Bunlar da benim 2025 kitaplarım.

2025 Booker’ına layık görülen Flesh’i içimdeki boşluğa dokunduğu için ve yazarı David Szalay’un almaktan çekinmediği risk için bir de henüz kütüphaneye kaldırmadım. Masamda, elimin altında:

Ocak

1. Orbital, Samantha Harvey, Vintage, Penguin Random House / 2024 Booker Ödülü

2. Kumadam, E.T.A. Hoffmann, İthaki Yayınları, çev. Anıl Alacaoğlu

3. İtaat Etüdü, Sarah Bernstein, Domingo, çev. Cem Akaş / 2023 Booker Ödülü Kısa Liste

4. Kar Altındaki Gece, Ralf Rothmann, YKY, çev. Serap Gülerçin Karluk

5. Billur Örüntüler, Rıdvan Hatun, Can Yayınları

Saramago Resimli Çocuk Kitapları: The Lizard, The Silence of Water, An Unexpected Light

Şubat

1. The Anthropologists, Ayşegül Savaş, Bloomsbury Publishing (haklarını İş Bankası Yayınları almış)

2. Birbirimize Her Şeyi Söyleyebilirdik, Judith Hermann, çev. İlknur Özdemir, Sia

3. Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, çev. Roza Hakmen, Siren

4. Doğduğum Şehir, Mario Vitti, çev. Sula Bozis, İstos

5. Maali Almeida’nın Yedi Ay Dönümü, Shehan Karunatilaka, çev. Kerem Işık, Livera / 2022 Booker Ödülü

6. İstanbul’da Çok Dilli Kitabeler, Emre Öktem, Mesut Tufan, İBB Yayınları

Mart

1. Kalan, Leyla Erbil, İş Bankası Yayınları

2. Suzan Defter, Ayfer Tunç, Can Yayınları

3. Hayaletlerim, Gwendoline Riley, çev. Begüm Kovulmaz, İş Bankası Yayınları

4. Bukalemunlar Kitabı, José Eduardo Agualusa, çev. Bengi De Sa Matos Paixao, Timaş Yayınları

Nisan

1. Pedro Páramo, Juan Rulfo, çev. Süleyman Doğru, Doğan Kitap

2. Aziz Bey Hadisesi, Ayfer Tunç, Can Yayınları (tekrar okuma)

3. Oğlan Şeyh Maşuki Duruşması, İsmail Kaygusuz, Alev Yayınları

4. Lacan Neden Budist Değil? Slavoj Žižek, çev. Ayça Göçmen, Encore

5. Kalbi Hızlandıran Şeyler, Asuman Susam, Everest

Mayıs

1. Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu

2. On the Calculation of Volume I, Solvej Balle, çev. Barbara Haveland, New Directions

3. Şimdi Buradaydı, Irmak Zileli, Everest

4. Fukaranın Ahı, Şahane Atasözleri Defterim, Başar Başarır, İthaki

Yaz

1. Babamı Kim Öldürdü, Edouard Louis, çev. Ayberk Erkay, Can Yayınları

2. Öteki, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, çev. Tansu Akgün, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

3. Tebdil, Ahmet Sami Özbudak

4. Kadınlar Rüyalar Ejderhalar, Ursula K LeGuin, haz. Deniz Erksan, Bülent Somay, Müge Gürsoy Sökmen, Metis Yayınları

5. Yörüngede, Samantha Harvey, çev. Püren Özgören, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

6. İki Satır, İki Satırdır, Edip Cansever, haz. Habil Sağlam, Yapı Kredi Yayınları

Şiir kitaplarından Türkçede olanlar:

- Çağdaş İngiliz Şiiri Antolojisi, Cevat Çapan, Kırmızı Kedi Yayınevi

- Son Adam: Kıyamet Şiirleri, çev. Emre Erol, Fihrist Kitap

Eylül

Bu aya dair bir kitap listesi bulamadım. Ne okuduğumu hatırlayamadım, belki de bir şey okumadım.

Ekim, kasım ve aralık da kendi romanım için kapandığım için okuma açısından zayıf geçmiş. Bir süre daha böyle gider.

Ekim

- Onu Sevdiğim Zamanlar, Kemal Varol, Doğan Kitap

- Flesh, David Szalay, Jonathan Cape (Penguin Random House) / 2025 Booker Ödülü

Kasım

- Bahçıvan ve Ölüm: Georgi Gospodinov, çev. Hasine Şen Karadeniz, Metis.

Aralık

- Bozuk Para, Yasmin Zaher, çev. Parla Nemutlu, April Yayıncılık

Dün gece oğlumla Kayıp Balık Nemo’yu izledik. En çok neyi sevdin Ali dedim, Nemo’yu dedi.

Ali uyuyunca Ela’nın yanına gittim. Kardeşinle Kayıp Balık Nemo’yu izledik dedim, sen onu yarısında bırakmıştın hatırlıyor musun? İstersen seninle de izleyelim.

Evet anne hatırlıyorum ve hayır seninle Kayıp Balık Nemo’yu izlemeyeceğim dedi, tonlamasını tahmin etmek güç olmasa gerek, yaş on dört.

Herhalde dokuz on sene önceydi, Okan sağdı izlediğimizde, ondan da değil yani ama yarısında babası Nemo’yu niye bulamıyor diye ağlamış ve devamını izlemek istememişti.

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

Geçen hafta Bulgar yazar Georgi Gospodinov’un Bahçıvan ve Ölüm’ünü okudum. Gospodinov’un aşağıya alıntıladığım paragrafında tebessüm ettim. Bu yataylığı biliyorum, çok basit, son derece basit, sadece bunu yaşayanların bileceği kadar basit:

Kardeşim babamı son kez görmeye geldiğinde, sondan sadece iki gün önceydi. Biraz bez almak için dışarıya çıkmıştım. Döndüğümde kardeşimin de, tıpkı benim bulmaca çözmek veya kitap okumak için yaptığım gibi, yanına uzandığını gördüm. Hastanın yanına uzanmakta, onun yatay dünyasına dahil olmakta doğal, içten gelen bir dayanışma var. Sağlıklı kişinin daima yukarıdan bakan (üstten bakan her bakış az çok otoriterdir) dik duruşunu terk etmek, yatanla eşitlenmek, ondan artık esirgenen dikeyliği paylaşmak. Ve artık ölümün ağır nefesini alabildiğin o yerde onunla birlikte olmak. Babamın yanında sırtüstü yatan nöbetçiler gibi uzanıyorduk, ölüme onu hâlâ teslim etmediğimizi göstermek için, ya da, mümkünse, onu kandırıp buradan alabileceği hiç kimsenin olmadığına inandırmak için - biz öylece uzandık ve muhabbet ediyoruz sadece. Kendimi sağlıklı kişinin bedeninden hastanın bedenine görünmez bir hayat akışı olduğuna inandırmaya çalışıyordum.

Bahçıvan ve Ölüm, Georgi Gospodinov, çev. Hasine Şen Karadeniz, Metis Yayınları

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

Gospodinov’un bahsettiği yataylığı biliyorum çünkü aynısını ben de yaşadım. Ağıtların Tanrısı’nda Fermuar bölümünde anlatmıştım, aşağıya bu bölümü de kopyaladım:

Call Me By Your Name* diye bir film vardır, Okan’la izlediğim son film ya da bir önceki, orada babanın çocuğuyla bir konuşması, belki de tiradı, şöyledir:

Şu anda herhangi bir şey hissetmek istemeyebilirsin. Belki hiçbir zaman hissetmek istemedin ve belki bununla ilgili konuşmak istediğin kişi de ben değilim ama bir şey hissetmek, evet, sana olan bu işte. Bak, güzel bir arkadaşlığınız vardı, belki arkadaşlıktan fazlası. Ve seni kıskanıyorum. Benim yerimde olan çoğu ebeveyn bütün bunları savuşturmayı dilerdi ya da oğullarının ayaklarının bir an evvel yere basması için dua ederdi. Ama ben öyle bir ebeveyn değilim. Bir şeyleri zamanından önce atlatmak için kendimizden öyle çok şey söküp atıyoruz ki 30 yaşında iflas ediyoruz ve yeni biriyle olduğumuz her seferinde ona sunacak daha da az şeye sahip oluyoruz. Fakat herhangi bir şey hissetmemek adına hiçbir şey hissetmemek, bu nasıl büyük ziyan!

Haddimi aştım mı? O zaman havayı yumuşatmak için bir şey daha söyleyeceğim. İkinizin sahip olduğu şeye yaklaşmış olabilirim ama asla böyle bir şey yaşamadım. Beni hep bir şey- ler zapt etti veya bir şeyler engel teşkil etti. Hayatını ne şekilde yaşadığın sana kalmış ama şunu unutma, kalplerimiz ve be- denlerimiz bize yalnızca bir kez verilir ve bir de bakmışsın ki göz açıp kapayıncaya kadar kalbin bitap düşmüş, bedenine gelince, bir noktada bırak ona bakmayı kimse yanına bile yaklaşmak istemez olmuş. Şimdi hüzün ve acı var, bu hissi ve bununla birlikte hissetmiş olduğun neşeyi de öldürme.

* Beni Adınla Çağır, yönetmen Luca Guadagnino, 2017.

1995’te Erenköy, Ethem Efendi’de ise bu sefer bunun tam tersi, çocuğun babasıyla yaptığı konuşması vardı, tiradı olmasa da.

Babam yatakta yatıyor. Hareket edemiyor. Hareketsiz. Konuşamıyor. Sessiz.

Bundan yaklaşık dört sene önce kuzenim Mehmet doğduğunda, annem teyzeme yardıma Ankara’ya gitmişti. Babam, annem yokken Aysan’la bizi Anadolu Kavağı’na balık yemeye götürmüştü. Sonra birden gözünden yaşlar akmaya başlamıştı, “N’oldu baba?” dedik, “Annenizi sakın üzmeyin” dedi. Ne güzel hepimiz yaşıyoruz, neyin gözyaşı bu baba ya? Benim anne babada da bir tahta eksikmiş. Böyle bir anısı mı olur insanın, herkes sağ salim hayatta, baban annenizi üzmeyin diye ağlıyor, Anadolu Kavağı’nda. Benim var.

Kanserin beyne metastazı babamı artık konuşamaz hâle getirmişti. Bazen ağzından bir şeyler çıkıyordu, anlamıyorduk. Aysan Amerika’daydı. 17 yaşındaydım. Henüz annemin beyin kanaması geçirip ölümden dönmesine beş, sevdiğimle tanışmama dört, sevdiğimin ölmesine ise 23 sene vardı. Üniversite sınavına ise bir ay. Rakamlar, ne güzelsiniz.

Yatağa, babamın yanına uzandım. Ah babam. İdolüm. Her şeyim. İlk aşkım.

“Senin kızın olduğum için çok mutluyum. Bilsem, bu dünyaya bir daha gelsem ve bunların olacağını bilsem, yine senin kızın olmak isterdim. Seni çok seviyorum. Seni çok çok çok seviyorum” dedim. Bunların muadilini ve çok daha fazlasını, 23 sene sonra, Okan’ın cansız bedenine de söyleyecekmişim, hey gidi hayat.

Babam konuşamıyordu. Tıp anlamadığını da söylüyordu. Ben bunları söylerken, babamın gözlerinden yaşlar akıyor, akıyordu. Tabii ya, anlamamak buydu işte. Falan filan. Herkes her şeyi çok biliyor.

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

30 sene oldu dile kolay.

Öncesinde bir not - yarın (28 Kasım), Ayfer Tunç ve Murat Gülsoy Diyaloglar’da Peygamberin Şarkısı’nı konuşacaklar. Ben de orada olacağım.

Katılım ücretsiz, şuradan kayıt olabilirsiniz: Diyaloglar: Peygamberin Şarkısı

Peygamberin Şarkısı’nı sanırım 2023’te okumuştum. Çok etkilenmiş ve hakkında bir deneme yazmıştım. Romanın üzerine yazdım, konuştum, Peygamberin Şarkısı’nı hem burada, gerçek hayatta yaşadıklarımızı yankıladığı için hem de biçimi, dili sebebiyle çok sevdim, Eilish’in hikâyesi beni derinden etkiledi. Romanı ilk önce İngilizce okudum.

Türkçe çevirisi nasıl?

İngilizce yazılmış romanları orijinal dilinde okumayı tercih ediyorum ama seninle konuşmadan önce Türkçe çevirisini okudum, çeviri gayet iyiydi. Çevirmeninle (Mert Doğurear) konuştum, Beyond the Sea’yi de çevirmiş...

Hiçbir fikrim yok.

Tabii ki… Yani bu senin için küçük bir detaydır. Tahmin edebiliyorum.

Ben sadece takip etmiyorum, çünkü çılgın bir hayatım var; hangi kitap nerede çıkıyor, umursamıyorum. Benim için önemli olan tek şey, sıradaki kitabım ne olacak.

Tamam. Bu arada, bu sohbet için niyetim şu: Ben de senin gibi düzenli meditasyon yapıyorum ve söyleşilerde, kitap etkinliklerinde, seminerlerde, vs. bazen sohbet, meditasyon gibi bir şeye dönüşüyor. Ve bu söyleşinin de bir meditasyon niteliği taşımasını istiyorum, eğer mümkünse.

İlk sorumla başlıyorum:

Bir röportajında Peygamberin Şarkısı’nda Cormac McCarthy’nin The Crossing romanından bir epigraf kullanmak istediğini söylemiştin; şunu: “Mesele birle çok yapmak.” Bunun üzerine biraz daha konuşmanı isterim. Hem Peygamberin Şarkısı bağlamında hem de daha genel. Sence çağdaş romanlar da bir tür mit yaratma işiyle uğraşıyor mu?

Burada konuşulacak çok şey var. Şöyle… Cormac McCarthy’nin o cümlesi çok ilginç, çünkü onu ‘90’ların başında, The Crossing’de yazmıştı. Ve ‘90’larda, 2000’lerde ve sonrasında yazılan kurmacalara bakarsan, mümkün olduğunca çok sesi romana dahil etme kaygısı vardı; bir anlamda kurguya çok sesli bir yaklaşım. “Olabildiğince çok-kültürlü olmalıyız. Herkesi dahil etmeliyiz.” Ve bu tamamen kabul edilebilir bir şey. Herkes yazması gereken romanı yazar. Buna bir itirazım yok. Ama McCarthy’nin dediği, aslında en iyi yazılar bağlamında doğru. Mitolojiye, mite ne kadar yaklaşırsan, hikâyenin ağırlığı da o kadar artar; ulaşabileceği alan da genişler.

Odysseia’yı okuduğumuzda onda kendi hayatımızı görmemizin bir sebebi var. Mitlerin süregelmesinin bir sebebi var. Ve bana mit ile kurmacanın farkını sordun. Bence aslında çoğumuz sadece hikâye anlatıcılarıyız. Ama hayatımız zaten mitlerle dolu. Yaptığımız her şeyde mitoloji var. Ve bugünün büyük miti, mitin olmadığı düşüncesi. Bu tamamen saçmalık. Yaptığımız her şey inanç âleminde işliyor. İnsan dediğin, bir nevi inanç üreten bir makine, bir insan hayvanı. Hayatımızın her ânında, mütemadiyen inanç üretiyoruz. Ve aslında rasyonel olana, olgulara, bilime çok da fazla tepki vermiyoruz. Bununla o kadar da ilgilenmiyoruz. Dolayısıyla mit, insana dair içimizdeki en derin hakikatleri dile getiren, çok güzel bir şey. Mitlerin süregelmesinin sebebi bu.

