… Ve siz semereli olun, ve çoğalın; yeryüzünde türeyin ve onda çoğalın.

Ve Allah Nuh’a ve kendisiyle beraber oğullarına söyleyerek dedi: Ve ben, işte, ben sizinle, ve sizden sonra zürriyetinizle, ve sizinle beraber olan her canlı mahlûkla, gemiden çıkanların hepsinden bütün yerin hayvanlarına kadar, sizinle beraber olan kuşlar, sığırlar, ve bütün yerin hayvanlarına kadar, sizinle beraber olan kuşlar, sığırlar, ve bütün yerin hayvanları ile ahdimi sabit kılıyorum. Ve ahdimi sizinle sabit kılacağım; ve bütün beşer artık tufanın suları ile kesilmeyecektir, ve yeryüzünü helâk etmek için artık tufan olmayacaktır. Ve Allah dedi: Benimle sizin, ve ebedi devirlerce sizinle beraber olan her canlı ile mahlûkun arasında yapmakta olduğum ahdin alâmeti şudur: yayımı buluta koydum, ve benimle yerin arasında bir ahit alâmeti olacaktır. Ve vaki olacaktır ki, yerin üzerine bulut getirdiğim zaman, yay da bulutta görünecektir, ve benimle sizin ve yaşayan her beden sahibi mahlûkun arasında olan ahdimi hatırlayacağım, bütün beden sahiplerini yok etmek için sular artık tufan olmayacaktır. Ve bulutta yay olacaktır; ve Allah’la yer üzerindeki bütün beden sahiplerinden yaşayan her mahlûk arasında olan ebedi ahdi hatırlamak için onu göreceğim. Ve Allah Nuh’a dedi: Benimle yer üzerindeki her beden sahibi arasında sabit kıldığım ahdin alâmeti budur.

Kitabı Mukaddes, Tekvin, BAP 9

Ta milattan önce iki bin yılında Mezopotamya’da görülmüş olan kemerin (arch) sistematik kullanımı Romalılarla başlamıştır. Kemer, monoteist bütün inançların mabetlerinin, özellikle de kiliselerin alametifarikasıdır. Mimari sözcüğünün İngilizcedeki karşılığı “architecture”ın kökü, “arch,” işte bu kemerdir. İnsan ilişkilerinin yapısını kemerin mimari yapısına benzetirim. İlişki, başlangıçta kemerin ayakları gibi tarafların kendilikleri üzerinde inşa olur. Hatta birçok ilişki taraflarının teklikte birleşmesini, kemer inşasını ıskalar, yan yana duran iki sütun misali, yan yana durmakla iyice katmerlenen yakıcı ve yıkıcı bir yalnızlık içinde yarım yamalak bir varoluşla geçer gider. Görüntüde ilişki denen ilişkilen(e)memek olur, fark etmeden içinde yaşar, içinde ölürüz, yaşarken ölmek çok pistir halbuki. Kemere dönüşememiş ama dimdik ayakta iki sütun, dikeylikte, yaklaşmaktan kaçınmakla sabitlenen bireysellik elden gitmesin diye çabalar durur. Halbuki kemer farklıdır. Sütunları, ayakları birbirine bağlar, onları birleştirir. Bununla kalmaz, üzerine gelen duvar ağırlıklarını ayaklar üzerinden yer çekimine bindirir, taşıyıcıdır. Üzerindeki yükü tarafların yere yıkılma meylini kullanarak karşılaması doğasındandır. Kemer gök ve yer çekimi, yükselme ve bırakma arasındaki geçişi sağlar. Ahdin alâmetidir.

Gerçek ilişkiler işte bu yüzden kemere benzer. Monoteizmde gökte arananın, animizmde yerde bulunanın tezahürü gibidir, ilişki. Tanrının dünyada cehennemi yaşayan insanıyla ahdinin alameti, suların artık tufan olmayacağı sözü, buluta kondurduğu yayıdır. İki insanın nihayetinde kendilik denen sisi arkasında bırakması, netleşmesi ve birbirine yaklaşma yürekliliğini göstermesiyle, hayatın her türlü ağırlığını tarafların kırılganlıklarını kullanmak suretiyle kaldırır, bana mısın demez. Bunu yaparken de dünyanın zekâsı, yer çekimi devreye girer. Tek başınalığa gelen yükler, birliktelik gerçekleşince yük olmaktan çıkar, dünyaya iletilir. Merhaba animizm, bay bay monoteizm.

