, bir teknenin sallanmasının aksine sallananı yumuşatır ve içine alır. İçeriden bir çeşit yalnızlıktır bu – deri gibi sıkıca sarılmış. Bir de amaçsız gezinen bir yalnızlık vardır. Hiçbir sallama onu yerinde tutamaz. Canlıdır, kendi başınadır. Kişinin kendi ayaklarından gelen sesi uzak yerlerden gelen bir ses zannettiren kuru ve yayılan bir şeydir.”

Yalnızlık o kadar kötü değildir; seni diğer insanlara çeker, senin gibi yalnız olanlara. Seni ıstıraba çeker, burada insanlığı bulursun. Sevgiyi arar, bu seni güçlendirir. Seni kendine çeker, bu seni kutsar.

İleride yaşlanınca, Türkiye’ye geri döneceğim; senin adını şiirlerde, gazetelerde, kitaplarda görmeyi bekleyeceğim; kızının ıslak kahverengi gözlerinde, senin gözlerinde ilk dersten beri gördüğüm sonsuz hüznü görmeyi bekleyeceğim. Kederli ve tutkuyla isteyen. Olageldiğin insan olduğun için seninle gurur duyuyorum. Sana başkasının kelimelerinden başka verecek bir şeyim yok. Ve tüm iyi dileklerim.

Katherine Begley, 1995, İstanbul

Ezberden önüme koyulanların ötesini, hatırladığımı istemek, hikâyemi bana yazılandan kendi yazacağıma değiştirme gücünü bana henüz on yedi yaşımdayken, “ıslak ve kahverengi gözlü” kızım, Ela’m yokken yazılmış bu yıllık yazısında buldum ben. Boş bir romantizm değil bu dediğim.

Kuzey İrlandalı sanatçı/yazar Oliver Jeffers hikâyelere dair şöyle yazmış:

Tüm insanlar hikâyelerinin toplamından müteşekkil.

İnsanın elindeki en kuvvetli araç kendine ve birbirine anlattığı hikâyeleri değiştirme kabiliyeti.

Ve şimdi, her zamankinden daha fazla, kolektif hikâyelerimizi değiştirmeye ihtiyaç duyuyoruz.

“Baksana!” diyeni dinlemek ve böylelikle maruz kaldığın ebeveynliğin, yaşadığın çocukluğun sana mühürlediği döngülerden çıkabilmek, hikâyeyi revize etmek buradan geçiyor. Zor bu, çok-çok-çok zor, amma velakin ve bilakis hayatı ferahlaştıran da otomatik kalıplardan çıkabilmek. Çocukluk yaraları özellikle romantik ilişkilerde durup durup kanamayı ancak öyle bırakabiliyor. Yoksa farkında bile olmadan kan kaybından ölüyoruz.

Birkaç sene önce Bahçe Galata’da Amerikalı oyun yazarı Lucas Hnath’ın kaleme aldığı Nora 2 (Yönetmen: Saim Güveloğlu; Oyuncular: Nihal Geyran Koldaş, Tülin Özen, Tansu Biçer, Zeynep Çötelioğlu) adlı oyuna gitmiştim. Hnath, oyunu, Henrik Ibsen’in ünlü oyunu Nora Bir Bebek Evi’nin devamı olarak 2017 yılında yazmış. Ibsen’in Nora’sının finalinde kocasını ve üç çocuğunu geride bırakarak evini terk eden, tam 15 yıldır kendisinden hiçbir haber alınamayan, hatta öldü zannedilen Nora, Hnath’inkinde seneler sonra evinin kapısını çalar.

Nora 2’nin bir yönü anne yarasıyla temas ediyordu. Nora, iki yazarın metninde de çocuklarından gitmiş bir kadın. “Giden anne,” “gitmiş baba”ya göre çok daha seyrek bir olgu. Edebiyatta, sinema dâhil birçok hikâye anlatımında, özellikle de bizim toplumumuzda, çok rastlamadığımız bir şey. İşin teknik boyutu da cabası; giden babayı anlatmak daha kolay, baba evi terk edebilir ve anlatıcının bunu hikâyede göstermesi kolaydır. Hâlbuki iki Nora oyununda da olduğunun aksine anne kapıyı çarpıp gitmez. Annenin gitmesi daha usul usuldur, evden gitmeden bir gitmedir, anne Nora’nın aksine evin içindeyken gider. Partnerinden gider, çocuğundan gider, hayattan gider. Dururken gider, Nora gibi kapıyı çarpmadan. Bunu göstermek zordur.