Tartışmalı bir şey söylemeyeceğim; söyleyebilirim gerçi, belki kesersin, bilmiyorum. Ama mesela din çoğu zaman içeriden bakıldığında mittir. Dinlerde yarattığımız semboller, o dinin dışından bakıldığında mitik sembollerdir. Bence mit her yerde, her zaman mevcut. Peygamberin Şarkısı gibi bir kitap da o mitik duyguya yaklaşmaya çalışıyor; insanın tarih boyunca ne olduğuna dair, sadece “şimdi” değil, daima. Ve birçok bakımdan kitap bir miti yakalamaya çalışıyor; mesela ilerleme mitini yıkmaya. Çünkü biz, insanlığın doğrusal bir şekilde ilerleyip mükemmelliğe doğru gittiği mitinde yaşıyoruz. Bu çok tehlikeli bir fikir, çünkü tamamen saçmalık. Evet, bazı şeyler iyileşir, ama bazı şeyler de çözülür, çöker. Ve insan, yıkımın ve yeniden doğuşun mitik döngülerine tabidir. Bunu şu anda da görebilirsin. Ama bu, hayatımızın ezeli döngüsüdür. Ve kitabın daha derinde temas ettiği bazı şeyler de bunlar.

İnsanlar, “Aa, bu kitap tam da bugünü anlatıyor” diyor. Evet, öyle okuyabilirsin, çünkü yaşadığımız an buna işaret ediyor. Ama aynı zamanda şuna da işaret ediyor: İnsan tarih boyunca neydi? Tarihin derin örüntüleri ve hep tekrar edecek olan ne? Çünkü bana göre insanın içinde temel bir sefillik hissi var. Biz her zaman savaş çığırtkanlığı yapacağız, hoşumuza gitse de gitmese de. Her zaman uygarlığı çökerteceğiz. Uygarlıklar gelip gidecek, yeniden doğacak. Ve bu döngü, biz bu gezegende olduğumuz müddetçe sürecek. Ben böyle görüyorum.

Ayrıca Peygamberin Şarkısı için, röportajlarında gördüğüm kadarıyla, İlyada’yı tersyüz ettiğini söylemiştin.

Evet evet… Bana hep soruyorlar, neden böyle bir kitapta siyaset yok? Ben de diyorum ki, işte o çok bariz olurdu. Bu kadar bariz bir roman yazmayacağım. Onu herkes yazabilir. Ben yazacağımı hiç düşünmeyeceğin romanı yazacağım. Yani bunu kastediyorum. Çünkü romana siyaseti koyduğun anda, kitap o siyasetin romanı olur. Ve mitik boyutu kaybolur. Kitap şuna indirgenir: “Bu roman şu konuda.” Ama benim kitabım aslında kozmik ölçekte çok daha fazlası hakkında. O yüzden bilinçli olarak bunu yapmamaya karar verdim.

Ayrıca romanın odağı da kişisel olan, hane içinde olan, varoluşsal olan. Roman tamamen Eilish Stack’in yaşadığı an ve hayatının karmaşıklığı üzerine kurulu. İlyada’dan bahsettim, çünkü elimizdeki ilk büyük metinlerden biri; ne yapıyor? Siyaseti öne çıkarıyor. Kahramanları, kahramanlıkları öne çıkarıyor. Büyük bir sahne kuruyor, çünkü miti ele alıyor. İlyada hâlâ değişmeyen, bazı temel insani şeylere hitap ediyor. Ama nihayetinde anlattığı şey, siyasi sahnenin tam ortasında olanlar. Ama biz o merkezde yaşamıyoruz. Siyasi eylemin ortasında yaşamıyoruz. Evlerimizde yaşıyoruz, işimize gidiyoruz, çocuklarımızı okula götürüyoruz, markete gidiyoruz. Çoğu insan için hayat bu. Kitap da tam olarak hayatın bu yönüne odaklanmalıydı ve ardından toplumun çöküşü, büyük çözülüş, kişisel hayatın içine sızmalıydı. Böylece İlyada’nın tersyüz edilmiş halini görüyoruz. İlyada’da görmediğimiz şeyi görüyoruz.

Bence de bu siyasi bir roman değil, Peygamberin Şarkısı’nı yazarken niyetinin ne olduğunu da anlıyorum.

Ama yine de bazen kuvvetli bir dayanışma, direniş söz konusu olabiliyor ve açıkçası daha insani, daha aklıselim sesler illaki duyuluyor. Sadece siyasi partilerden bahsetmiyorum, her kesimden. Ve bence sen özellikle onları bu kitaba koymamışsın. Neden koymadığını merak ettim.

Neden kişisel direnişi de koymadığımı mı kastediyorsun? Doğru mu anlıyorum?

Evet; ve daha ufak çapta da olsa örgütlü direniş. Romanda bir iktidar var, bir de muhalefet ve zamanla ikisi birbirine çok benziyor. İkisi de insan hayatına dayattıkları, kurdukları tahakküm açısından benzer hale geliyor. Benim fikrim –belki bu ülkede yaşadığım için– şu: Çok güçlü olmasa bile, dayanışmanın ve başka, bugüne yakışır bir direnişin örgütlü sesini duymak hep mümkün. Ne demek istediğimi daha net anlatabildim mi?

Evet, tamam. Bu kitabın açılışında zaten iş işten geçmiş. Temel mesele bu. Romanın bir yerinde Eilish diyor ki: “Biz hepimiz uyurgezerdik; şimdi büyük uyanış başlıyor.” Eilish’in hayatına bakmalısın ve şunu sormalısın: Bu hayatta aynı zamanda bir muhalif olmak için ne kadar yer var? Kocası bir muhalifti. Sendikadaydı. İrlanda’da işçi sendikaları, öğretmen sendikaları çok güçlüdür. Gerçekten çok güçlüdür. Ve devlet öğretmen sendikasını böyle çökerttiğini gördüğünde, bu çok güçlü bir iktidar gösterisidir. Ve Eilish şunu fark etmeye başlıyor; artık çok geç. Telefonlarının dinlenip dinlenmediğini merak etmeye başlıyor. İnsanlar birbirleriyle konuşmayı kesiyor. Bir noktada diyor ki: “Şimdi konuşma zamanı değil, susma zamanı.” Çünkü gerçek otoriterleşmeye kayan ülkelerde olan şey budur. İnsan şunu fark etmeye başlar: “İşimi korumam gerek, ailemi korumam gerek. Ve bir yanlış adım atarsam işimi kaybedebilirim. O zaman her şey tehlikeye girer.” Dolayısıyla küçülmeye başlarsın. Birey çok küçülür ve sessiz çoğunluk tamamen susar. Ve bu hep böyledir, çünkü kaybedecek çok şey vardır.

Eilish’e bakarsan, kitap da zaten buna bakıyor; modern hayatlarımızın karmaşıklığına bakıyor. Bir insan, dört ya da beş çocuğu varken, yönetici olarak bir kariyeri varken, demansa kayan yaşlı bir babası varken, devlet tarafından ortadan kaybedilmiş bir eşi varken, nasıl olur da hâlâ eylemci ya da direnişçi olabilecek zihinsel alan bulabilir? Bu bir insanın psikolojik olarak taşıyabileceğinden çok daha fazla. Bundan sonra olup bitenlere tam olarak dikkat etmek için pek fazla yer kalmıyor. Ve bana öyle geliyor ki, birçok insan böyle yaşıyor. Olan biteni izlemiyor. Ve böylece demokratik kayma yaşanıyor, tiranlık böyle geliyor.

Evet. Eilish’in hikâyesinde insani karmaşıklık vardı. Bunu çok sevdim. Yakın zamanda insan doğasının çok sığ geçildiği başka bir roman okudum. Okuduğum herhangi bir romanda doğrusal bir anlatı varsa, bu resmen beni sinirlendiriyor. Mesela, en basitinden, karakterin çocukken yaşadığı bir şey anlatılıyor ve sonra metinde, “Yetişkin olduğunda şöyle oldu, çünkü çocukken böyleydi”ye getiriliyor. Yani “A oldu, bu yüzden B oldu; B oldu, bu yüzden C oldu”. Her şey bir çizgiyle birbirine bağlandığında, insan psişesi lineerliğe indirgendiğinde, yazara da, romana da kızıyorum. Şunu merak ediyorum: Sen kurmacada insani karmaşıklığın eksikliğini nasıl fark ediyorsun?

Aslında bahsettiğin şey ayırt etmeyle ilgili. Bu bir ayırt etme meselesi. Ve insan ne kadar çok okursa, o kadar ayırt edebilir hale gelir. Ne kadar çok kurmaca, şiir, edebiyat okursan, iyi olanı, hakikiyi hissetme gücün o kadar derinleşir.

Klasikleri okumaya devam etmek de çok önemli. Ben 20’li yaşlarımdayken klasiklerle hiç ilgilenmiyordum. Bana geçmişe ait, tozlu kitaplar gibi geliyorlardı. Zamanımı büyük bir açlıkla çağdaş yazarları okuyarak geçiriyordum; hayatımı bana onların açıklayacağını düşünüyordum. Ama yaş aldıkça şunu fark ettim; yazdıklarında tam olarak ifade edemediğim bir şeyin eksikliği giderek daha fazla sinirimi bozuyordu. Ve bugün okuduklarımın büyük bir kısmı klasikler dediğimiz türden. Klasikleri tekrar tekrar okuyorum. Ve ustalarla daha çok zaman geçirdikçe, ustalığın ne olduğunu öğreniyorsun. Ve muazzam bir kurgu eserine verdiğin tepkileri ölçmeye başlıyorsun.

Çehov’un bir fikri vardır, ben ona “Çehov’un çekici” diyorum. Okurun kafasına bir çekiçle vurmak ister; onu alışkanlıklarından uyandırmak ve dünyayla gerçekten temas kurmasını sağlamak ister. Ve bu çekiç, çok az yazarda gerçekten vardır. Sen de zamanla kimin o çekice sahip olduğunu, kimin olmadığını fark etmeye başlarsın. Ben günümüz kurmacasında bunu hemen anlıyorum. Kimin Çehov’un çekicine sahip olduğunu, kimin olmadığını çok çabuk ayırt edebiliyorum. Ama bu hep böyleydi aslında.

Ve tabii insanlar bana katılmayabilir. “Hayır, bu yazar çok iyi” diyebilirler. O da normal. Çünkü burada biraz da zevk meselesi var. Biraz duyarlık meselesi var. Biraz da senin bağlantılarının nasıl kurulduğuyla ilgili. Okur olarak hepimiz aynı değiliz. Mesela ben Henry James’le hiç anlaşamıyorum. Okuyorum ama bana hiç hitap etmiyor. Benim için olmuyor. Okuyorum; çok fazla da okumadım gerçi, ama bana göre değil. Ama Henry James’e bayılan insanlar tanıyorum. Aynı şekilde Conrad’dan nefret edenler var ama ben Conrad’da bir dâhi görüyorum. Gerçekten çok derin bir deha.

Yani mesele şu; hayatında bir referans noktası oluşturmak. Zamanını büyük yazarları okuyarak geçirirsen, çok güçlü bir referans noktası inşa edersin. Ve sonra kendine şunu sorarsın: “Bu kurmacaya neden böyle tepki veriyorum? Neden duygulandım, neden sarsıldım? Çekiç neden beynimde bir şeyi kırarak açığa çıkardı; bir şeyi neden ilk kez gördüm ya da düşündüm?” İşte bu, senin farkındalığının derinleşmeye başlamasıdır.

Ama çoğu insan bunu yapmak zorunda değildir, çünkü bu yazarlık düzeyinde okumaktır; bir tür eleştirmen gibi okumaktır.

John Keats’in “olumsuz yeti” fikrini gerçekten çok seviyorum ve senin de yer yer bunu dile getirdiğini duymak beni çok mutlu etti. “Olumsuz yeti” senin metinlerine nasıl dahil oluyor?

Bence büyük edebiyatın temel bir niteliği vardır. Keats’in “olumsuz yeti” dediği şey bir yazarın, kesinliğin peşine düşmeden, bilginin peşine düşmeden bilinmezliğe doğru yazabilme yetisidir. Ve bunun güçlü olmasının sebebi, aslında seni insan olmanın temel koşuluna götürmesidir.

Biz bilmiyoruz. Gerçekten bilmiyoruz. Hayatın içinden geçiyoruz ve neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz. Ve modern yaşamın nasıl inşa edildiğini düşündüğünde bu ilginç. Bilgi teknolojisi sirkine tamamen kaydolmuş durumdayız; hayatlarımızı ele geçiren bu gösteriye. Ve bunun sanki modern hayattaki tüm yabancılaşma duygumuza karşı büyük bir panzehir olduğunu düşünüyoruz. Her şeyi düzeltecekmiş gibi. Sadece daha fazla veriye ihtiyacımız var. Sadece daha fazla ölçüte ihtiyacımız var. Sadece daha fazla gerçeğe, daha fazla bilgiye ihtiyacımız var. Ve tamamen sayılara indirgenmiş, veriye hapsolmuş durumdayız. Ama her zamankinden daha mutsuzuz. Kendimiz hakkında eskisinden bile daha az şey biliyoruz.

Ve işte bu, temel koşuldur. Bunu benimseyen yazarlar, bilinmezliğe yazan ve bunu yaparak yazılarında sorular soranlar bizi hayata en çok temas ettiren yazarlardır. Çünkü bu, hayatın temel hissidir. Ve yola bir gündemle çıkan, sana kendi bakış açılarını, değiştirmek istedikleri şeylerin böyle olması gerektiğini anlatmaya çalışan yazarlar çok hızlı bir şekilde sanat olmaktan çıkar. Ama bu aynı zamanda temel soruları da sormamaktır.

Bu yüzden sanat için önemli olan şey sorular sormaktır, cevapları vermek değil, çünkü cevapları bilmiyoruz. Peygamberin Şarkısı’nda bütün kitap tamamen sorular üzerine kurgulandı. Kitabın sorduğu sorulara herhangi bir cevap olduğunu sanmıyorum. Ve kitap çok fazla soru soruyor. Hatta sonunda bile aslında bir soruyla bitiyor. Ama bence hiçbir cevap yok, mevcut değil.

İnsanlar bana sık sık soruyor: Kitap umutla mı bitiyor? Ben de diyorum ki, kitap senin nasıl okumak istediğine göre bitiyor. Böyle de olabilir, şöyle de olabilir. Umut önemli değil demiyorum. Umut kesinlikle hepimizin ihtiyaç duyduğu, temel bir değerdir. Ama şunu söylüyorum: Temel sorunlara bir çözüm olduğundan emin değilim.

Evet. Ve insan olmakla ilgili bu fikrin bir fraktali gibi. Peki sen bilinmezliğe, gizeme dalıyor musun? Yazmaya başladığında hikâyeni baştan sona biliyor musun, yoksa az önce konuştuğumuz gibi, metnin ya da hikâyenin kontrolü ele almasına izin veriyor musun?

“Harita ve arazi” ifadesini duydun mu? İngilizcede bir ifade vardır: Harita arazi değildir. Bir harita açarsın, bakarsın; işte, A’dan B’ye giden bir yol görürsün, biraz arazi görürsün, birkaç tepe görürsün ve bunun nasıl bir şey olacağını hayal edersin. Ve bilirsin ki, A şehrinden B kasabasına yürüyeceksin. Ama sonra, yürüdüğünde tamamen farklıdır. Hayal ettiğin gibi değildir. Bir deneyim yaşarsın. Daha önce hayal bile edemeyeceğin bir şeyle temas edersin. Ve hayal ettiğimiz hiçbir şey gerçek hayatta olduğu gibi değildir. Gerçek hayat bizi şaşırtmakta her zaman inanılmaz derecede iyidir, ki bu aslında kaygıya ilginç bir çözümdür; eğer hepimiz zihinsel olarak tam anlamıyla kavrayabilseydik. Ama bence yapımız buna uygun değil.