Kemere dönüşemeyen her ilişki teşebbüsünün gerçek tanımı ilişkilen(e)memektir, aslında. Keza ilişki kemeri örülememişse, kendini gerçekleştirme gailesiyle birlikte tekliğe varılamamışsa, ilişkilenilememiştir. Ancak ayakları kendiliklerini tutarken tekliğe, birbirlerine doğru eğilenler kemer olabilmişlerdir. Kendiliğini direten insan yalnız ve parça parça ayrılarak kırılmaya meyilli bir varoluş haline mahkûmdur ve bunun kırılganlıkla alakası yoktur. Sistemin dayattığı bireyselliğin sonucunda kendine yeten donanımlarımızla dimdik ve yalnız başına depresyonlarımızda varoluşumuz işte bu yüzden ironiktir. Yalnızlık, evet, Allah’a; yan yana durarak ilişkilenmeden yalnızlık ise depresyona mahsustur.

Her ilişkinin olmazsa olmazı çatışma çoğu zaman bizi korkutsa da aslında ilişkinin can suyudur. İlişkiyi, insanın sığındığı evin temelini zayıflatan sarsıntılar gibi algılansa da aslında heyecanla, hevesle, kör topal ve gelişigüzel üst üste konulmuş tuğlaların harcıdır çatışma; iş ki harcı karmış olalım. Tutması için tek bir şart vardır, onarım. İlişkinin devamının, birlikteliğin selametinin mutlak belirleyicisi çatışma sonrası onarım kapasitesidir. Kemerin ayaklarının tuğlalar arasında harçların maharetiyle sağlamlıkla yükselmesi gibi, ilişki de taraflarının çatışmalarının farklı şekillerde onarımıyla zenginleşerek devam eder. İçten bir özür, narin bir dokunuş, müşfik bir gönül hatta alttan alma, diğer tarafın saçmalamasına özveriyle göz yumma bu harçlardan bazılarıdır. Maalesef çoğu zaman onarıma tenezzül etmez, ilişkiye ve aslında kendimize yazık ederiz.

Amma velakin kemerin ayakları, ilişkinin tarafları birbirlerine çırılçıplak eğilmeye, kendilik diye bildikleri zalim stabiliteden bükülmeye başladıklarında artık bu harçların ötesinde bir şeye ihtiyaç duyulur. Harcın artık tek başına işlemediği bir yer vardır tarafların birbirine en yaklaştığı o zaman / uzayda. Matematikteki çatallanma (bifurcation) teorisinin öngördüğü gibi, bahsettiğim o yerde harç tutmaz çünkü yapılan tercihle denge noktasının ortadan kaybolması ve yeni bir dengeye yönelim söz konusudur. Sahneye başka bir şey çıkar: Kilit taşı. Kemerin tam orta yerinde, en yüksek noktasında bulunan, kemerin taş örgüsünün “kilit”lenmesini sağlayan taş. Kilit taşı bütün yapıyı birbirine kenetler, kilit taşının çıkarıldığı bütün kemerler yıkılır. Ne tezattır ki kilit taşı, yapının yıkılabilirliğini kullanarak yapıyı birlikte tutar. Kilit taşı, “bana yaslan” der, “arkanı bana ver, omzunu.” “Ahdin alametinin kilidiyim ben, ondan.”

İlişkideki kilit taşı anlamaktır.

İlişki kendini keşfetmen için önüne bir hediye paketi bırakır, açmak ya da açmamak senin kararındır. Rainar Maria Rilke’nin dediği gibi:

Aşk ve ölüm bize verilen muazzam hediyelerdir; çoğunlukla açmadan geçip (göçüp) gideriz.

Anlamak aynı anda bir elinle kendi paketini diğer elinle ilişkide olduğun kişinin paketini açmaktır. İki kümenin kesişmesi gibi algılansa da anlamak aslında A ve B kümesinin tamamen üst üste binmesidir. Anlamak sevişmek gibidir, anlayınca iki bedenin bireyselliği kalmaz, ikilik yok olur, birlikteliğin tekliği kalır, kendini ve karşındakini anlamak tek bir anlayışa evrilir. Aşk gibidir anlamak, iki objenin birbirini sevmesinin nesnesiz ve tek başına özne olarak kalmasıdır. Anlamak kalp kırıklarının içindeki gizli neşedir. Anlamak kemerdeki kilit taşıdır, birbiri üzerine yıkılabilme olasılığını kullanarak tarafları başka hiçbir bağın asla cüret edemeyeceği kırılganlıkla bir arada tutar. Anlamanın İngilizce karşılığı “understand” sözcüğünde etimolojik olarak uzayda konumlanmaya bir işaret vardır, altında (under) durman (stand) gerekir ki anlayabilesin (understand). Altına, yeraltına geçmen gerekir ki anlayabilesin.