Evdeyken giden ya da zaten mevcut olamayan anne en büyük yaralardan biridir: annesizlik yarası ya da anne yarası.

Sevgili arkadaşım klinik psikolog İrem Polat anne yarasını Poetika için şöyle kaleme aldı:

“Anne yarası” kabul görmüş bir psikoloji terimi olmasa da bağlanma ve travma ilişkisini kavramayı kolaylaştırması açısından işlevsel olabilir. Bu kavram temelde annelik işlevinin yoksunluğunu anlatmak için kullanılır. Anne, çocuğunun duygusal ihtiyaçlarını fark edememekte ve karşılayamamaktadır. Belirsiz, tutarsız, karmaşık bir ebeveynlikle büyüyen çocuğun tekinsiz hissetmesi muhtemeldir. Anneyle kurulan ilişki, bireyin kendilik ve dünya algısı için önemli bir zemin oluşturur.
Bu durumun pek çok zaman nesilden nesile aktarılan bir boyutu vardır.

Hayatlarımız gitmeyen ama aslında giden annelerin yaralarını sarma çalışmalarıyla geçiyor. Çoğu zaman anneyle, bazen de babayla koşulsuz sevgi uğruna girdiğimiz dalavereli döngüde, istediğimizi alamamanın ya da alamadığımız algısının öfkesi ya da kederi (ya da öfke ve kederin tek başlarına kendilerinden daha büyük birliktelikleri) özellikle romantik ilişkilerdeki döngülerimizi belirliyor. Bu döngülerdeki davranış kalıplarımızın temelini kazdıkça suçluluk ve utanç gibi hislerle karşılaşıyoruz. Ruhumuzda ağır hasar bırakan/bırakmış olan bu ve benzeri hisler, olan biteni nötr bir şekilde algılamamızı iyice zorlaştırıyor. Romantik ilişkide partnerimize yüklediklerimiz çoğu zaman anne yarasından yüklendiklerimiz oluyor. Fark etmiyoruz. Görüşümüzü engelleyen bu sisle bocalıyor, neden düştüğümüzü idrak edemeden düşüyor, bir şekilde kalkıyor, ama alışageldiğimiz döngümüzün içine kapılmak da tekrar düşüvermek için adeta fırsat kolluyoruz. Suçluluk yastığımızdaki koku oluyor, her gece onu soluyoruz.

Nora 2’de Nora ve Torvald’ın birbirlerine siktir çektiği bir bölüm var; Nora (Tülin Özen) ve Torvald (Tansu Biçer) birbirlerine defalarca “s.ktir” diyor, haddimse adını s.ktir tiradı koydum. “Sen s.ktir,” “sen s.ktir,” bitmeyen, ardı arkası kesilmeyen, sonu gelmeyen s.ktirler. Birbirlerine söylemedikleri her şeyi ve daha fazlasını söyledikten sonra, bu s.ktir döngüsünü kırıp birbirlerine sarılıyor ve ayrılıyorlar.

Bu s.ktir döngüsünden geçtiğimizde yastıklarımızdaki suçluluk kokusunun yerini kalbimizin mis kokusu alıyor. Belki.

Küçük kız çocuğu karanlıklarda annesini bulamıyor.

Eksikliği katık ediyor, baş tacı ediyor, düşüyor, çok kere, eksikliğin elinden tutarak, onu eksik olanın yerine koyarak kalkıyor, küçük kedi ayaklar onun.

Ölmüyor.