Her neyse… Harita arazi değildir. Ben yazmaya oturduğumda, en başta çoğunlukla romanı bilmem. Ve işte orada benim “daimonik” dediğim bir yön vardır; çok derin bir şeyin hissi. Kendi bilinçaltından çok derin bir şeye kanal oluyorsun. Ama bir süre sonra entelektüel zekâ kontrolü ele almaya başlar. Ve biçimlendirme hissi ve romanı götüreceğin bir hedef duygusu baskın olmaya başlar. Bu da hem entelektüel zekâ hem de sezgi gerektirir. Yazdıkça aslında o araziyi yürümeye başlarım. Ve araziyi yürüdükçe, bazen başta gideceğimi sandığım hedeflerin ya da noktaların aslında gitmem gereken yerler olmadığını keşfederim. Ve böylece romanı yazarak keşfederim. Bu da bana sorduğun sorunun kısa cevabı.

Evet, harita arazi değildir; bu gerçekten güzel bir ifade.

Şunu söyleyeceğim, mesela Peygamberin Şarkısı’nda, sonunu anladığım anda bu çok önemliydi, çünkü o zaman bütün romanı şekillendirmeye başlıyor. Bunu birçok kez söyledim ama bu kitabı yazarken böyle düşündüm. Benim için bu sadece bir dizi gerçeklik denklemi, insani gerçeklik. Bu bundan dolayı, o da bundan dolayı, o da bundan dolayı. Olaylar öyle olamaz. Ben karar verip senin bir şey yapmanı isteyemem. Ben karar verip bir şeyin ilginç, maceralı, mutlu ya da başka bir şey olmasını isteyemem. Bir anlatı mantığı vardır ve bu anlatı mantığı gerçeğin soğuk, sert bir okumasını yapar ve gerçeği romana taşır. Bu olur, çünkü gerçekten de böyle olurdu. Ve bu türden bir denklem çizgisi okuru sona taşır.

Bu kitapta gerçekleşen, okur için çok, çok rahatsız edici olabilecek şeyler olduğunda, hiç kimse “bu gerçek değildi” demez. Hiç kimse “bunu yapmamalıydın” demez. Hepsi “bu gerçekti, gerekli hissettirdi” der. “Kesinlikle olması gereken şey gibi hissettirdi.” Ve bu yüzden bir hikâyenin gerçeğini çok ciddiye almalısın. Bu en önemli şeydir.

Bu kitabı yazarken sadece onun gerçeğinin ne olduğunu dinlemem gerekiyordu. Ve kitabın bazen “Hayır, hayır, bunun böyle olması gerekmiyor” dediği oluyordu. Yani, sanırım bütün kitaplarımı böyle yazıyorum. Ve kurmacamda umduğum okuma deneyimi, bir kere içine girdiğinde, bir şeyin seni yakalayıp deneyimin içine çekmesidir, ama yakalayan şeyin deneyimin gerçeği olmasıdır. Ve böylece her zaman onun gerçeğinin içinde yazarım, dışında değil.

Ayrıca daha önce ayırt etme ve yazarlar hakkında sormuştun; iyiyle kötüyü nasıl ayırt ederiz? Bu çok büyük, çok büyük bir yönüdür. Çünkü büyük yazarlara geri dönersek, insani gerçeği en iyi onlar işler. Onlar denklemlerin usta yazarlarıdır. Sesleri çok benzersizdir. Tarzları çok benzersizdir. Ama her büyük yazarın yaptığı şey, insani gerçeğin denklemini yazmaktır. Ve bu yüzden Jane Austen’a geri dönmeye devam ederiz. Çünkü o, hayat hakkında temel bir gerçeği dile getirmiştir. Bu yüzden Conrad’a geri döneriz, çünkü o da hayat hakkında temelde gerçek şeyleri dile getirmiştir. İstediğin herhangi bir büyük yazarın adını söyle; Tolstoy, Dostoyevski… Ruslar elbette, kimin adını verdiğin önemli değil. Eğer buradalarsa ve hâlâ varlarsa, bu temelde gerçek olan bir şeyi dile getirdikleri içindir. Aksi takdirde bize hitap etmezdi.

Bugün Sofokles okuduğumda, insanlık durumuna dair haberleri okuyorum. 2.300 yıl ya da her ne kadar zaman geçmişse, o kadar eski değil. Kesinlikle bana benim hakkımda bir şey söylüyor. Ve böylece bu temel şeydir. Ve bu güce sahip olmayan yazarlar genelde gözden kaybolur.

Evet. Yani... Bir eleştiri okudum, Bailey’nin başına gelenin biraz “fazla” olduğunu söylüyordu. “Ama öyle değil ki,” dedim bunu yazana içimden, “dünyada neler yaşandığını bilmiyorsun; bunlar pekâlâ oluyor.”

Biri gerçekten ulusal bir gazete incelemesinde spoiler mı verdi? Çünkü bu normalde yapılmaz.

O eleştiriyi İngilizcede okudum. Hayır, spoiler değil, Peygamberin Şarkısı hakkında bir kritikti.

Tamam.

Yazının son kısmında böyle bir eleştiri vardı.

Ben zaten eleştirilerimi okumam; bu yüzden bilmiyorum, bilmiyorum, ama...

Her neyse… Demek istediğim, biz dünyanın bu tarafında yaşayanlar bunun doğru olduğunu biliyoruz, olan şey tam da bu.

Paul, sen hem “daimon” dedin hem de bilinç dışı dedin. Ama bence daha fazlası var. Evet “bilinç dışından” yazıyorsun ve esasen belki de “daimon”lar aracılığıyla ya da her neyse – kanal oluyorsun. Ama ben bunun daha ötesi olduğunu düşünüyorum. Metinleri yazan sadece Paul Lynch ya da Sepin ya da yazarın bilinç dışı ya da yazarın “daimon”ları değil; bence yazardan daha fazlası romana giriyor. Buna ne dersin?

Egosal benliğini yazan benlikle karıştırmamak çok önemlidir. Ve bütün gününü egosal benliğinbu küçük bilinç bandı, bu küçük daracık dilimi içinde geçirirsin. Şimdi neye ihtiyacım var? Ne yapmam gerek? Nerede olmam gerek? Kiminle buluşmam gerek? Ne istiyorum? Onu nereden almam gerek? Biz böyle yaşıyoruz. Ve bu aynı zamanda sürekli hesap yapan rasyonel yanımız.

Bilinçte o egosal benlikten çok daha fazla boyutsallık vardır. Meditasyon yaptığımızda ya da dua ettiğimizde ya da uzun bir yürüyüşe çıktığımızda ya da biraz müzik çaldığımızda ya da sanatla ilgilendiğimizde daha derin boyutsallığa erişmeye başlarız. Modern hayatta zihnin çok ciddi bir olgusu vardır, ki artık gerçekten bunu konuşmuyoruz, çünkü bunu nasıl ifade edeceğimizi bilmiyor gibiyiz ve kesinlikle birçok insan onun var olduğunu bile bilmiyor. Sokrates buna “daimonik” diyordu. Ve onun kastettiği, daimon’un tanrılarla senin arandaki vasıta olduğuydu; aslında yaratıcılığa kendimiz sahip değildik. Tanrılar onu bize verirdi ve daimon da buna aracı olurdu.

Sonra, daha modern bir ifadeyle, yaratıcılık bir çeşit kanal olmaktır. Ama neye kanal oluyorsun? Dışarıdan bir şeye mi kanal oluyorsun, yoksa içeriden bir şeye mi? Ve bence her şey içeriden. İçeride biriktirdiğin, deneyimlediğin her şey. Bir yazarın sesine dahil olan her şey; acı, ıstırap, aşk, neşe, hayatın tüm harikaları, o cümlelerdeki her şey içeriden gelir. Ona kanal oluyorsun ve ona egon aracılığıyla erişmiyorsun. Bu şekilde yapamazsın, yapamazsın işte.

Ben 20 yıldır meditasyon yapıyorum ve zihnimi izlemeyi öğrendiğimi düşünüyorum ve ne olup bittiğini belki biraz daha net görebiliyorum; diyelim ki meditasyon yapmayan birine göre, çünkü uzun süre meditasyon yapıyorsan, belli bir dereceye kadar meta-biliş kazanıyorsun. Ve böylece görebiliyorum ki, bu mistik olan, bunun için bir terim kullanmak istersen, bu psikolojik bir olgudur. Bu sadece zihnin daha derin bir yönüdür. Ve zihnin bu yönünü herhangi bir şekilde adlandırabilirsin.

Sokrates buna daimonik dedi, ama her dinî gelenek ondan bahseder. Psikologlar ondan bahseder. Birçok filozof ondan bahsetmiştir. Sanatçılar ondan daima bahsetmiştir. Zihnin, zamanın dışında durur gibi görünen bir yönüdür. ; daha yüksektir, derinden özgündür, anlamla ilgilenir ve çoğu insanda iyiyle hizalanmıştır. Bu ses hepimizin içindeki küçük, sessiz, sakin sestir. Ve bu, psikolojinin sayısız şekilde yazılmış bir yönüdür; dediğim gibi, sayısız farklı yorumcu tarafından. Ama hepsi aynı şey hakkında yazıyorlar.

Bunu açıklamak çok zordur, ama bence sanat buradan gelir. Yazı buradan gelir. Pardon, aslında bundan eminim. Bu sadece düşündüğüm bir şey değil, buradan gelir. Ama ona erişemezsin; o zihin durumuna süpermarketteyken erişemezsin. Çocuklarla uğraşırken, hayatınla uğraşırken o kapanır. Ve işte bu yüzden hayatımızda hürmete yer açmalıyız. İçinde en derin seviyede dünyayla teması, kozmosla teması, mucizeyle ve anlamla teması metafiziksel bağlamda sağlayan her neyse, işte o zaman ortaya çıkacaktır.

Yazarlar buna yer açar. Sanatçılar buna yer açar. Ve bu dünyadaki en önemli şeydir, çünkü onunla temas ettiğinde bu senin en derin, en gerçek benliğindir. Onunla hizalanarak yaşamaya başladığında, o senin var olma hissinin temeli haline gelir. O hizalanmadan çıkmak birçok insan için çok zorlayıcı olabilir. Birçok sanatçı bu yüzden sonunda kendini yok eder. Çeşitli nedenlerle güçlerini kaybeden yazarlar vardır ya da güçlerini kaybeden müzisyenler ve onlar kendilerini türlü şekillerde yok etmeye başlarlar, ki bu da sonra güçlerine, o sese yabancılaşmayı derinleştirir ve bu yüzden her zaman derim ki, şüpheye düştüğünde sadece uzun bir yürüyüşe çık; evet, kendi başına, telefonsuz.

Bu belki de beni seninle tartışmak istediğim konuya götürüyor, “özgünlüğe.” The New Yorker’a yazdığın makaleyi okudum. Özgünlükten bahsediyorsun ve dinlemek, iç sesini duymak ya da sezgini, dürtünü takip etmekten... Bunlar çok güzel elbette ama bir yandan bu ülkede ve aslında eminim İrlanda’da da hayatını nasıl yaşayacağınla alakalı iç sesini dinlemenin büyük bir maliyeti var. Eğer sabah dokuzda işe gidiyorsan ve akşama kadar çalışıyorsan, geçimini sağlamak için sana hiçbir anlam ifade etmeyen bir şey yapıyorsan, bu iç ses meselesi gerçekten zorlaşıyor. Ben zamanımın tamamını sadece edebiyata, yazmakla alakalı işlere ayırabilen şanslı insanlardanım ve sen de öyle ama başkalarına “Sesini dinle, özgünlük gerçekten önemli, vs.” dediğimde çok iyi hissedemiyorum, çünkü Türkiye’de o işler öyle kolay olmuyor.

Bu zor bir konu ve bunu burada çözemem. Batıda son 500 yıldaki gelişimi düşünürsen, liberal demokrasilerin temel projesi herkese egemen bireyselliğini vermek, onları “ortodoks”luğun (ortak yaygın görüşün kısıtlamalarından) sınırlarından kurtarmak ve hepimizin hayatta tam olarak olmamız gereken kişi olmamıza izin vermek olmuştur. Ve birçok insan kendine radikal hiçbir şey biçimlendirmeyecek. Çoğu insan hayatlarını nasıl yaşadıklarından çok memnun. Ama her zaman özgün yaşaması gereken ve egemen bireyselliklerini kucaklaması gereken güçlü bir grup insan vardır. Bu yüzden Batı, Batıdaki hayat çok iyi işledi, en azından şimdiye kadar, çünkü bir bireyler dünyası yarattı. Ve kim olduğunu dile getirebildiğinde ve bir kariyeri kendi hakkında nasıl hissettiğine göre seçebildiğinde, o zaman daha mutlu bir insan olursun. Sabah uyandığında kendinle yaşayabilirsin.

Ve birçok sanatçı, birçok yazar sanatçı ya da yazar olduklarını keşfeder. Bunu hemen keşfetmezler. Çoğu zaman başka kariyerlerde olabilirler. Ve fark etmeye başlarlar; bu ben değilim, hayatımda yapmam gereken şey bu değil. Ve işte o zaman kendin için derin bir sorumluluk duygusu üstlenmen gerekir. Bir çeşit sapma yapabilirsin. Ve sapma, yön değiştirme güçlü bir fikirdir. Bunun için bir metafor vardır, dinî bir metafor. Şeytan cehennemden kovulup uçurumdan düştüğünde yön değiştirseydi ne olurdu? Cehennem olmazdı. Başka bir şey olurdu.

Bu eğlenceli bir fikir. Fikir şu ki, hepimiz, sen yön değiştirmediğinde cehenneme inersin, çünkü orası olmak istediğin yer değildir. Ve bu yüzden fikir yön değiştirmektir. Ama önce ne olmak istediğini ve ne yapmak istediğini bulmalısın. Ve sonra onunla tam bir hizalanma içinde hareket edersin. Hayatta çok başarılı olan insanlar, kim olduklarını ve ne yapmaları gerektiğini olabildiğince hızlı bir şekilde anlayan insanlardır. Ve sonra onunla hizalanarak hareket ederler. Bu yüzden baştan ayağa, varlığının özüne kadar tek bir kişi gibi hareket etmeli ve kendini sabote etmemelisin.

Dediğim gibi, bunun kolay bir cevabı yok. Ama o ihtiyacı hisseden insanlar risk almak zorundalar. Ama tabii, diğer bir şey de şu ki, mesela birçok insan yazar olmak istediğini söyler ama sonra yazmazlar. “Ah, gerçekten yazar olabileceğimi düşünüyorum” diyen insanlarla her zaman karşılaşıyorum. Ben de her zaman şunu söylerim: “Hiç yazmamayı denedin mi? Çünkü eğer yazmamak senin için gayet iyi gidiyorsa, eğer yazmamak senin için çok kolaysa, o zaman sen bir yazar değilsin.” Bu kadar basit, çünkü yazarlar yazmak zorundadır. Bir şey vardır, temel bir şey, temel bir huzursuzluk duygusu; kendilerine neler olup bittiğini ifade edemediklerinde ortaya çıkar. Bu yüzden eğer, örneğin yazar olmak istiyorsun ve yazmıyorsan, üzgünüm ama yetenekli olduğun birçok başka şey olabilir ama muhtemelen yazmak bunlardan biri değil.

Kişisel bir sorum var. Buna cevap vermek zorunda değilsin. Ben yazmadan yaşayamayan insanların yaralı olduğunu düşünüyorum; en azından ben öyleyim. Bu yüzden merak ettim, seni ne yaraladı Paul?