Anlamak, kilit taşı gibi yaslan bana demektir, yıkılabilirliğini, kırılganlığını ver bana, tutmaya razıyım. Kendi kırılganlıklarıma rağmen, ve onlar sayesinde, senin kalbinin kırıklarını tutmaya razıyım. Senden razıyım demektir, anlamak, senin kilidini açmaya, senin kenedin olmaya varım.

Anlamak seni seviyorum demektir.

Anlamak, seviyorum demek, yer çekimiyle göğün çekimsizliği arasında anlamlandıramadığımız her şeyi tanrısal bir görüşle, başkasında kavramaktır. Anlamak huzur, neşe ve yasın birlikte hüküm sürdüğü o a-ha anıdır, en saf ibadettir.

Anlamak sevmektir.

Gelin görün ki kilit taşında buluşmak çoğu zaman imkansızdır. Taraflar birbirine iyice yaklaştığında çocukluğun görünmeyen zebanileri, yaralarımız berelerimiz beliriverir; sevilmemiş olmak, şiddet görmüş olmak, koşullu sevilmiş olmak, terk edilmiş olmak ve daha niceleri… Çocukken bize “karşı” yapılmadığını, bize değil bize bakan sözde yetişkine ait olduğunu katiyen anlamadığımız her şey gelir, kilit taşını oturtmaya çalışan zavallı bizlerin elinden alır, hışımla yere çalar, un ufak eder; yetmez, kırık parçalarını marifetmiş gibi elimize verir. Harçlana harçlana oya gibi işlenenin ortasına kilit taşını yerleştirmek imkansızlaşır. Kilit taşı başka yüklerle yerleştirilemez keza, hafiflik ister, nötrlük, etrafında kalabalıkla mesai yapamaz, salt kendi varlığıyla bütün yapıyı ayakta tutacak olandır.

Anlamak ilişkinin sihridir ve arkadaşlığın ilişkilerin en kıdemlisi olarak azamet ve ihtişamla arzıendam eylemesi işte bu anlamak meselesini çelmesiz, tekme tokatsız, yüksüz kotarabilmesindendir.

Arkadaşlık seçimdir. Otomatik değildir. Arkadaşlık mesaidir, üzerinde çalışılmış olmaktır. Arkadaşlıkta her şeyi kaldıracak bir dna, ortak bir bağ yoktur. Yakınlığın emaresi sevişmek yoktur. Arkadaşlıkta sevgililikteki kimya yoktur. Arkadaşlık laissez faire bir müessesedir, serbest ekonomidir, Nuh’un gemisidir. Bütün bunlar diğer ilişki türlerine kıyasla devamlılık olgusuna engel teşkil eder. Ama ilişkinin sihri organik olmayan nedenlerden ötürü birlikte kalmak değil anlamaktır ve anlamak arkadaşlıkta temizdir, basittir, ferahtır. Hal böyle olunca arkadaşlıktaki onarım kapasitesi diğer yakın ilişkilerdekinden belirgin bir şekilde ayrılır. Sevgililik, kardeşlik, anne/baba-çocuk ya da çocuk-anne/baba ilişkilerinde onarım, mevzubahis ilişkilerin doğasındaki “biricik”lik vurgusundan müsebbip buhranlıdır, çatışmalar her zaman olduğundan daha kişisel alınır, daha çok acıtır, bırakamadığımız kendiliğimize saldırı olarak algılanır. Bu ilişkilerde çatışma bırakmamız gereken benliğimize daha da tutunmamıza yol açan tatsız bir oksimoron ihtiva eder. Arkadaşlıktaki akraba bağının eksikliği ise Budist öğretilerdeki tanık olma ve özdeşleşme döngüsünü kusursuzlaştırır, kimsenin dediği-ettiğinin varoluşumuza tehdit ya da hakaret, bizi ortadan kaldırmaya yönelik gaflet olmadığını görmek, arkadaşlıkta, işte bu yüzden daha kolaydır. Arkadaşlıktaki kilit taşı çok kuvvetlidir.