Neden Geldim Buraya

New York’taki Ellis Adası, 1892’den 1954’e kadar tam altmış iki sene boyunca, Atlantik’in diğer ucundan New York'a gelen göçmenler için bir geçiş, bir inceleme ve kayıt istasyonu olarak hizmet vermiş. Ana dillerinden, baba topraklarından getirdikleriyle başka bir kıtada yeni ve başka bir hikâye yaratmak isteyen yaklaşık 12 milyon göçmen Amerika’ya Ellis Adası’ndan geçmiş.

New York’a ilk gidişimde bir günümü Ellis Island’da geçirmiştim. Adada müze haline getirilmiş kocaman binada sergilenen fotoğraflardan, izahatlardan çok etkilenmiş, hepsini bir bir okumuştum. Aksi sanki hafızaya ihanetti.

Ellis Adası, benim için uçsuz bucaksız ve tanımlanamayan hafızanın bir ada olarak bu dünyadaki fraktalıydı*. Efsunlanmıştım. Resmi kitaplarda, 1776 Bağımsızlık Bildirgesi’nde, Thomas Jefferson’da, Benjamin Franklin’de değil, işte o adada, fotoğraflarda, o hikâyelerdeydi Amerika’nın yakın tarihi. Capcanlıydı. Müzede sergilenenler yetmemişti, Ellis Adası’ndan ayrılırken röportajlardan derlenmiş Ellis Island Interviews’ı almıştım. Göçmen hikâyelerini üzerlerine giydirilmiş malum Amerika propagandasından soyup bir çırpıda okumuştum.

Ellis Island Interviews’da Suriye, Ermenistan, Türkiye ve Filistin göçmen hikâyelerinden oluşan bir “Orta Doğu” bölümü var. Ankara Yahudilerinden Osla Esen’in, Üsküdar Ermenilerinden Sera Tartunian’ın, İzmirli kız kardeşler Jeanne, Molly ve Miriam Assidian’ın röportajlarında anlattıkları kederli. Memleketimin hikâyesini kalanlardan değil gidenlerden okumak sarsıcı, kalanla giden arasındaki bağın başına gelenler hep hazin.

Seneler sonra Neden Geldim Amerika’ya isimli şarkıya rastladım. Osmanlı’dan Amerika’ya göç etmiş, 1893 Bandırma doğumlu Rum sanatçı Achilleas Poulos’un (1893 – 1970) bu şarkısını buldum dinledim, onun da Ellis Adası’ndan geçişini, maruz kaldığı tetkikleri, New York’a varışını hayal ettim, Rumca ve Türkçe ve hatta çok iyi konuştuğu Ermenice sözcükleri New York’a taşıdığını. Neler yaşamıştı, neden “gelmez olaydım” diyordu, şarkısında özlemle, hasretle bahsettiği burada neler yaşamıştı?

"Beni bu yabanlarda unutmayın." - Achilleas Poulos 1922

Bireysel hafıza ve toplumsal hafıza birbirinden ayrışık değil. Ruh sağlığı otoriteleri bireysel hafızanın, istesek de istemesek de, bedende kaydedildiğinde mutabıklar. Psikiyatrist Bessel van der Kolk’un çok ses getiren kitabı Beden Kayıt Tutar’ı çoğunuz biliyorsunuzdur. Bilmeyenler için, Van der Kolk Beden Kayıt Tutar’da bedenin post-travma kayıt mekanizmasını ve onarıcı terapi sistemlerini vaka çalışmalarını anlatır. Kitabın “Hatırlamanın Dayanılmaz Ağırlığı” bölümü Katie Cannon’dan şu cümleyle açılır:

Bedenlerimiz, anılar taşıyan metinlerdir ve bu nedenle hatırlamak, reenkarnasyondan farklı değildir.

Hatırlamanın reenkarnasyona benzetilmesi terapötik bağlamda isabetli, hatırlamak yaşananı tekrar tekrar doğurur, kâh iyileştirerek, kâh zarar vererek. Freud, Bessel van der Kolk’tan seneler önce

Şükür ki, zihin unutsa da beden unutmamıştır

demiştir.