Aman Tanrım, hayat beni yaraladı, çılgın hayat beni yazıya itti. Alden’dan bir satır çalıp biraz bozarak: Hayat seni yaralar ve yazmaya iter.

Biliyorsun, sanatçı olan çoğu insan çok hassastır. Onlar acıyı diğerlerinden daha fazla hissederler. Onlar daha çok farkındadır. Onlar hayatın koşullarına karşı daha hassastır. Onlar kendilerini daha derinden etkileyen şeylere karşı daha hassastır. Bunu görebilirsin. Hepimiz insanların bazı şeylerden hiç etkilenmediğini biliriz. Onlar sadece… Acıyı bile hissetmiyor gibi görünürler. Sanki şöyle; “Ben onu hissetmiyorum”.

Kendi hayatımda ben her şeyi hissederim. Ben çok hassas bir insanım. Ve bu yüzden sanki hayat için ekstra güçlü ya da derin bir radarım var gibi. Ve bu yüzden acıyı daima hissedersin. Hayatın ıstırabını çekersin. İşte bu yüzden meditasyon yapıyorum. Beynimdeki o kısmı kapatmak için. Ve bu yüzden, bu tüm yazarlar için tamamen normal bir şeydir. Onlar böyledir. Onlar her şeyi daha derinden hissederler. Bence bu gerçekten temel koşuldur. Ve bunu gerçekten iyi olan yazarlarda da görebilirsin. Cümlelerin içindedir. Onlar sadece olan biteni daha derinden hissederler.

Yani hayat beni yaraladı ve yazmaya itti. Özel bir şey değil, sadece hayat.

Evet. Şimdiki okurlarla ilgili bir soru. Çok uzun zaman önce hikâye anlatma işi şöyleydi: Tabii biraz karikatürize ediyorum, ama ortada bir ateş vardı, birisi hikâyeyi anlatıyordu ve diğerleri hikâyeyi dinliyordu, birlikte ve eş zamanlı bir hikâye üretimi vardı. Hikâye geçmişte içinde iş birliği olan bir şeydi. Günümüzde müzikte konserler aracılığıyla o iş birliği hâlâ var mesela. Sence bugün artık edebiyatta yazar ve okur için eş zamanlı bir iş birliğinden bahsetmek mümkün mü?

Yazarken ben de bir okurum. Yani ben yazarken kendi içimdeki okurdan bir tepki almak için yazıyorum. Ve bir okur olarak edebiyat için hissettiğim düzeyde ve iyi olduğunu düşündüğüm şeyi ayırt etme gücümle gerekli tepkileri aldığımda, kendi yazdıklarımdan bu tepkileri geri aldığımda, işte o zaman üzerinde çalıştığım şeyin bir değeri olduğunu biliyorum.

Ama sonunda burada olan şey şu ki, yazar bu dürtüyü alıyor, bu davetsiz dürtüyü, bir şey uydurma dürtüsünü. Hiç kimse yazardan roman yazmasını istemiyor. Hiç kimse, “Lütfen bu kitabı yazar mısın?” demiyor. Genellikle onlardan hiç istenmiyor. Genellikle dünya umursamıyor.

Ama yazar bir odaya giriyor ve bu inanılmaz inanç eylemini gerçekleştiriyor. O kadın ya da erkek oturuyor ve kelime kelime, cümle cümle, satır satır, paragraf paragraf bir şeyler uydurmaya başlıyor. Ve zamanla aniden, önceden var olmayan bir uçurumun üzerinde bir köprü var oluyor. Bir uçurum var, bir hiçlik var ve aniden bu köprüyü inşa ediyorsun ve dışarıya doğru uzuyor, uzuyor, uzuyor. Sonra bir gün aniden bakıyorsun ve bu köprünün orada olduğunu, var olduğunu fark ediyorsun. Ve köprü okuru, ideal kişiyi, ideal okuru daha önce hiç var olmayan bir yere götürüyor.

Ve sonra yazar diyor ki, “Sevgili arkadaşım, bu köprüden yürür müsün? Çünkü birinin bu köprüden ilk defa yürümesine ihtiyacım var”. Arkadaş diyor ki, “Aman Tanrım, bunu yapmak istemiyorum. Bu çok fazla. Bu çok stresli”. Yine de köprüden yürüyor ve diyor ki, “Evet, bu oldukça iyi bir köprü. Aferin. Köprünü beğendim. Harika.”

Sonra birkaç arkadaş köprüden yürüdükten sonra, yazar örneğin, kendi temsilcisinden köprüden yürümesini istiyor. Ve yazar temsilci köprünün üzerinde duruyor. Biraz sallanmaya başlıyor ve yukarı aşağı zıplıyor. Ve sonra diyor ki, “Evet, bu köprü dayanıyor. Beğendim. Sanırım bunu editörüne satabiliriz.”

Ve sonra editör bir tornavida ile geliyor ve tüm köprüyü sökmeye çalışıyor. Yazar diyor ki, “Köprüme ne yapıyorsun? Lütfen bırak onu. Onu istediğim şekilde yaptım. Belki burayı biraz boyayabiliriz. Belki şuradan buradan birkaç demir çubuğu çıkarabiliriz. Ama genel olarak, gerçekten istediğim şey bu.” Editör diyor ki, “Aslında, evet, bu harika bir köprü. Hadi köprüyü açalım.”

Ve sonra insanlar gelmeye başlıyor; satışçılar, yayıncılar, tasarımcılar. Ve hepsi köprüden geçmeye başlıyor: “Tanrım, bu harika bir köprü!”

Sonra köprü açılıyor. Soruna cevap olarak, okurlar geliyor ve gazeteciler köprüden geçiyor ve şikâyet etmeye başlıyor. “Köprü çok uzun. Köprü çok mavi. Çok düz. Çok bilmem ne.” Ama okurlar geliyor ve köprüden geçmeye başlıyor. Eğer köprü onları daha önce hiç gitmedikleri bir yere götürürse ve aniden kendilerini daha önce hiç görmedikleri şeyleri görebildikleri bu yeni topraklarda bulurlarsa, o zaman köprü sadece ayakta durmakla kalmıyor, aynı zamanda açık kalıyor.

Güzel, çok güzel bir cevap. Gözlerim doldu. Bunun için teşekkür ederim.

Kitabını okumak şiir okumak gibiydi. Biçimle yaptığın şey, paragraf arası kullanmayarak o boğucu hissi vermen çok dahi ve şiirsel bir şey ve bir yandan çok cesur da, çünkü okur buna alışkın değil. Romanın üslubuna ve diline hayran kaldım. Çok, çok güzeldi.

Elbette yazarken peşinden koştuğun bariz şeyler var. Ama barizleri merak etmiyorum. Peşinden koştuğun, o kadar da bariz olmayan şeyler, belki üzerinde çok konuşulmamış, hiç konuşulmamış şeyler neler?

Sadece düşünüyorum ki, ben kariyerimde ilerledikçe bilinmezlik problemiyle derinden ilgileniyorum ve onu kurguda dile getirmeye çalışıyorum ve kendi bilmemize şekil veren bir biçimi dile getirmeye çalışıyorum. Ve kendi bilmemiz dediğimde kastettiğim şu ki, hepimiz hayatı anbean yabancılaşmış şekilde yaşarız. Ne olacağını bilmiyoruz. Geleceği bilmiyoruz. Ve bu yüzden her zaman yabancılaşmış durumdayız. Her zaman kaygılıyız. Bir şeyin kıyısındayız. Ve bu, bence bu sadece benim projemin bir parçası; okurda o duyguyu uyandırmaya çalışmak.

Bu yüzden ikinci kitabımdan sonra şimdiki zamanda yazmaya geçtim, çünkü fark ettim ki, o alana girebiliyordum ve o çok benzersiz hissi inşa edebiliyordum ve onu okura ve karaktere verebiliyordum. Bu benim için gerçekten önemli olan bir şey. Seni belirli bir metafizik alana götürüyor; hayatın koşullarıyla ilgili bir alana. Ve bu kitap seni labirentin içine koyuyor, çünkü bu kitabın büyük bir Yunan yönü var. Ama genel olarak, seni sürekli olarak hayret ve dehşet hissine sokuyor. Bu benim için çok kişisel bir şey ve bu projenin bir parçası, bir biçim, hayatla daha derin bir temas duygusu yaratan bir cümle tarzı bulmaya çalışmak.

Kurgu her zaman, çoğunlukla geçmiş zamanda yazıldı. Her zaman “çoktan olmuştu” hissi vardır. Sana anlattığım şey anlatıcının ağzından gelir. Ama ben yazarken anlatıcıyı ortadan kaldırmaya çalışıyorum. Anlatıcı cümlelerde var ama aynı zamanda yok da. Eilish cümlelerin içinde ve kelimeler onun etrafında öyle yakın biçimde şekilleniyor ki, onun bilinciyle hizalanıyoruz, yazarla değil ve bu sadece benim yapmak istediğim şeyin çok derin bir kısmı. Bunun soruyu yanıtlayıp yanıtlamadığından bile emin değilim; cevaplayabileceğim bir sürü şey vardır muhtemelen ama şu an aklıma gelen bu.

Her büyük kitabın tam olarak cevaplanmamış bir şeye uzanan gizli merkezi vardır. Orhan Pamuk da bundan söz etmişti sanırım; bu gizli merkez romancıya özgüdür. Bazen romancıların kendileri bile gizli merkezde ne olduğunu bilmez. Yine de o, romanın özünden diline, duygusuna ve okura doğru yayılır. Yani eğer romanımda bir gizli merkez varsa, şu an ben bile onu anlamıyor olabilirim.

Son olarak Bailey’nin bahsettiği “worm”u soracağım, çünkü Türkçeye farklı çevrilmişti (çeviride “devran” olarak geçiyor).

Roman kendi işini yapıyor; metinleri ameliyat masasına yatırmayı sevmiyorum ama yine de…

Kesinlikle. Bailey de “worm”u anlamıyor. Önemli olan bu. Bu bana sürekli soruluyor. Bailey anlamıyor. Sana bunun bir açıklamasını yapabilirim, ama yapmayacağım çünkü Bailey de anlamıyor.

Vakit ayırdığın için çok teşekkür ederim Paul. Hiç tanımadığın biriyle konuştun; Türkiye’den, İstanbul’dan biriyle. Umarım bir gün İstanbul’u ziyaret edersin. Seni dinlemek isteyen çok sayıda okur olacağına eminim.

Evet, aslında İstanbul gitmek istediğim bir yer. Uzun zamandır gitmek istediğim bir yerdi ama hiç gitmedim. Nuri Bilge Ceylan’ın hayranıyım ve onun ilk filmini birçok kez izledim. Oraya gitmem gerektiğini düşündüm. Gerçek İstanbul’u görmem lazım. Bir gün olacak, umarım.

Bütün bunları Anne Hikâyesi (eskiden Anne Yarası derdik) etrafında konuşuyoruz. Yetişkin olabilme ihtimali için. İlgilenirseniz şu yazıya bakın: Anne, neredesin?

Mise en Abyme neydi derseniz: Mise en Abyme

Anne hikâyenizle alakalı bir şeyler üretmek isterseniz de şuna bakın lütfen: Poetika Journal

Not: Ağıtların Tanrısı’nda yazıların altındaki isimler Türkiye’de öldürülen çocuklara ait.

Çakı

Okan’ın öldüğünü henüz “teyit” edememişken teyzesine, Aysan’a:

“Belki ölmemiştir, belki bacağı kırılmıştır, telefonu kırılmıştır düşünce, ondan açmıyordur, kolu kırılmıştır.”

Okan’ın öldüğü kesinleştiğinde ve ben uçağa gitmeden: “Baban öldü, ben babanı almaya gidiyorum Ela.”
Ms Begley’nin bundan 23 sene önce yazdığı yıllık yazısının kehanetindeki gibi yaşlı gözlerle bakıyor, bir şey demiyor.

“...”

Bir süre sonra, anneannesine:

“Bana kim bal kaymak yapacak?”

O gece onunla ilgilenmesi için çağrılmış çok sevdiği kuzenim Elif’e:

“Elif, benim babam dağdan düştü ve öldü. Bak bu babamın doğum günü.”

Aynı gece kilitli gizli defterine yazı yazıp, resim yaparken, Elif’e:

“Bunları babam için hazırlıyorum. Babamla defterimiz. Ama gizli bir defter.”

Ağlamıyor, ağlayanlar için:

“Neden ağlıyorlar Elif?
Annem şimdi ne yapacak Elif? Yani neden gitti?”

Okan’ın ölümü ve bugün arasında Okan’ın öldüğü günle alakalı konuştuğunda:

“Anne sen babamın öldüğü gün koltukların üzerinde çok bağırıyordun. Ben senden korktuğum için geri geri odama yürüdüm. Odamda ipad oynadım.”

Güzel kızım,
Bal kaymağım,
Yüzündeki gamzelere kurban olduğum,
Ela’m,
O küçücük bedenin, o küçük kalbin, nasıl dayanıyor Ela’m, sen nasıl dayanıyorsun Okan’sızlığa?
Babasızlığa dayanılır, ama Okan’sızlığa nasıl dayanıyorsun? Bana bir deyiver.
Benim acım bir çakı oluyor da burnumdan içeri saplanıyor, saplanmakla kalsa iyi, dönüyor da dönüyor, o çakı durmadan dönüyor, Dünya döndükçe o çakı da burnumun içinde dönüyor, senin o küçük bedeninde neler oluyor?

Benim gözlerimin önlerinde değil de arkalarında seller akıyor, o seller sokaktaki çiviler, cam kırıkları, can kırıkları, hurda demirler, delici kesici her şeyle beraber gözlerimin arkasından arkasından çağlayarak akıyor, onca çağlamaya rağmen hepsi kesiyor gözlerimin arkalarını, gözlerimin arkaları kanıyor, senin gözyaşların nereye, nasıl iniyor, güzel kızım? Senin neren kanıyor?

Senin o kıyamadığım küçük bedeninde neler oluyor nakış suratlım?

Oya yüzlüm, can bebeğim, her şeyim, söyle bana, senin bedenin bu acıya nasıl dayanıyor?

Gözlerinin hemen altındaki gamzeler, o gamzeler nasıl dayanıyorlar Ela’m?

Söyle bana, o gamzeler Okan’sızlığa nasıl dayanıyorlar?

Babasızlığa dayanırlar da, söyle bana Okan’sızlığa nasıl dayanıyorlar?

Elif Terim, 11, 10 Ekim 2019, Şanlıurfa

✽✽✽

Ağustos 2011. Ela’nın doğumunun sabahı, Ela’nın NST* değerleriyle alakalı içimde bir şüphe belirmişti.

Doktorum Gülnihal’le randevuda NST değerlerini konuştuk. Anne içgüdüsüne inanan Gülnihal içimiz rahat etsin diye NST sonuçlarını bir perinatoloğa götürmemi istedi. Canım sıkıldı. Okan’la eve geldik. Hava çok sıcaktı. Hakikaten çok sıcaktı. O iki pek meşhur perinatoloğu aradım. Asistanlarıyla konuştum, “40 haftalık gebeyim, doğurabilirim, falanca beye görünmem lazım” dedim. Beklediğim cevapları aldım, randevular çok sıkışık vesaire vesaire vesaire. Numaramı bıraktım, bana döneceklerini söylediler. İstanbul’un Ağustos’u. Hava çok nemli ve çok sıcaktı. Yorgundum, Okan’la beraber yatak odamızda biraz uyuduk. Yarı uyur yarı korkarken salonda bıraktığım cep telefonum çaldı. Sevmedim çalmasını. Yine de belki randevu için arıyorlardır diye kalktım ve bir daha yatamadım. Arayan kimdi hatırlamıyorum ama doktorlar değildi. İçgüdü mü korku mu, hangisi bilemiyorum, birinden biri dürttü. Perinatologları tekrar aradım, içimdeki ses ve alışkanlığım kol kola girdi, tek bir ağızdan “Zorla” dediler, “randevu vermeseler de kapılarına dayan”. Doktorlardan biri en son randevuyu verdi. Diğeri, “NST’yi faksla da konuşalım” dedi. “Çünkü Türkiye’de her evde faks makinesi var” dedim içimden. Artık içim dışım karışmaya başladı. “Git muayenehanesine baskın yap, NST’yi eline tutuştur, baksın” dedim kendi kendime. Okan’la ne konuştuk, ne karar verdik hatırlamıyorum. Ama arabaya atladık. Nişantaşı’na gittik. İlk doktorun, randevuyu verenin değil de, muayenehanesine baskın yapmayı planladığımın yerine gittik. Ben otoparkta arabada bekledim, neden bilmiyorum. Hiç ben değil böyle bırakmak. O zamanlar yani, ben değildi. Ama Okan yalnız çıktı doktorun yanına. Arabada beklerken işten arkadaşım aradı. Hiçbir şey yokmuş gibi iş konuştum, şaşırdım bu hâlime. Okan çabuk geldi. Çok bekleyeceğimi düşünmüştüm hâlbuki, olmadı. Beklenti tuhaf bir şey. Okan’ın yüzü karışık. Kocam sakindir, yüzünün karışıklığı çok alışık olduğum bir şey değil. “Ortada bir durum dedi” dedi. “Beklemeyin aldırın dedi” dedi. Bir şey hissedemedim. Diğer perinatologla randevumuz vardı. Günün son randevusuydu. Nişantaşı’ndan şaşkın şaşkın Şişli’ye gittik. Hrant’ın vurulduğu cadde, o yüzden küsüm bu caddeye ben. Yukarı çıktık. Bizimki en son randevu ya, bekledik. Tahminimden daha çok bekledik. Diğer hamileleri inceledim. Kadın dergisi baktım. Araba, park ettiğimiz ve küs olduğum caddeden çekildi mi diye aşağıya baktım. Okan buradan çıktığımızda bana güzel bir yemek yedirse diye hayal kurdum. Şişli’den Nişantaşı’na geri dönülür, buradan çok sevdiğim All Sports’a gidilir mi diye düşündüm. Saat ilerledi, hava kararmaya başladı. Bekledikçe heyecanlandım. Her bekleme gibi bu da bitti, beni çağırdılar. “NST değerleri, düşük kalp atışı...” anlatırken, “Önce muayene” dedi doktor. Muayenede problem görmedi. Okan NST’leri gösterdi. Bir tomar beyaz kaygan kâğıtta grafik. Doktor o beyaz tomarları inceledi.

“Deserelasyon” dedi. “Risk var” dedi.

“Eve gitmeyin” dedi.
“Buradan hastaneye gidin” dedi.
“Sabah sezaryenle aldırın” dedi.
“Sabaha kadar da iki saatte bir NST bağlansın, bakılsın” dedi.
Kafam duman duman oldu. Hastaneye gittik. Giriş yaptık.

Yine NST’ye bağlandım. Bu sefer önceki NST seanslarından daha endişeli, gözüm NST cihazında, gözüm o iki değerden Ela’yla alakalı olanda. Okan annemi aradı. Okan doulam** Nur’u aradı. Nur Başak’laydı. Ben konuşmak istemedim önce, Başak’ın sesini duyarsam ağlarım diye korktum. Sonra ikisiyle de konuştum, ağladım. Annem, ablam ve Sotos hastaneye geldi. Yine ağladım. Sezaryen yüzünden kızımla bağ kuramayacağım diye hıçkıra hıçkıra ağladım. Ya da korktuğum için belki de. Her ağlamanın bir sebebi olacak ya, o an bağ kuramamaya sardım. Başak “Sen o bağı çoktan kurdun deli kız” dedi. O bağı hiçbir sezaryenin benden koparıp alamayacağını daha o zaman bilememiştim. Okan ve annem doğum çantamızı almaya bizim eve gitti. Aysan ayağıma masaj yaptı, iyi geldi. Bu sefer Okan ve annemi beklemeye başladım. Çok bekledim. Kulağım Aysan ve Sotos’ta, ama kulaklarım sanki duymuyor, gözüm o an bütün vücudumu kaplamış tek organım olmuş, korkuyla, çok korkuyla, NST cihazında, kalp atışında. Bebeğimin kalbinde. Yaklaşık iki sene öncesi beynimin içinde bir aşağı bir yukarı oynayıp durdu, düşürdüğüm bebeğimin acısı bedenimin hücrelerinde nereye saklanmış, depolanmışsa, kocaman bir korku olup göğsüme, böğrüme, NST cihazındaki gözlerime yerleşti.

Bundan yaklaşık iki sene öncesi:
“Atıyor değil mi kalbi?” dedim hemşireye. Yıllar önce kısa ve öz olarak “Hastanın kurtarılması için yapılacak bir şey kalmamıştır” diyen İngilizce hastane raporunu, “Burada babam iyileşecek yazıyor, değil mi?” diye Amerikalı İngilizce hocam, Ms Begley’e götürdüğüm gibi. O saflıkla. O zaman Üsküdar Amerikan’da lise son sınıftaydım ve Emily Brontë’leri orijinalinden okuyabilecek kadar iyi İngilizce biliyordum. Ama babamın öleceğine inanmayı reddediyordum. Bu sefer de, önceden pıt pıt attığını gördüğümüz şey, ki kalpmiş, atmıyordu. Sevgilimle ben, pıt pıt atan kalbi yüzünden bebeğimize Pacman*** demiştik. Pacman bu sefer hiç hareket etmiyordu. Ben de, yine, taa 15 sene önce yaptığım gibi inanmayı reddediyordum. Amerikalı hocama soran 17’sindeki Sepin gibi, bu sefer de hemşireye sordum, “Atıyor değil mi kalbi?” diye. Hemşirenin cevabını beklemeden, doktora da sordum. “Atıyor değil mi kalbi?” Doktor hemşireye döndü, maalesef, “Ben duymuyorum, sen duyuyor musun?” dedi. O odada en son hatırladığım cümle buydu.

Nasıl bir otokontroldür ki o odadan çıktım, bekleme salonundaki insanların arasından geçtim, başka bir odada, doktorla kürtaj ve detaylarını konuştum, sonra otoparka indik sevgilimle. Hep dudaklarım titrer ağlamadan önce, Japon çizgi filmlerindeki ağlayan çocukların ağzının şeklini alır ağzım, aşağı doğru düşer. Düştü düştü düştü ağzım. Bağıra bağıra bıraktım kendimi, böğüre böğüre ağladım. Amerikan Hastanesi’nin otoparkı, otoparkın duvarları, o otoparktaki arabalar ağladı benimle. Eve kadar bütün yollar, ağaçlar ağladı benimle. O gün, sonraki gün, bir sonraki gün, günlerce, Pacman’ime çok ağladım. Hem ağladım, hem de insan tanımadığı bilmediği biri için nasıl ağlar diye şaşırdım. Sonradan Ela gösterdi ki bana, rahmime düştüğü anda ve öncesinde iki bebeğimi de tanımışım, bilmişim.

Ela’nın doğumuna dönüyorum. İlk NST iyiydi, vücudum kaskatı korkudan, ama aklım rahat. Annem ve Okan gelemedi bir türlü, yine bekleme hâlindeyim. Bugün çok bekledim. Okan’ı istiyorum, o olsun yanımda. Gecenin ikinci NST’si için hemşire geliyor. Okan hâlâ gelemiyor. NST cihazından nefret ediyorum artık. Kendi kalp atışım hızlı ve de sesli. Gözüm, aklım, kalbim, bütün hücrelerim kilitlendim yine o NST değerine. Artık etrafım flulaştı. Aysan ve Sotos odada ama sanki değil. Okan hâlâ yok, onu çok iyi biliyorum. Gözüm NST cihazında. Bir ara 70 mi ne gördüğümü hatırlıyorum. O 70 mi neyse, olması gerekenin çok altında. Sonrası hiç net değil. Okan nerede diye bağırdığımı, Okan’ı aradığımı, kalp atışı düşüyor yardım edin dediğimi, hemşirenin benim için oksijen maskesi getirdiğini hayal meyal hatırlıyorum. Tir tir titrerken, hakikaten donuyormuş gibi titrerken Okan geldi.

Gelirdi. Hep gelirdi. Gelmediği olmazdı.

Bedirhan Karakaya, 11 aylık, 31 Temmuz 2018, Hakkâri

* Nonstress test. Kardiyotokografi adı verilen cihazla bebeğin kalp atışlarının seyrini ve bu seyrin bebek hareketleri ve eğer varsa kasılmalarla olan ilişkisini temel alarak bebeğin sağlık durumunu değerlendiren test.

** Doğum destekçisi. Anneye doğumdan önce, doğum sırasında ve lohusalıkta fiziksel, duygusal ve teorik destek sağlayan, bu konuda eğitimli profesyoneller.

*** Namco video oyun şirketinin 1980’lerde popüler olan bir video oyunu ve bu oyundaki bir karakterin adı.

Önüme Paul Lynch’in Marylebone’da bir kitap etkinliği düşüyor. Etkinlik Londra’daki mabetlerimden, Daunt Books’da, 35 senelik arkadaştan devşirme kardeşim Senan’ın mahallesinde, zaten Londra’da hep onda kalıyorum.

Senan’a gider misin diyorum. Giderim diyor.

Gider Senan. Ben bir şey istemeyegöreyim.

Gitmekle kalmıyor, imza sırasına giriyor, Paul Lynch’e benden bahsediyor, yazdığım kısa mektubu veriyor.

Paul bana email yazıyor.

Röportaj için kitabın Türkçesinin çıkmasını bekliyoruz. Peygamberin Şarkısı Türkçede Mert Doğruer çevirisiyle DeliDolu Yayınları tarafından yayımlanıyor.

Araya vakit, hayat vs giriyor.

Röportaj için sözleşiyoruz, bu sene bahar aylarında.

Röportaj tarihi geliyor çatıyor, o da ne, tam da o akşam kızım Ela’nın ortaokul mezuniyet kokteyli var, İstanbul’un otele dönmüş sarayında, Ortaköy’deki.

Paul’e rica ediyorum saati o günün programına göre değiştiriyoruz. Kuaföre gidiyorum, koşa koşa eve geliyorum, hava sıcak. Röportaj biter bitmez on dakika içinde giyinip evden çıkmam lazım. Saçım başım yapılı, yüzümde gece makyajıyla Zoom başına oturuyorum.

Paul’e ilk cümlem “Ben evde böyle dolaşmıyorum.”

Röportajı yapıyorum ve unutuyorum.

Sevdiğim bir editör arkadaşım “Yaptın artık bitir çıkar,” diyor, sayesinde silkeleniyorum, hafife alınacak gibi degil, mis gibi röportaj, o demese üzerine yatmaya meyilliyim.

Ve en sonunda deşifresi, çevirisi bitiyor.

Güzel sormuşum, Paul güzel cevaplamış, sevdim.

Umarım siz de seversiniz.

Aşağıda iki kısa video, gerisi yakında K24’te.

BAP 2

… Ve adam dedi: Şimdi bu benim kemiklerimden kemik, ve etimden ettir; buna Nisa denilecek, çünkü o İnsandan alındı. Bunun için insan anasını ve babasını bırakacak, ve karısına yapışacaktır, ve bir beden olacaklardır. Ve adam ve karısı, ikisi de çıplaktılar, ve utançları yoktu.

BAP 3

Ve RAB Allahın yaptığı bütün kır hayvanlarının en hilekârı olan yılandı. Ve kadına dedi: Gerçek, Allah: Bahçenin hiçbir ağacından yemiyeceksiniz dedi mi? Ve kadın yılana dedi: Bahçenin ağaçlarının meyvasından yiyebiliriz; fakat bahçenin ortasında olan ağacın meyvası hakkında Allah: Ondan yemeyin, ve ona dokunmayın ki, ölmiyesiniz, dedi. Ve yılan kadına dedi: Katiyen ölmezsiniz; çünkü Allah bilir ki, ondan yediğiniz gün, o vakit gözleriniz açılacak, ve iyiyi ve kötüyü bilerek Allah gibi olacaksınız. Ve kadın gördü ki, ağaç yemek için iyi, ve gözlere hoş, ve anlayışlı kılmak için arzu olunur bir ağaçtı; ve onun meyvasından aldı, ve yedi; ve kendisile beraber kocasına da verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı, ve kendilerinin çıplak olduklarını bildiler; ve incir yaprakları dikip kendilerine önlükler yaptılar. Ve günün serinliğinde bahçede gezmekte olan RAB Allahın sesini işittiler; ve adamla karısı RAB Allahın yüzünden bahçenin ağaçları arasına gizlendiler.

Ve RAB Allah adama seslenip ona dedi: Neredesin? Ve o dedi: Senin sesini bahçede işittim, ve korktum, çünkü ben çıplaktım, ve gizlendim. Ve dedi: Çıplak olduğunu sana kim bildirdi? Ondan yeme, diye sana emrettiğim ağaçtan yedin mi? Ve adam dedi: Yanıma verdiğin kadın o ağaçtan bana verdi, ve yedim. Ve RAB Allah kadına dedi: Bu yaptığın nedir? Ve kadın dedi: Yılan beni aldattı, ve yedim. Ve RAB Allah yılana dedi: Bunu yaptığın için, bütün sığırlardan, ve bütün kır hayvanlarından daha lânetlisin; karnın üzerinde yürüyeceksin, ve ömrünün bütün günlerinde toprak yiyeceksin; ve seninle kadın arasına, ve senin zürriyetinle onun zürriyeti arasına düşmanlık koyacağım; o senin başına saldıracak, ve sen onun topuğuna saldıracaksın. Kadına dedi: Zahmetini ve gebeliğini ziyadesile çoğaltacağım; ağrı ile evlât doğuracaksın; ve arzun kocana olacak, o da sana hâkim olacaktır. Ve Âdeme dedi: Karının sözünü dinlediğin, ve: Ondan yemiyeceksin, diye sana emrettiğim ağaçtan yediğin için, toprak senin yüzünden lânetli oldu; ömrünün bütün günlerinde zahmetle ondan yiyeceksin; ve sana diken ve çalı bitirecek; ve kır otunu yiyeceksin; toprağa dönünciye kadar, alnının terile ekmek yiyeceksin; çünkü ondan alındın; çünkü topraksın, ve toprağa döneceksin. Ve adam karısının adını Havva* koydu; çünkü bütün yaşıyanların anası oldu. Ve RAB Allah Âdem için ve karısı için deriden kaftan yaptı, ve onlara giydirdi.

Ve RAB Allah dedi: İşte, adam iyiyi ve kötüyü bilmekte bizden biri gibi oldu; ve şimdi elini uzatmasın ve hayat ağacından almasın, ve yemesin ve ebediyen yaşamasın diye – böylece RAB Allah onu Aden bahçesinden, kendisinin içinden alındığı toprağı işlemek için çıkardı. Ve adamı kovdu; ve hayat ağacının yolunu korumak için, Aden bahçesinin şarkına Kerubileri, ve her tarafa dönen kılıcın alevini koydu.

*Hayatı olan

Kitabı Mukaddes, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2015.

Yılan Havva’yı kandırır, ilk olarak. Havva yasak meyveyi tadar, Âdem’e tattırır. Elmayı yemeleriyle ikisinin de gözleri açılır, birbirlerinin çıplak olduklarını görürler. Utanç ve pişmanlığın etkisiyle kendilerine incir yapraklarından önlükler yaparlar. Tanrı onları bu hâlde görmesin diye ağaç diplerine saklanırlar.