Bireysel hafıza çoğu zaman istesek de istemesek de kayıt atar, dört işleme maruz kalır ve toplumsal hafızayı oluşturur. Ama toplam, parçalarından daha büyüktür; toplumsal hafıza, bireysel hafızanın basit ve lineer bir birleşmesi değildir. Toplumsal hafıza deyince işin içine, nesilden nesile aktarılan hikâyeler girer, şarkılar girer, türküler girer, sanat girer. Paul Shepard’ın Coming Home to the Pleistocene isimli kitabında söylediği gibi:

Törenler, Danslar, Sanat ve Hikâyeler hatırlamanın yollarıdır. Genler sadece “nasıl yapılır” bilgisi değil, aynı zamanda geçmiş ortamların bedensel hatıraları ve bunlara verilen tepkilerdir. Hatırladığımız benliğimizin genetik temelimizle uzlaştırılması, bugün bizi tanımlayan ikilemi aşar.

Toplumsal hafıza, iyi çalışırsa, bireysel hafızadaki “travmalaşmış,” “entegre olamamış”ı yeniden doğurur, bu reenkarnasyonda onarım vardır. Bireysel hafıza tek başına kaldığında kaosa meyillidir ama toplumsal hafızanın bir birimi olarak canlandığında, yaşanılanı iyileştirmeye, sağaltmaya, bir güzellik olarak var etmeye başlar. Bu hem bir mecburiyet hem de bir seçim dahilinde gerçekleşir. Hem kader hem özgür irade barındırır. Achilleas Poulos’nun bireysel hafızası, hasret yarasıyla, şarkıları üzerinden toplumsal hafızaya yerleşmiştir ve bu muazzam bir zenginliktir. Poulos bu şarkısıyla hem kendi yarasına hem sıla hasreti çekenlere merhem olmuştu, hâlâ da oluyor.

Atalarımız ateş başında toplandığında, sizlerle Poetika Kulüp’te Zoom üzerinden de olsa buluştuğumuzda yapmak istediğimiz, belki de neo-liberalizmin dayattığı bireyci perspektifle daha fazla kaldıramadığımız kişisel hafızalarımızı toplumsal hafıza içinde anlamlandırmak, toplum içinde anlamlı bir yere yerleştirmektir, kim bilir? Hikâyeler, sözlü anlatılanlar, yazılı anlatılanlar, edebiyatta, müzikte, fotoğrafta, filmde vb. anlatılanlar, bir toplumun gerçek hafızasıdır. Bu gerçek hafıza, belleğimizde, bedenimizde, şarkımızda, türkümüzde, hikâyelerimizde canlı canlı yaşar ve bireysel hafızamız da dahil her şeyi ama her şeyi kapsar.

Toplumsal hafızayı, toplumsal hafızanın bir ulağı olan hikâyeler üzerinden anlamak nispeten kolay. Bu sebeple Plymouth Üniversitesi’nde yaptığım yüksek lisanstan, Sözlü Gelenek dersinden okuduğumuz bir aborjin hikayesini sizler için seslendirdim. Adı Kuş Adamlar ve Göl Kıyısındaki Kavga:

Bu hikâyenin incelemesi birden fazla yazıyı hak ediyor, burada sadece son kısma, yemek bulmak için iş bölümü yapıldıktan sonra “sudan nefret eden saksağanlar”ın sahneye çıkışına odaklanacağım. Sudan nefret ettikleri için ateş yakmak için çalı çırpı toplama ve çalı çırpının tükenmemesinden emin olma görevi saksağanlara veriliyor. Sudan nefret eden saksağanlar. Su hikâyede toplumun besinini, yemeğini içinde barındıran şey. Hayatın kaynağı, kendisi. Toplumu besleyenin kaynağı, yani toplumun atası, toplumun hafızası. Ama saksağanlar sudan o kadar nefret ediyor ki kendilerine ateşi besleyecek çalı çırpı toplama işi veriliyor. Sudan hayat çıkıyor ama sudan çıkan hayatın toplumu beslemesi için ateş lazım. Ateş suyu yok edemez ama su ateşi yok edebilir. Yani hiyerarşik olarak, “toplum-yapma”da su yani hafıza birincil, ateş yani hafızanın kaydedilmesi ise ikincil. Hafıza, zaten kendiliğinden ve canlı olarak devam ediyor, eğer toplum olarak hatırlamayı beceremezsek, yani beraber ateş etrafında toplanmak mümkün olmazsa, herkes kendi ateşini yakar, herkes olan biteni kendi hafızasında tutmanın bir yolunu bulur. Bunun işe yarayıp yaramadığını Türkiye’ye bakarak maalesef kolaylıkla anlayabiliriz, gerçi ben artık kendi başımıza ateş yakmayı becerebildiğimizden de şüpheliyim. Sansürün hatırlamayı engellediğini söyleyebilir miyiz?

Achilleas Poulos’a kulak veriyorum. “Neden geldim Amerika’ya?” diyor şarkısında, “cilveli Bandırma” diyor, bana bir yüzyıl öncesinden kendi memleketime dair bir hikâye anlatıyor; kendi için, sonrakiler için, müzik üzerinden, müziğiyle kayıt tutuyor. Bazı panzehirler som bir minnet ve neye olduğunu bilmediğim bir hasretten karılıyor.

*Yale Üniversitesi matematik profesörü Benoit Mandelbrot, doğada ve matematikte kendi içlerinde benzerlik gösteren düzensiz şekilleri tanımlamak için 1975 yılında “fraktal” terimini türetti; örneğin kar taneleri veya karnabahar değişken ölçeklerde kabaca aynı şekilde görünürler ya, fraktal mefhumu işte bu “düzensiz” benzerliği anlatır. Fraktal teori ise doğada her şeyin fraktal olduğunu, doğadaki her formun, bir şekilde başka bir formun yinelemesi olduğunu söyler.

Kaynakça:

Goan, P. M. (1997) Ellis Island Interviews, United States of America: Barnes & Noble Books.

Van der Kolk, B. A. (2015) The Body Keeps the Score: Mind, Brain and Body in the Transformation of Trauma, Great Britain: Penguin Books.

Levine, P. A. (2010) In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness, Berkeley: North Atlantic Books, Lyons: Ergos Institute Press.

Shepard, P. (1998) Coming Home to the Pleistocene, Washington: Island Press.

Shaw, M. (2020) Unpublished Oral Thought Module, MA Poetics of Imagination 2020/21 programme material.

Neden Geldim Amerika’ya

“Neden Geldim Amerika’ya” Sözleri

Neden geldim Amerika’ya / Tutuldum kaldım avare / Şimdi bin kere pişmanım / Fakat geçti ah ne çare / Ahh gelmez olaydım / Ahh görmez olaydım / Tek seni şirin Amerika / Görmez olaydım, gelmez olaydım / Bandırma’nın kış denizi / Gemileri dizi dizi / Merhametsiz insafın yok mu? / Niçin mahzun ettin sen bizi? / Ahh kaçmaz olaydım / Ahh aşmaz olaydım / Tek senden cilveli Bandırma / Kaçmaz olaydım / Aşmaz olaydım

Bu yazıyı Poetika Journal #2 için kullanacağız.

Poetika Journal için detaylar şu gönderide:

Poetika Kulüp hakkında:

Sınırlar vesaire

“Sevişirken şöyleyimdir, böyleyimdir” gibi bir söylem epey tuhaf kaçardı, di mi?

Sevişme, dilbilgisel olarak barındırdığı işteşlik ekinin de işaret ettiği üzere, en az iki kişiyi içerir. Birden fazla kişinin olduğu her yerde, iştigal ettiği her şeyde -sevişme de dâhil- biyolojik geribildirim mekanizması çalışır, taraflar birbirlerine uyumlanır. Yani mevzubahis “aktivite”de belirleyici, kişilerin kendileri kadar ilişkinin kendisidir. Malum, insan kendi vakumunda var olan bir şey değildir; bilâkis ilişkilerinin matematiksel bir fonksiyonudur.