Kitabı Mukaddes Tekvin’deki bu anlatı ve “Yasak Elma” üzerine kadının yılana uymakla, erkeği yoldan çıkarmakla suçlanması, erkeğe boyun eğmekle cezalandırılması, erkeğin kadının sözünü dinlemesi neticesinde lanetlenmesi vb sayısız dini yorum ve apokrif vardır.

Benim bu yazı vesilesiyle dikkatinizi çekmek istediğim husus ise Âdem ve Havva’nın elmayı yedikten sonra birbirlerini - elmayı yemeden önce gördüklerine kıyasla - değişik ve farklı görmeye başlamaları. Yasak elmayı yiyor, birbirlerinin çıplaklığını görüyor ve tanrıdan gizleniyorlar. Çıplaklık mefhumu zihinlerinde oluşuyor ve birbirlerini algılayış biçimlerini bütün hayatlarına tesir etme pahasına etkiliyor.

Algıyı insan zihni şekillendirir. Görüleni tanımlayan, açıklayan, anlamlandıran zihindir. Aynı şey başka zihinlerde bambaşka karşılıklarla tezahür eder. Zihin TDK sözlüğünde canlının, duygu ve davranışlar dışındaki ruhsal süreç ve etkinliklerinin bütünü, bellek olarak tanımlanmıştır. Mevzubahis ruhsal dünya ve bellek ise hikâyelerle oluşur. İnsanın insan olma macerasında maruz kaldığı, içinden, sağından, solundan, yanından ve hatta dışından geçtiği bütün hikâyelerle. Bu hikâyelerin gerçekliğe yakınlığı ve uzaklığı ise hayatla alakalı mefhumlara dair perspektifimizi belirler. Tam da bu sebeple zihnin nasıl işlediğini, onu tesis eden hikâyeleri ve dolayısıyla geliştirdiği perspektifleri fark etmek muazzam bir terbiye-i nefistir.

Birkaç sene evvel sonbaharla birlikte, ağaçlar yapraklarını dökeli beri gördüklerimi nasıl gördüğümü merakımdan peydahlanan bir hevesle çizim derslerine gitmiştim. Anadolu yakasında ikamet edenler gücenmesin, İstanbul’da mahallemin beş kilometre çapında yaşayan, karşıya geçmeyi Ankara’ya gitmekle eşdeğer gören bir İstanbullu olarak kalkıp taa Beykoz’a hem de. İlk derste üç saat boyunca bir bardakla “bakışmıştım.”

Bardağı “görmekte” ve kara kalem çizmekte zorlandıkça baktığım karenin arka planını boşaltma, temizleme amacıyla koltukta pozisyonumu değiştirdiğimi, onu adeta bir vakumda, diğer nesnelerden bağımsız, boşlukta ya da karanlık bir fonda görmeye çalıştığımı ve böylelikle varlığını perçinlediğimi fark etmiştim.

İlk ders son dersti de.

Hayatın önüme savurduğu hikâyeler bazen yorar, yoğun gelir, kalbimi kırar. Öyle zamanlarda psişemin dehlizlerinde gezmek için yalnızlığımı ister, zihnimin bildiği bütün hikâyeleri manasızlaştıran bir vakuma gereksinim duyarım. Yalnızlığım boşluk ya da karanlık arka plan görevi görür. Alışılageldik, kabul görmüş düzen yönelimlerinin tesirine kapılmadan olan biteni olduğu gibi görebilmek için ya sonsuzluğa giden bir boşluk gerekir ya da bütünlük. Zihindeki, bedendeki, bünyedeki hikâyeleri “delete” tuşuna basıp da silmek ya da inzivada yaşamak imkânsız olduğundan ilk seçenek yavan bir mastürbasyondur. İkinci seçenek, gördüklerimizi birbirleriyle entegre olmuş hikâyelerin içinden anlamlandırabilmek ise özgürlüktür. Kendimizle samimi bir ilişki kurmak için elzemdir de.

Hikâyelerin birbirleriyle görünmez bağları vardır. Her hikâye örtülü veya açık metinler arasılık (intertextuality) ihtiva eder, her hikâyenin içinde başka hikâyeler vardır. Gerçeklikte tek başına bir varoluş biçimi yoktur. Bütün hikâyelerin bir arada olması içinden diğerlerini doğurması aslında netliği sağlar ve de gerçekliği. Bir annenin bebeğini doğurması gibi.

Gerçek ve perspektif arasındaki ilişki işte bu yüzden bıçak sırtıdır.

Bu yazıyı yazmadan, ilk ve son çizim dersime gitmeden evvel okuduğum roman Trust**, perspektif meselesini mercek altına alıyordu. 2023 kurgu dalında Pulitzer Ödülü’nü Barbara Kingsolver’ın Demon Copperheadi ile paylaşan Trust, Arjantinli yazar Hernan Diaz’ın ikinci romanı. Pulitzer Kurgu Ödülü, Columbia Üniversitesi tarafından Amerika Birleşik Devletleri’nde tercihen ABD’de yaşamı konu eden eserlere verilen saygın bir ödül.

Trust bana kurgusu itibarıyla “Rashomon Etkisi”ni anımsatmıştı. Rashomon Etkisine başka yazılarda değinmiştim, hatırlatayım: Rashomon Etkisi, geçmişteki olayların bellekteki idrakinde öznellik, koşullara ve değer yargılarına bağlı, farklı bakış açılarından etkilenen ve değişebilen gerçeklik algısı olarak özetlenebilecek psikolojik bir olgu. Literatüre de Akira Kurosawa’nın “Rashomon” adlı filmiyle geçmiş. Venedik Film Festivali’nde Altın Aslan ödülüne layık görülen 1950 yapımı film bir cinayetin dört şahidinin - samuray, karısı, haydut ve oduncu - çelişkili, yer yer taban tabana zıt ifadelerini yani “gerçeğin” kişiye göre farklılaşmasını konu eder. Filmin hikâyesinin Japon edebiyatının güçlü kalemlerinden Ryunosuke Akutagawa’nın iki öyküsünü temel aldığını söylemeden geçmeyeyim.

Trust da Rashomon’daki cinayet misali Wall Street’teki bir iş adamı ve karısının Büyük Buhran’a denk gelen hayat hikâyesinin farklı versiyonlarını, farklı kurgu dinamiklerinde ve farklı perspektiflerden anlatır. Diaz, aynı hikâyeye dair birbiriyle çelişkili anlatıların belkemiği olarak kurmaca ve finans arasındaki felsefi benzerliği kullanmış; tevekkeli kitabın adı ve hatta metinlerin başlıkları bile İngilizce karşılıklarında eş anlam barındırıyor: “Trust” (Güven / Teminat), “Bonds” (Bağlar / Tahviller), “Futures” (Gelecekler / Vadeli İşlemler) vb. Romanı oluşturan farklı metinler kasten birbirini çözmek yerine tekrar tekrar düğümlüyor ki bu okura Diaz’ın, Trust’taki metinler arasında herhangi bir hiyerarşi gözetmediğinin, en ufak bir gerçeklik tercihi önermediğinin de teyidi. André Gide’in “mise en abyme” tekniğini temel alan anlatı okura farklı hikâyeler içinde farklı perspektifler sunmakla kalmıyor, kurmaca ve finans dünyası arasında kurduğu paralellikle de okurun kucağına gerçekliğin ne olduğu gibi büyük bir varoluşsal soru bırakıyor. Hayat gibi.

Bir kurmaca tekniği olan “mise en abyme,” Fransızca anlamı ile “sonsuzluğa düşüş” demek. Türkçede “erken anlatı” olarak çevrilen “mise en abyme,” romanda ana hikâyenin romanın çeşitli yerlerinde küçük hikâyeler şeklinde tekrar etmesidir. Metnin içinde küçük hikâyelerin ve ana hikâyenin birbirine gönderme yapması da diyebilirim. “Mise en abyme,” edebiyata André Gide tarafından arma ve mühür bilimi “heraldik”ten esinle uyarlanmış. Yansıma ve derinlik maksadıyla iç kısımdaki armanın içinde de, daha içerdeki armanın içinde de yine aynı armanın yer alması, böylelikle armanın sonsuza kadar kendini yinelemesi tekniğin ilham kaynağı olmuş.

Mise en abyme için yine başka yazılarda birçok kere bahsini ettiğim Benoit Mandelbrot’nun fraktal teoreminin edebiyattaki karşılığı da diyebiliriz. Resim içinde resim, rüya içinde rüya, bilgisayarda ekran içinde ekran (öz yineleme - recursion), hayal içinde hayal, ayna içinde ayna gibi.

André Gide “mise en abyme”e dair şunları*** demiş:

Bir sanat yapıtında, karakterler düzeyinde, yapıtın bizzat kendi konusuyla yer değiştirdiğini görmeyi severim. Hiçbir şey yapıtın tamamını daha iyi gözler önüne sermez ya da yapıtı daha iyi aydınlatmaz. Memling’in ya da Quentin Massys’in resimlerinde, küçük karanlık dışbükey bir ayna resmetme eyleminin gerçekleştiği odanın içini bu şekilde yansıtır. Azıcık farklı bir biçimde de olsa Velázquez’in Nedimeler’inde olduğu gibi. Son olarak da, edebiyatta, Hamlet’te bir oyunun oynandığı bir sahne vardır; bu diğer birçok oyunlarında da vardır. Wilhelm Meister’de şatoda kukla gösterileri ve festivaller vardır. Usherlerin Çöküşü’nde Roderick’e okunan bir parça vardır vd. Bu örneklerden hiçbiri çok kesin değildir. Cahiers’de, Narcisse’de ve La Tentative’de yapmaya çalıştığım şeyi en iyi açıklayacak örnek özgün kalkanın ikinci bir temsilinin yine kalkanın üzerine sonsuzca (“en abyme”) işlendiği armacılıktan verilebilir.

Edebiyattaki “mise en abyme” tekniği hayat için de geçerlidir, her hikâyenin içinde başka hikâyeler vardır. Tam teşekküllü bir perspektif ancak bütün hikâyelerin birlikteliği ile sağlanır ki bu aslında perspektifin yok olması demektir. Nötr olmak, objektiflik, perspektif aslen hikâye içindeki hikâyeler arası girift ilişkiyi görmektir. Hikâyeler birbirinin içinde birbiriyle etkileşim ile kişisel ve toplumsal hafızayı oluşturur. Hikâyeyi diğer hikâyelerden bağımsız görmek matematikte bütün kümelerin ayrık küme olduğunu iddia etmektir, bağnazlıktır. Gördüğümüz hiçbir şey, çizdiğim bardak da dâhil, yalnız bir hikâye değildir. Çizerken yaptığım gibi onu bir vakuma yerleştirmek gerçeği ıskalamaktır. Ancak hikâyenin bütününü görmeye razı olan insan minyatür sanatının nakşettiği gibi her şeyi, nihayet perspektif ayağına dolanmadan, görüverir. Minyatür sanatındaki perspektifsizlik tanrı anlatıcıya denk gelir keza.

Elma yenir, yedirilir ve çıplaklığa kani olunur. John Berger’ın Görme Biçimleri’nde**** belirttiği üzere, çıplaklık, bakanın zihninde zuhur eder. Adem’in ve Havva’nın. Ve aslında Havva’dan önce Lilith vardır.

** Hernan Diaz, Trust, Picador, 2022.

***André Gide, Journals 1889­ - 1949, Penguin Books, 1984.

****John Berger, Ways of Seeing, Penguin Books, 1972.

Bu ay Ot Dergi’ye Samantha Harvey’nin 2024 Booker Ödüllü “Yörüngede”sini yazdım. Romanda bahsi geçen şu aşağıdaki fotoğrafı sizinle de paylaşmak istedim:

Michael Collins bu fotoğrafı Apollo 11 görevi sırasında çekiyor.

Neil Armstrong ve Buzz Aldrin ay yüzeyindeyken, Collins yaklaşık yirmi bir saat boyunca ayın karşı tarafındaki komuta modülünde tek başına kalıyor. Kimseyle iletişimi yok, herkesten ve her şeyden izole bekliyor. Ve diğer iki astronotu aydan geri getiren ay modülü Eagle önde, dünya arkada bu fotoğrafı çekiyor.

Bu fotoğrafta Collins dışında dünyadaki herkes var.

Düşünsenize dünyada var olmuş her şey, yaşayan ve ölü, fotoğrafa/hikâyeye dahil, siz hariçsiniz.

Collins bu bekleme süresi için şöyle yazmış:

Şu anda yalnızım, gerçekten yalnızım ve bilinen tüm yaşamdan tamamen izole durumdayım. … Nüfus sayım yapılsaydı, sonuç ayın diğer tarafında üç milyar artı iki, bu tarafta ise bir artı Tanrı bilir ne olurdu.

“Yörüngede”de Velasquez’in “Nedimeler”inin de bahsi geçiyor, kraliyet portresi idealini al aşağı etmesiyle meşhur bir resimdir hani. Velazquez “Nedimeler”de kendini bile resme dahil eder. Bu fotoğraf onun zıddı adeta.

Şu an yazdığım roman hariç/dahil olmak ağrısından başladı. Yazarken bu fotoğrafı açıyorum kapıyorum, açıyorum, kapıyorum.

Sizlerle de paylaşmak istedim.

Okuduğunuz için teşekkür ederim.

Maalesef yine karıştık, uzatasım yok.

Yaz kitapları burada.

Poetika ekim ayında yeni dönemine başlıyor. Üyelik link’i şurada:

Kitapların künyeleri şöyle:

1. Babamı Kim Öldürdü, Edouard Louis, çev. Ayberk Erkay, Can Yayınları

2. Öteki, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, çev. Tansu Akgün, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

3. Tebdil, Ahmet Sami Özbudak

4. Kadınlar Rüyalar Ejderhalar, Ursula K LeGuin, haz. Deniz Erksan, Bülent Somay, Müge Gürsoy Sökmen, Metis Yayınları

5. Yörüngede, Samanha Harvey, çev. Püren Özgören, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

6. İki Satır, İki Satırdır, Edip Cansever, haz. Habil Sağlam, Yapı Kredi Yayınları

Şiir kitaplarından Türkçesi olanlar:

- Çağdaş İngiliz Şiiri Antolojisi, Cevat Çapan, Kırmızı Kedi Yayınevi

- Son Adam: Kıyamet Şiirleri, çev. Emre Erol, Fihrist Kitap

Mayıs 2025 kitaplarını aşağıdaki videoda detaylı anlattım:

2023 Booker Ödüllü “Peygamberin Şarkısı”nın yazarı Paul Lynch ile haftaya konuşuyorum, sorular beynimin içinde atkı örüyorlar ama yine de çok hazırlanmadan gelişine söyleşeceğim. Sormamı istediğiniz bir şey varsa bu gönderiye yorum olarak yazabilirsiniz.

Künyeler şöyle:

1. Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu
2. On the Calculation of Volume I, Solvej Balle, çev. Barbara Haveland, New Directions [Türkçede İş Kültür yayımlayacak.]
3. Şimdi Buradaydı, Irmak Zileli, Everest
4. Fukaranın Ahı, Şahane Atasözleri Defterim, Başar Başarır, İthaki

- Bu akşam Poetika Düşünce Kulübü üyeleriyle buluşma var. Zoom Link’i aşağıda.

Read more

Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’den:

Monark kelebekleri, pek çok özellikleriyle hayret uyandıran canlılar. Örneğin, dişi Monark kelebekleri yumurtalarını yalnızca ipek otunun üzerine bırakıyorlar. Her bir ipek otuna tek bir yumurta. Çünkü yumurtadan çıkan tırtıllar sadece ipek otu yiyorlar. Tırtılların tek işi yemek yemek, sonra da etraflarına bir koza örmek. Kozada başkalaşım geçiren tırtıllar dışarıya kelebek olarak çıkıyorlar. Monark kelebeklerinin en şaşırtıcı özelliği ise tıpkı kuşlar gibi göç etmeleri.