Sevişmeden girerek “piyasa”da telaffuz edilen birçok yeni yetme mefhumun kişi özelinde tek ve net bir karşılığı olmadığını, kişinin ilişkisinden ilişkisine değişebileceğini vurgulamak istiyorum. “Piyasa”nın yeni tutkusu “sınır koyma”yı ele alalım. Sınır koymak için tekil ifadeler gırla: “Sınır koyabiliyorum,” “Hayır diyebiliyorum,” “Hiç sınır koyamıyorum,” “Hayır diyemiyorum.” Bunlar komik zira bir sınır koyma “duruş”u, prensibi ya da alışkanlığı olabileceği varsayımı insanı basite indirgemek, insanın karmaşıklığını hafife almaktır. Tabii ki aynı kişinin farklı ilişkilerinde sınır koyma eğiliminde bir benzerlik, ortak bir payda olacaktır. Fakat kişiyi herhangi bir hâle dair bilgisayar dilindeki gibi 0 (sınır koyamıyorum) - 1 (sınır koyabiliyorum) skalasında mutlak ya da sabit bir değer olarak görmek hatadır. Kişi partnerine rahatlıkla sınır koyabilirken çocuğuyla bu konuda çok zorlanabilir mesela. Kaldı ki ilişki içerisindeki temayüllerimizi belirleyen şeyler çok katmanlıdır; ilişki bünyesindeki hiyerarşi, yakınlık, ilişkinin vasfı (partnerlik, ebeveynlik, arkadaşlık vs), ilişkinin o an odağına aldığı konu ve içerik, ilişkideki tarafların güncel hâletiruhiyesi (uykusuzluk, stres, hormonal denge vs), fizyolojik durumu, dini, sosyolojik, kültürel, politik, ekonomik etkenler vb.

Çocukluk vesaire

Murathan Mungan “ya dışındasındır çemberin ya da içinde yer alacaksın,” demiş, çok da güzel demiş ama varoluş deyince benim gözümde bir spiral canlanır. Spiral devamlı hareket hâlindedir; ne bir başı ne bir sonu vardır. Bizler de bu spiralin içine üfleniveririz ve dönerek yol almaya koyuluruz. Hareketin içinde hareket, her daim. Yani spiralin kendinin bir başı sonu olmasa da bizlerin içine üflendiğimiz bir an vardır, bir doğum tarihimiz. Spiralin hareketi o kadar çok anomali barındırır ki hiçbir matematik denklemi onu karşılamaya yetmez ve formül ne şekilde yazılırsa yazılsın illâ ki iterasyona düşer; bilinmeyenler birbirine, bizlerin spiralin içindeki hareketi de bu bilinmeyenlere sımsıkı bağlıdır. Sonsuz ihtimal barındıran bu spiralde hareketimize belirgin bir biçimde yön veren bir bilinmeyen, bu özelliğiyle diğerlerinden ayrılır: Çocukluk. Çocukluk, yukarıda ilişki içerisindeki eğilimlerimizi belirleyen etkenler olarak bahsettiklerimle birlikte, ama onlardan daha güçlü bir şekilde insanın hayatına damgasını vurur. Yine aynı örnekle devam ediyorum; insanın ilişkilerinde nasıl ve ne kadar sınır koyduğu, mevzubahis etkenlerden çok, ilişki içerisine çocukluktan ve çocukluk yaralarından getirdiklerine göre belirlenir.

Tevekkeli travma protokollerinde çocukluk, erken yaş / gelişimsel klasmanı altında hususi ve ayrıca çalışılır. ABD'de yapılmış en kapsamlı toplum sağlığı çalışması olan ACE (Adverse Childhood Experiences - Olumsuz Çocukluk Deneyimleri), çocuklukta maruz kalınan olumsuzluklar ve çocukluk sonrası sağlık ve ruhsal esenlik arasındaki bağı bilimsel olarak kanıtlamıştır. ACE için çocukluk deneyimleri ile mevcut sağlık sorunları ve davranışlarına yönelik anketleri doldurmuş 17,000'den fazla kişinin %26'sı fiziksel istismar, %21'i cinsel istismar, %28'i bakım veren kişide madde kullanımı, %20'si bakım veren kişide ruhsal hastalık ve %13'ü anne olarak bildiği kişiden şiddet gördüğünü bildirmiştir. Bunun sadece buzdağının görünen tarafı olduğunu da belirteyim. Bu oranlar ABD’ye aittir tabii ama ülkemizdeki durumun daha az vahim olduğunu düşünecek kadar saf değilim/z. Gerçek apaçık ortada: Spiralin içindeki hareketimizin başladığı yer, çocukluk, yaralı, kanıyor. Spiralin içinde çırpınan biçarelerin -bizleri kastediyorum- yara bere içinde debelenmesin de ne yapsın?

İşin fizyolojik açıklamasını çok detaylandırmadan gelişimsel travmayı şöyle tarif etmek mümkün: Çocukluk döneminde, olur da hayat bizim elimizi bırakırsa(!) düşeceğimiz platformun hiç inşa edilmemiş ya da derme çatma bir şekilde inşa edilmiş olması. Hâl böyle olunca başımıza gelenler başımıza gelince betona çakılırız. Gelişimsel travmayı saptamanın zor olması da cabasıdır. Gelişimsel travma geçmişi olan kişiler için fizyolojinin metabolize edemediği belirgin bir olay ve bu olayın öncesi ve sonrası diye ayırt edebilecekleri farklı zaman dilimleri yoktur ve bu sebeple yetişkinlikte “travmatik” durumlara maruz kaldıklarında, platformu inşa edilmiş “diğerlerine” göre daha yoğun fizyolojik tepkiler gösterirler. Onlar için güvenli olanla olmayan büyük bir muammadır çünkü bu kişiler için nörosepsiyon, yani tehdidi ve güvenliği ayrıştıran tasnif mekanizması çalışmaz. (Nörosepsiyon ayrı bir yazı konusu.)

Bu kişiler derken, yaklaşık olarak hepimizi kastediyorum. ACE araştırmasının sonuçlarına göre bahsettiğim platformun eksiksiz inşası neredeyse yok denecek kadar enderdir. Tekrar ediyorum, neredeyse herkes yaralı, kan revan içinde. İnsanı konu alan bilimlerin çocukluk döneminin kişi üzerindeki geri dönülemez etkilerini mercek altına almaya başladığı son elli senede birçok anlaşılmaz şey, aheste de olsa açıklığa kavuştu, kavuşuyor. Hepimiz için çocuklukta olan biteni anlamaya çalışmak, masaya yatırmak, belli bir bağlamda analiz etmek, çok yoğun ve zorlayıcı olmadığı sürece güzeldir, keyiflidir, yaratıcı ve faydalıdır. Amma velakin bu masaya yatırma sinsi bir şekilde eğitimlerde “ebeveyn dövmek” diye tabir ettiğim fuzuli bir meşgaleye dönebilir. Hayır, kimsenin ebeveynine attığı dayağı, ebeveynini gerdiği çarmıhı yargılamak değil amacım, haşa. Fakat bu çoğu zaman beyhude bir çabadır zira zamanı geriye sarmamız mümkün değildir. Ebeveyn hesaplaşmasında ince bir ayar vardır, kantarın topuzu kaçarsa kişinin ıstırabı artar.

Çok acı, maalesef olanlar oldu ve zaman bizi ölüme doğru çekiştiriyor. Vakit kısıtlı, çocuklukta olan biteni görmek, anlamak şahane ama maalesef bir “undo” düğmesi yok. Bodhi ağacının altında oturduktan sonra “hayat ıstıraptır” asil gerçeğiyle biz fanilere laf anlatmaya gelen Buda’yı selamlayalım ve unutmayalım; hayat ıstıraptır, şükürler olsun kendisinin bize acı verme konusunda cimrilik yaptığı hiç görülmemiştir. Böylelikle yetişkin hayatımız, özellikle ilişkiler aracılığıyla, bize kendimizle çalışma imkânı verir, ziyadesiyle. Her ilişkide herkesin çocukluğu da vardır keza ve ilişkiler çocukluk yaralarını sarmak için bulunmaz Hint kumaşıdır.