Kanada’da yaşayan Monark kelebekleri, her yıl havalar soğumaya başladığında bir araya toplanıp hep birlikte daha sıcak bir yere, Meksika’ya göç ediyorlar. Minicik cüsselerinden beklenmeyecek kadar uzun mesafeler katediyorlar. Üstelik ne pusulaları var ne de haritaları. Kanada’da, evlerinde havalar tekrar ısınmaya ve günler uzamaya başladığında ise aynı yolculuğun tam tersini yapıyorlar. Bu sefer, Meksika’dan yola ilk çıkanlarla evlerine varanlar aynı kelebekler olmuyor. Yola çıkanlar yolda bir yerlerde ölüyor, onların çocukları yola devam ediyor. Sonra onlar da bir yerlerde ölüyor ve onların çocukları yola devam ediyor. Evlerine varmaları dört beş nesil sürebiliyor.

Bu hep böyle devam ediyor.

illustratör: Serhat Gürpınar

Bir süredir Poetika Düşünce /Idea Kulübü’nde anlamak ve anlamlandrmak mefhumlarından dem vuruyoruz. Stephen Jenkinson, Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’e yazdığı ön sözde şöyle demişti:

Yazının sonunda ön sözü Türkçe ve İngilizce metinler olarak paylaştım. Seveceğinizi düşünüyorum, yani inşallah seversiniz.

Ben Monark kelebekleri ilk kez Kanada’da, Stephen’ın çiftliğinde görmüştüm.

Merak ederseniz hikâyesi şöyle:

2019 yazı. Ela, Ali, annem ve ben Stephen’ın Golden Lake’teki çiftliğindeyiz, Kanada’da. Okan ölmüş, yeniden nasıl hayal kuracağımı henüz bilmiyorum, ölüm üzerine konuşmadık kimse bırakmamışım, okumadık kitap da. Hiç kimse kesmemiş, sonra bum, Stephen’ı görmüşüm, ya da aslında hatırlamışım, ne hikmetse Okan ölmeden ölüm ve yas üzerine okuduğum için Die Wise vardı elimde, sıra gelmemişti, o da ayrı bir hikâye.

Her şey birdenbire oldu, çiftliğe email yazdım, Stephen Avrupa’ya geliyordu, planlarına güzelimiz İstanbul’u da ekledi, oradan bize, İstanbul’a geldi, evimde ağırladım onu, yemek yedik, şarap içtik, bendeki fazlasıyla estetik Kapalıçarşı kitabına baktık, var ya hani Assouline kitapları, işte onlardan -Kapalıçarşı böyle değil artık Stephen, bunu bilerek gidelim e mi- Ayasofya’yı çok merak ediyordu, çocuk gibi sevinmişti gittiğimizde, eski İstanbul’da gezdik, mezunu olduğum Boğaziçi Üniversitesi’nde bir konuşma yaptı, çok güzeldi. Her şey çok güzeldi.

Gözümün nuru Ayasofya müzeydi henüz, şimdi gelebilse Stephen da gidebilecek olsak, ilk gittiğimiz gibi değil artık Stephen, bunu bilerek gidelim e mi der miyim, herhalde demem. Hayır buna mahal yok, hayal kırıklığı gündelik hayatın bir parçası oldu, görmeyince e nerede kaldı diye merak ettiğimiz bir alışkanlık hatta.

Haziranda İstanbul’daydı, iki ay sonra ağustosta -çocuklarla ve annemciğimle, çocukları bırakamazdım, annem de çocuklar için gelmeliydi, Stephen için bir ilkti- Kanada’daydım. Monark kelebekleri de çiftlikte gördüm. Hasılı ölümü anlatan Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’in fikri içime, ben hiç fark etmeden Stephen Jenkinson’ın çiftliğinde düştü ve kendisi daha önce hiç yapmadığı bir şeyi yaptı, kitabıma ön söz yazdı, bu da Stephen için bir ilkti.

Üç dört kişi ancak çevirebildiğimiz ve belki de aslında çeviremediğimiz Türkçe metin ve orijinali, aşağıda.

Fırsat eşitliği olmayan güzel memleketimde yapabildiklerimle gurur duymamayı erdem bilirim ama Stephen’ın bana bir ön söz vermiş olmasıyla gurur duyuyorum.

Her şeyi bilmemeye, şerefe.

Sepin

ORIGINAL (ENGLISH) BELOW

Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey Ön sözü

Bilinemez Parçalar, Stephen Jenkinson

Ölüm müessesesinde çalıştığım zamanlarda, beraber mesai yaptığım akıl sağlığı uzmanlarının çoğu ya da hemen hemen hepsi su psikolojik bilgelik kırıntısına bel bağlamış durumdaydı:

"Ölüm hakkında çocuklara karşı açık, direkt ya da basit bir tavır takınamazsın. Ne anne babalarının ölümü ne kendi ölümleri ne de herhangi birinin ölümü hakkında. Çünkü çocuklar sona erme kavramını anlamazlar. Süreksizliğin sürekliliğini anlamazlar da denebilir. Bu yüzden, onlarla bu başa çıkılmaz konuyu konuşmak zorunda kalırsan, örtmecelere, benzetmelere, masallara başvur ve birkaç yıl daha hayalleriyle bas başa kalmalarına izin ver."

Arkadaşlar; bu bakış açısına göre o günlerde ilgilendiğim yetişkinlerin çoğu ölümlerinin her daim yanı başlarında olduğu hakkında bilgilendirilmemeliydi. Aileler arasında da ölmekte olan birine bu münasebetsiz bilgiyi vererek canını sıkmak gerekir mi gerekmez mi diye bitmek bilmeyen, sayısız tartışma yaşanırdı. Gerekçe şuydu: Bunu yapmak işleri olsa olsa daha kötü hale getirir.

Böylesi insani delirtecek bir ruhsal ortamda yolunu nasıl bulursun?

Nasıl olacak, risk alarak. Çocuklara etraflarında olan biten bazı şeylerin ve sona erme gerçeğinin farkına varmaları için fırsat ver. Nedenini bilmiyorlar mi? Tabii ki bilmiyorlar. Sen de bilmiyorsun.

Tıbbi verilerin hepsini aldığında bunun nasıl olduğunu biliyorsun, ama tek bildiğin bu.

Şu yaşam/ölüm meselesinin nasıl işlediğini bilmemekte hiçbir sorun yok ki. Asıl sorun bilmenin her şeyi daha iyi bir hale getirdiğini farz etmekte. Öyle olmuyor. Takas et: her şeyi bilmeyi merak ile, sahte teminatları hakiki, yalın kafa karışıklığı ile takas et.

Çocuklar, anne babalarının, bazen yaşamın gidişatı karşısında bozguna uğradığını görmeyi hak ederler. Endişelerini, korkularını dindirmek için şipşak hokkabazlıklar üzerinden yaptıkları açıklamalarla onlara ısrarla yalan söylemelerini hak etmezler. Sen ne dersen de çocukların yine de endişeleri ve korkuları olacak. Bilmemenin gölgesinde senin de onların yanında, onlarla birlikte olduğunu, yaşamın muazzam gizemlerinin çözülmesi gereken sorunlar olmadığını bilmeleri gerekir. Anlamadığın şeylere minnet duymak bilgedir, insandır, cesurdur ve zaruridir.

Çocuklarla bu meseleler hakkında bir kitap okumak sana merak etmek için yer açar, ahkâm kesme isteğinin yoluna taş koymana yardımcı olur. Sen varsındır, çocuk vardır ve işlerin bazen nasıl gittiğine dair bir hikâye vardır.

Monark kelebeklerinin neden soğuk, mavi kuzeye doğru vahşi bir hac yolculuguna çıktıklarının, neden nesillerdir hep Yucatan'a geri döndüklerinin bir açıklaması yok. Tasvir ve merak; böylesi bir gizemle aynı dünyayı mesken tutmanın anahtarları bunlardır. Monark kelebekleri çiftliğime gelirler. Şimdi, ben bunları yazarken de buradalar. Yaz sonunda, ipek otlarının kadifemsi tohum zarflarının altına yavruları için mavi ve altın rengi parıltıları olan kozalar örerler. Sürüler halinde uçuşurlar, sonra soğuklar gelir ve bir süreliğine yok olurlar. Sonra ertesi sene aynı şey yeniden yaşanır, genellikle. Bedenlerinde, sahip oldukları hiçbir şeyde düşünen, hesaplayan, bilen bir şey yok; yine de hikâyelerini sürdürmek için binlerce kilometreyi, nesillerce sürecek bir zamanı aşarlar.

İlk bakışta öyle görünmeyebilir ancak zekice risk alan bir kitap bu; esaslı bir gizemi çocuk ölçeğine uygun bir şekilde anlatıyor. Kim bilir belki büyükler de bu gizemle baş edebilirler.

Eylül, 2020

The Unknowable Bits, Stephen Jenkinson

When I worked in the death trade, there was a bit of psychological wisdom, relied upon by most or almost all of the mental health professionals I worked alongside of, that went like this:

“You can't be clear or direct or plain with kids about death. Not about their parents' death, not about their death, not about any kind of death.

Here's why: kids don't understand the concept of finality. They don't understand the permanence of impermanence, you might say.

So employ euphemisms, similes, fables instead, if you must discuss the insurmountable subject with them, and leave them to their fantasies for a few more years.”

Friends: by that standard, most adults I worked with in those days shouldn't have been told about their immanence of their death. And of course there were countless, endless arguments within families about whether a dying person should be bothered with being told this inconvenient information. The rationale: it would just make things worse.

How to navigate your way through the crazy-making of this kind of psychic weather?

Risk, that's how. Take a chance on kids being hip to some of the the comings and goings around them, to the fact of endings. They don't know why? Of course not. You don't know why either. You know how, once you get all the medical information, but that's all.

There's nothing wrong with not knowing how the whole life/death thing works. There is something wrong with pretending that knowing makes everything better. It doesn't. Trade in omniscience for wonder. Trade in false assurances for genuine, ordinary perplexity.

Kids deserve to see parents stymied by how life goes sometimes. They don't deserve to see parents devoutly lying to them for the sake of a brutally temporary sleight-of-hand explanation calculated to allay their concerns, their fears. They'll have concerns and fears anyway, no matter what you say. They need to know that you're there in the shadow of unknowing alongside them, with them, that life's big mysteries aren't problems to solve. That gratitude for what you don't understand is wise, human, brave, mandatory.

Reading a book about these things with kids gives you room to wonder, helps stymy the instinct to pontificate. There's you, there's the child, and there's a story about how things go sometimes.

Monarch butterflies - their wild pilgrimage to the cold blue north, their generations-long return to the Yucatan - have no explanation. Description and wonder: those are the keys to inhabiting the same world as this kind of mystery. They come to my farm. They're here right now, as I write this. They make the cocoon for their young on the velvety underside of milkweed pods, all luminescent blue and gold in the late summer. They dip and dive in their scores, and the cold comes, and they're gone, for a while. And, usually, it happens again, the next year. There's nothing to their bodies, to whatever they might have that thinks and calculates and knows ... and they manage thousands of miles and generations of time to make their storied way in life.

It may not seem like it at first, but this is a properly risky book, about a properly child-scaled mystery, that grown ups might manage.

September, 2020

Not: Bu yayını takip edenlerle ayda bir Poetika Düşünce/Idea Kulübü buluşmalarımız oluyor. Detayları ve içerikleri de aşağıdaki “Kulüp Detayları” başlıklı, mavi görselli gönderide; en altta mavi fontla “Read full story” yazan yere tıklayarak whatsapp grubu link’ine, metinlere, sorulara, toplam 17 saat süren video kayıtlarına ulaşabilirsiniz.

Hayatı, olan biteni dert edinen, okuyan yazan, neşelenen ve birlikte düşünen güzel bir ekip olduk, üye değilseniz kulübe sizleri de beklerim/(z).

Sevgiler herkese,
Sepin

Nisanda okuduklarım burada.

Şöyle bir şey oldu: 2023 Booker Ödüllü “Peygamberin Şarkısı”nın yazarı Paul Lynch ile yapacağım röportajın tarihini belirledik, kitabı okuyanlar soru ısmarlayabilirsiniz. Bu videoyu çektikten sonra Yazarlar Masası’nda Ayfer Tunç -büyük hayranıyım- harikulade bir soru önerisinde bulundu bile. Sizlerden de bekliyorum, lütfen, otoriter rejim distopyası kurgulayan irlandalı yazara bir çift sözümüz olmalı.

Bu roman üzerine yazdığım denemeyi de burada paylaşacağım, aşağıdaki kitaplardan alakalı kısımları da Düşünce Kulübü’nde.

Kitapların künyesi şöyle:

1. Pedro Páramo, Juan Rulfo, çev. Süleyman Doğru, Doğan Kitap

2. Aziz Bey Hadisesi, Ayfer Tunç, Can Yayınları (tekrar okuma)

3. Oğlan Şeyh Maşuki Duruşması, İsmail Kaygusuz, Alev Yayınları

4. Lacan Neden Budist Değil? Slavoj Žižek, çev. Ayça Göçmen, Encore

5. Kalbi Hızlandıran Şeyler, Asuman Susam, Everest

Ayrıca:

- Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, çev. Roza Hakmen, Siren
- Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu

düzeltme: Videonun en başında “İspanyol” edebiyatı değil “İspanyolca” edebiyat demeliymişim.

Bu yayını takip edenlerle ayda bir Poetika Düşünce/Idea Kulübü buluşmalarımız oluyor. Detayları ve içerikleri de aşağıdaki “Kulüp Detayları” başlıklı, mavi görselli gönderide; mavi fontla “Read full story” yazan yere tıklayarak whatsapp grubu link’ine, metinlere, sorulara, toplam 17 saat süren video kayıtlarına ulaşabilirsiniz.

Hayatı, olan biteni dert edinen, okuyan yazan, neşelenen güzel bir ekip olduk, üye değilseniz kulübe sizleri de beklerim/(z).

Sevgiler herkese,
Sepin

Herkese merhaba,

Yeni üyeler - tekrar hoş geldiniz, sefalar getirdiniz.

Bu haftaya başlarken sizlerle Ağıtların Tanrısı’ndan bir bölüm paylaşıyorum. Çocukluk gayya kuyusu, yetişkinliğimizi anlam(landırm)ak için de “çıkış”ı olarak sezdiğimiz olay(lar)ı, günleri, örgüyü görmek elzem. Babamın hastalığı ve ölümü benim için bir nevi 21. yüzyıl stili “erginlenme / inisiasyon” görevini üstlenmiş, beni çocukluğumun kâh yalnız-serin kâh ılık-acı ama hep korunaklı suyundan çıkarmış, yetişkinliğin dalgalı ve karanlık derinlerine itmişti. Bunu cebren yapmıştı.

Babam hastalandığında çocukluğum da hastalanmış, öldüğünde çocukluğum da ölmüştü.

Asansör Ağıdı biraz bunu anlatıyor.

Asansör Ağıdı

Türkçe’de sevmediğim bir kelime, bir de soru eki var; “Alır” ve “mısınız”. Sevmemem için yan yana gelmeleri gerekiyor: “Alır, mısınız; Alır mısınız?”