Tabii dağ gibi durmayı bilirsek…

Sevmek vesaire

Her ilişkide masadaki sessiz oyuncu olan çocukluklar çok kısa sürede ilişkiye ayak bağı olmaya başlar; her şey sütlimanken ortalığı karıştırmakta üzerlerine yoktur. Yetişkinlikteki ilişkilerde çocuklukta hasreti çekilenler, verilmeyenler, esirgenenler, modellenenler hepsi bir olur, 4. Murat gibi tebdil-i kıyafette ilişkiyi ziyarete gelir. Bu ziyaretler yıkıcıdır, bozguncudur, tarafların kalpten kalbe bağını tarumar eder. Eğer taraflardan biri kılık değiştiren bu ziyaretçiyi tanıyıp dağ gibi durmazsa -ki “dağ gibi durmak” taraflar arasında dengelenmelidir- o zaman o bağ ciddi hasar görür. Mesele, tarafların birbirlerinin çocukluktan getirdiklerini fark edebilmek, bu heybenin içinde pek de kişisel bir şey olmadığını görmek ve kendi metanetini kaybetmemektir. 4. Murat ve Sandalcı hikâyesinde surların yıkılıp İstanbul’a Yeni Kapı’nın açılması gibi, ilişkiye yeni bir kapının açılabilmesidir, mesele. Kapanan kapılara rağmen ve onlar sayesinde o yeni kapıları açabilmektir. Asıl mesele işte budur.

Dağ gibi durmak sevmektir.

Bunun bir ileri seviyesi, “asıl-asıl” mesele ise gelen ziyaretçinin senden taraftan da ziyaretçi çağırdığı zamanları görmek ve bu sefer senin geçmişinden geleni içeri buyur etmek, güzelce ağırlamak ve ona kulak kesilmektir. İlişkinin esas işlevi tekâmüldür. Birçok yerde değindiğim gibi, spiritüel öğretmen ve Be Here Now'un yazarı, psikedeliklerle çalışmaları bahane edilerek Harvard Üniversitesi’nden kovulmuş öğretim üyesi Richard Alpert yani Ram Dass, ilişkinin tuzak, tuzağı çalıştırmanın yolunun da tuzağa düşmek olduğunu söyler. İçine düşmeden çalışmaz bu zalim tuzak, işini iyi bilir. Tuzağın çalışmaya başlaması ancak bu ziyaretçinin kendinle alakalı anlattıklarını pür dikkat dinlemenle mümkündür.

Konuya sevişmekten girmiştim; bilinçli olarak. Sevişmenin türün devamının müsebbibi olmasında bir hikmet vardır keza. İki sevgilinin beden yakınlaşması bedeni aşan ruhsal bir şey, ruhların birleşmesidir. Bu birleşme, bu ruhsal bağ, dağ gibi durmayı kolaylaştırır; romantik ilişki dağ gibi durmak ve kendini bulmak için eşsiz bir zemin hazırlar. Yine de elbette ilişki içerisinde kendini bulmayı sadece bu kontekste kısıtlamak yanlış olur.

Aslında basit: Spiralin içindeki hareketimiz çocukluğu temel alır. Bu hareketin nasıl olacağı kısmen elimizdedir. Bu kısmenler önemli. Ölüm geldiğinde o kısmenleri yastık yapıp başları yaslayacağız daha.

Hep dediğim gibi, olduğu kadar ve hiç olmaması da olduğu kadara dâhil.

Herkese harika bir hafta dilerim.

Poetika Journal #1 x Kreatif Yazar:

Kreatif Yazar

Poetika Journal #1

Bir şekil olsaydım neye benzerdim? Online buluşmalarda insanları dinlerken elimin ilk gittiği hep iki şekil olur. Biri birbirine yapışık helezonlar, diğeri de mazgala benzer, elek şeklinde yaptığım çizimler. Bilinçdışımın kendine bir yer bulup sızdığını düşündüğüm bu şekillerden yola çıktım ben de kendimi çizmeye. Fakat gariptir helezonik şekilden ziyad…

Read more

10 months ago · 15 likes · 1 comment · Serda