1995 kışı. Kuş sesi gibi öten zil çaldı, matematik hocası geldi sandık. Bizim evde, Damla ve ben, Amerikan kolejli, matematiği kuvvetli iki lise son sınıf öğrencisi, üniversite sınavında, 52 sorunun 52’sini de doğru yapabilmek için özel ders aldığımız pek meşhur matematik hocasını bekliyoruz. Ahmet Cengiz’i. O yüzden delikten bakmadan falan açtım kapıyı. Beyaz saçları, pötikare kasketi, antrasit pardösüsüyle, Ethem Efendi’deki bir apartmandan çok Londra’da Harrods mağazasına yakışacak uzun bir adam –yedinci katta oturan komşu bu– kapısı açık asansörü göstererek, gözlerime bakmadan, o iki kelimeyi söyledi:

“Alır mısınız?”

Belki de önünde, başında, ortasında, sonunda ve hatta ötesinde başka kelimelerle, açıkladı, bir şeyler dedi, siktirsin her ne dediyse gerçi, ben sadece bu ikisini duydum: “Alır mısınız?”

Elime tutuşturduğu bir bardak dolusu cam kırığını öylece içiverdim. O cam kırıkları ağzımı, dilimi, boğazımı, yemek borumu ve en nihayetinde midemi kanırta kanırta kesti, biçti, geçti. Yakıcı saf bir acı, bedenimde her bulduğu boşluğu doldurdu, o güne kadar yavaş yavaş daralmış boşluklarımdan kalanları bir daha hiç açılmamak üzere büzüştürdü, kapattı, öldürdü.

Bu bir bardak cam kırığının hıncını, ondan sonraki gün ve sonraki ve de sonraki günler, uzun adamın posta kutusundan aldım. Görüleceğim korkusuyla kalbim yerinden çıkarcasına çarparken, birkaç ay sonra kolejde sınıf arkadaşlarım tarafından “May Girl - Mayıs Kızı,” öğretmenler tarafından “Golden Girl - Altın Kız” seçilecek olmama aldırmadan, uzunun posta kutusunun ince uzun ağzından, pislik, çer çöp, toprak ne bulduysam doldurdum.

Aynı şey değildi ama hiç yoktan iyiydi.
Asansörde:
İki siyah ve tanıdık makosen ayakkabı gördüm. Eller de gördüm. Kemoterapinin ya da belki ölümün kararttığı derinin sardığı eller. Kanserinin başka bir çalımı, ayakları olduk olmadık yerlerde birden tutmayıveren babam, iki büklüm, yere düşmemek için bedeninin ve ellerinin bütün kuvvetini kullanırken bana bakıyor, uzun adamın benden rica ettiği gibi, “alınma”yı bekliyordu.

sayfa: 149-150

Bazılarınız bu kitaba aşina, biliyor, okudu. Bilmeyenler için o zamanki editörüm Handan Akdemir Ağıtların Tanrısı’nı şöyle anlatmıştı:

Vahşi şeylere dair evcil bir dil kullanmak yok artık

Ağıtların Tanrısı bir aşk mektubu... Sepin Sinanlıoğlu’nun ölen eşi, sevgilisi, çocuklarının babası Okan’a yazdığı bir aşk mektubu. Bir ağıt. Bir kadının sevdiğinin ölümüne ve bu ülkede ömrü kelebeklerinkinden daha kısa süren, büyükler tepişirken ölen bütün çocuklara yaktığı, kalbi parçalayan bir ağıt. Ve bir manifesto. Bu topraklarda yaşanmış bütün acılarla yüzleşmeden, bir hiç uğruna ölen bütün çocuklarımızın yasını tutmadan yola devam etmenin mümkün olmayacağını haykırarak ilan eden bir manifesto.

Başlıkta yazar ve hikâye anlatıcısı Martin Shaw’un dediği gibi “evcil” bir dille an- latılamayacak şeyler var hayatta, bu kitabın anlattıkları gibi. Öfke gibi, yas gibi, aşk gibi, aşkın içinde yok olmak gibi. Daha önce konuşulmamışları yabandan kopup gelen bir dille anlatan Ağıtların Tanrısı sizi derinden sarsacak eşsiz bir kitap.

Yeni okurlar, hoş geldiniz.

Geldiğiniz için çok teşekkür ederim. Burada okuduklarım ve yazdıklarım üzerine karalıyorum. Okurken ve yazarken düşündüklerimi paylaşıyorum. Umarım seversiniz. Her halükârda yazıların altında yorum bırakırsanız çok mutlu olurum.

Beğendiğiniz yazıları sevdiklerinizle paylaşırsanız da keza.

Şuraya tıklayarak önceki yazılara erişebilirsiniz.

Sepin Sinanlıoğlu Yazılar

Yine bu platform - Substack - üzerindeki PostaPoetika’nın Whatsapp Grubu’na girmek isterseniz, o da burada: (Cıvımayan, nitelikli içerik dönen bir whatsapp grubu)

PostaPoetika Whatsapp Grubu

Gelelim mart ayı kitaplarına.

Ayfer Tunç’un Suzan Defter’i biçimiyle, José Eduardo Agualusa'nın Bukalemunlar Kitabı ise anı tüccarlığı/bellek satıcılığı yapan ana karakter Félix Ventura ile "gerçek(lik) nedir" diye sormuş, vurdu. Buna ucundan da olsa değinmeyen bir edebiyat tahayyül etmek zor gerçi ama yine de, vurdu, çok derinden geldi.

Bir sonraki yazıda -Byron, Keats ve Shelley ile birlikte Romantik Akım’ın önde gelen İngiliz şairlerinden Lord Byron’ın Don Juan’ından bir ekleme yaparak- bahsettiğim gerçeklik atıflarını toparlayacağım.

Kitapların detayları şöyle:

1. Kalan, Leyla Erbil, İş Bankası Yayınları
2. Suzan Defter, Ayfer Tunç, Can Yayınları
3. Hayaletlerim, Gwendoline Riley, çev. Begüm Kovulmaz, İş Bankası Yayınları
4. Bukalemunlar Kitabı, José Eduardo Agualusa, çev. Bengi De Sa Matos Paixao, Timaş Yayınları

Tekrar teşekkür ederim.

Sevgi ve dayanışma ile,

Sepin

Her şey çok zor geliyor, eminim size de öyle. Yakınmayacağım. Hakkım yok buna, bu satırları evimden yazarken.

José Eduardo Agualusa’nın Bukalemunlar Kitabı’ndan bazı bölümler aşağıda. Belki seversiniz siz de.

Kaygım, kederim, öfkem, umutsuzluğum, suçluluğum, isyanım, “yeter ya yeter”im birleşti, beni yine, ta yedi sene evvel, Okan’ın sarı bir ceset torbasına koyuverdikleri bedenini almaya Rize’ye giderken, Trabzon uçağında başlayan, Trabzon - Rize arası minibüste sayıklamaya dönen o en zoruna, en bitirenine, en tahammül edilemezine getirdi: Biz burada ne yapıyoruz?

Sızlanmaya hakkım yok, tekrar, bunu çok iyi biliyorum, paylaşasım geldi sizlerle. Beni mazur görün.

Kötülükle mücadeleye, direnmeye devam.

"Kötüydü ve bundan haberi yoktu. Kötülüğün ne olduğunu bile bilmiyordu. Başka bir deyişle, kesinlikle kötüydü."

"Mangolardan birini İsviçre çakısıyla soyup ikiye böldü ve büyük olanı bana uzattı. Kendi hakkını yedi. Birkaç aydır yaşadığı Pasifik'teki küçük bir adada yalan söylemenin toplumun en sağlam dayanağı olarak kabul edildiğini söyledi. Saygın, neredeyse kutsal bir kurum olan Bilgi Bakanlığı, sahte haber yaratmak ve yaymakla görevliymiş. Kalabalıklar arasında bir kez yayıldıktan sonra bu haberler büyüyor, yeni ve nihayetinde farklı biçimler alıyor, birçok popüler hareket yaratıyor ve toplumu daha dinamik hale getiriyormuş. Mesela, işsizliğin tehlikeli sayılan seviyelere ulaştığını düşünelim. Bilgi Bakanlığı veya kısaca Bakanlık, ülkenin kıyı sahasında, derin sularda petrolün bulunduğuna dair bir haber yayıyormuş. Yaklaşan bir ekonomik patlama olasılığı ticareti canlandırıyor, gurbetçi teknisyenlerin yeniden yapılanmada iş birliği yapmak için can atarak evlerine dönmesini sağlıyor ve birkaç ay içinde yeni şirketler ve yeni iş olanakları doğmuş oluyormuş. Tabii ki işler her zaman teknisyenlerin planladığı gibi gitmiyormuş.

Örneğin, bir keresinde, adına rağmen her zaman siyasi iktidardan bağımsız bir yapı olan Bakanlık, bir rakibinin kariyerini mahvetmek amacıyla, onun ünlü bir İngiliz şarkıcıyla evlilik dışı bir ilişki yaşadığı dedikodusunu yaymış. Söylenti büyümüş ve güçlenmiş, öyle ki rakip siyasetçi karısından boşanmış, -daha önce tanımadığı- şarkıcıyla evlenmiş ve bu sayede muazzam bir popülerlik kazanmış, birkaç yıl sonra da cumhurbaşkanı seçilmiş."

PostaPoetika’da (www.postapoetika.com) paylaşmadan önce, şubat ayı kitap listem açıklamalı videosu ve künyeleriyle aşağıda. Mart ayı okuduklarıma malum sebeplerden ötürü henüz video çekemedim. O da yolda.

Videoda bahsettiğim “anti” ön ekine dair malumatı olan paylaşırsa çok sevinirim. Atıfta bulunduğum Galce kelime, “hiraeth.”

1. The Anthropologists, Ayşegül Savaş, Bloomsbury Publishing (haklarını İş Bankası Yayınları almış)
2. Birbirimize Her Şeyi Söyleyebilirdik Judith Hermann, Sia, çev. İlknur Özdemir
3. Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, Siren, çev. Roza Hakmen
4. Doğduğum Şehir, Mario Vitti, İstos, çev. Sula Bozis
5. Maali Almeida’nın Yedi Ay Dönümü, Shehan Karunatilaka, Livera, çev. Kerem Işık (2022 Booker Uzun Liste)
6. İstanbul’da Çok Dilli Kitabeler, Emre Öktem, Mesut Tufan, İBB Yayınları

Herkese selam,

Böyle diller arası geçişler beni çok mutlu ettiği için paylaşıyorum, hatta benzerlerini yorumlara eklerseniz ne bahtiyar olurum.

Mario Vitti İstanbul anılarından bahsetmiş, buyrun alıkobeni ya da alıkoy beni:

Bizimle aynı dairede, ancak başka bir odada Teodosia Seimiri Teyze yaşamaktaydı. Herkes ona merak ve hürmet ile yaklaşırdı; sırf ilerlemiş yaşından dolayı değil, odasında, o küçük krallığında koruduğu, kendisi için kıymetli bir sürü obje nedeniyle de. Ancak benim sonsuz bir merakım vardı. Orada bulunan her şeyle ilgili sorular sorar, o da bana en küçük detayına kadar hikâyelerini anlatırdı. Çok ilginç olaylar yaşamıştı. Bana Orient Express’le yaptığı bir seyahati, Montreux’deki dişli raylı trenle çıktığı piknikleri anlatırdı. Bazen beni ortamdan uzaklaştırmaları gerektiğinde “Teodosia Teyze’ne git de sana biraz alikobeni* versin” derlerdi.

*Alıkobeni (Alıkoy Beni): çocukları oyalamak için ellerine tutuşturulan taze pişmiş börek, çörek ve sair. İstanbul’un Levanten ve Yahudi çevrelerinde kullanılan bir kalıptır -yn.

Doğduğum Şehir İstanbul 1926 - 1946, Mario Vitti, çev. Sula Bozis, İstos Yayınları

İnsan bir şeye taktı mı etrafındaki her şey o dilden konuşmaya başlıyor. Yani bana öyle oluyor. Benim bu ara içime düşen o “şey” dualite. Terapide, arkadaşlarımla, buluşmalarda her sözüm oraya çıkıyor. Yazdıklarım ve okuduklarımda da, haliyle. İkilik ve iki hatta, sadece “iki”nin kendisi. Stephen Jenkinson, Kanada’da çiftlikte, Ontario ve Golden Lake’te geçirdiğim 2019 yazında Kitabı Mukaddes’ten bir şeyler anlatırken “anti” ön ekinden bahsetmişti. “Christ ve anti-Christ”taki anti-Christ’in deccal değil “İsa’nın olmadığı her şey” olduğundan dem vurmuştu ve İsa’yı tamamladığından da. Ne çiftlik notlarında ne anti ön ekinin etimolojisinde bunu buluyorum ama hatırlayacağım, biliyorum.

Delil yokluğunda ise bu idrakte asılıyor ve sallanıyorum. Eşiğin ötesine geçtim, anlamlandırması varsın peşi sıra olsun.

illustrasyon: Birsu Çeltek, www.birsuceltek.com

Aşağıya kopyaladığım Mateo Garcia Elizondo’nun “Kız’la Randevu”sundaki bu paragraf tam da bunları hatırlattı bana:

Var olduğunu bildiğim halde zihnimin mantıklı kararlar veren bölümünü çoktandır denetleyemiyorum. Bir mantığım olduğunu biliyorum, ama onu neyin yönettiğini tam bilemiyorum. Belki de birden fazla mantık vardır. Bazen içimde iki kişi olduğu hissine kapılıyorum: Biri -“ben” diye tanımladığım- kendi kendini tüketmeye ve böylece elindeki en acısız ve etkin yollarla maddiyatın ağırlığından kurtulmaya çalışıyor; çok daha inatçı, kusurlu ve kaypak olan öteki ise her şeye rağmen hayatta kalıyor ve beni canı nereye isterse oraya peşinden sürüklüyor.

Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, çev. Roza Hakmen, Siren Yayınları

Elizondo, Gabriel Garcia Marquez’in torunuymuş. Muazzam değil mi? Hem muazzam hem de kâbus, yani Elizondo da yazar olduğu için kâbus. İki ucu benden daha genç yaşında birleştirir umarım. Gözlerinin yaşına bakmayıp bir güzel kavrayıp gerekiyorsa az biraz çekiştirip çemberi yapıverir.

Ben geç kaldım.

PostaPoetika’da (www.postapoetika.com) paylaştığım haliyle, geçen ayki kitap listem açıklamalı videosu ve künyeleriyle şurada:

Kitaplar:

1. Orbital, Samantha Harvey, Vintage, Penguin Random House (2024 Booker Ödülü sahibi)

2. Kumadam, E.T.A. Hoffmann, İthaki Yayınları, çev. Anıl Alacaoğlu

3. İtaat Etüdü, Sarah Bernstein, Domingo, çev. Cem Akaş (2023 Booker Ödülü Kısa Liste)

4. Kar Altındaki Gece, Ralf Rothmann, YKY, çev. Serap Gülerçin Karluk

5. Billur Örüntüler, Rıdvan Hatun, Can Yayınları

Saramago Resimli Çocuk Kitapları:

The Lizard

The Silence of Water

An Unexpected Light

PostaPoetika’da - www.postapoetika.com - paylaştığım bu kısa yazıyı sizlere de göndermek istedim, aralık ayı okuduklarım burada:

2025’te her şey gönlünüzce olsun.

Kitaplar:

Hisham Matar, Dönüş, çeviri: Yasemin Çongar, Siren Yayınları

Deborah Levy, Ağustos Mavisi, çeviri: Aslı Anar, Everest Yayınları

Andrea Abreu, Yaz Köpekleri, çeviri: Seda Ersavcı, Siren Yayınları

Ali Ufkî Bey/Albertus Bobovius, Saray-ı Enderun, çeviri: Türkis Noyan, Kitap Yayınevi

Oğulcan Kütük, Dimdik Bakma Rehberi, Everest Yayınları