Tevekkeli arkadaş asil bir sözcüktür, yıllar içinde başına kız ve erkek sözcükleri getirilerek sulandırılmaya çalışılmış olsa da asla bu oyuna gelmemiş, kirlenmeyi reddetmiştir. Dost gibi ikinci bir anlam edinmemiştir, haşa. Sevgiliye mesela, canım denir, bebeğim denir, kuzum denir, çok şeyler denir ama arkadaş sözcüğü o dümene girmez. Arkadaş arkadaştır keza, eğilmez ve bükülmez. Arkadaş arkanı kollar, omuz verir. Arkadaşlık ilişkisinin netliği arkadaş sözcüğünün netliğindendir. Bu netlik kilit taşının mukavemetidir.

Arkadaş, arka-daştır, omuz-daştır, ayak-daştır.

Galip Paşa Camisi, Bağdat Caddesi’nde, Erenköy’de, hemen köşede. O zaman yeşil boyalı ahşap bir camiydi, şu an neye benziyor bilmiyorum, geçmişin ağzına sıçılıyor bu memlekette, sıçmışlardır. Babamın cenazesi, 17 yaşındayım, annem rüzgârda salınan bir peçete gibi, varla yok arası, varlığı yokluğunun altını siyah keçeli kalemle çiziyor. Cenazelerime katılımı davetiyeye bağlayıp kontrol altına almam o zamandan kalma herhalde, lise grubuna Boğaziçi arkadaşlarım katiyen cenazeye gelmesin demişim. Hepsiyle yeni tanışmışım, herhalde kendimi koruma bu, bilmiyorum ve kim bilebilir. Annemin ve babamın arkadaşlarının bakışları beni boğdu boğacak, cenaze sahiplerine öyle bakılması yasaklansın, e mi? Camiye giriyorlar çıkıyorlar erkekler böcek sürüsü gibi hep bir hareket halinde, Allah hepsinden razı olsun. Ben hep yere bakıyorum, başka bir şey yapamıyorum, mütemadiyen yere bakmam ondan. Birden kendi ayaklarımın yanına bir çift siyah bot geliyor. O botlar bana sırt oluyor, omuz oluyor, el oluyor, ayak oluyor, bana her şey oluyor o botlar.

Arkadaşlık işte o siyah botlardır.

Bu yazı Ot Dergi Eylül 2026 sayısında yayımlanmıştır.

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ilk haftasında iki metin bize eşlik edecek: John Berger’in Görme Biçimleri’nin açılış bölümü ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir’inin önsözü.

İki yazarı yan yana getiren iki soru var:

Baktığımızda ne görüyoruz?
Baktığımızda neyimiz görülüyor?

I. METİN: JOHN BERGER — GÖRME BİÇİMLERİ

John Berger • Wikipedia

Görme konuşmadan önce gelmiştir. Çocuk konuşmaya başlamadan önce bakıp tanımayı öğrenir.

Ne var ki başka bir anlamda da görme sözcüklerden önce gelmiştir. Bizi çevreleyen dünyada kendi yerimizi görerek buluruz. Bu dünyayı sözcüklerle anlatırız ama sözcükler dünyayla çevrelenmiş olmamızı hiçbir zaman değiştiremez. Gördüklerimiz ile bildiklerimiz arasındaki ilişki asla durulmaz. Her akşam güneşin batışını görürüz. Dünyanın güneşe arkasını dönmekte olduğunu biliriz. Ne var ki bu bilgi, bu açıklama gördüklerimize uymaz hiçbir zaman. Gerçeküstücü ressam Magritte Düşlerin Anahtarı adlı resminde sözcüklerle görülen nesneler arasında her zaman var olan bu uçurumu yorumlamıştır.

Düşündüklerimiz ya da inandıklarımız nesneleri görüşümüzü etkiler. İnsanların Cehennem’in gerçekten var olduğuna inandıkları ortaçağda ateşin bugünkünden çok değişik bir anlamı vardı kuşkusuz. Gene de onlardaki bu cehennem kavramı —yanıkların verdiği acıdan olduğu ölçüde— ateşi her şeyi yutan, kül eden bir şey olarak görmelerinden doğmuştur.

Seven birisi için sevgiliyi görmenin hiçbir sözcük ya da kucaklayışla karşılaştırılamayacak bir bütünlüğü vardır; bu bütünlük, geçici olarak, ancak sevişmeyle sağlanabilir.

Gene de sözcüklerden önce gelen ve sözcüklerle tam olarak anlatılamayan görme, uyarıcılara karşı mekanik bir tepkide bulunup bulunmama sorunu değildir. (Görme eylemi, ancak gözün retinasını ilgilendiren sürecin küçük bir bölümünü alırsak böyle tanımlanabilir.) Yalnızca baktığımız şeyleri görürüz. Bakmak bir seçme edimidir. Bu edimin sonucu olarak gördüğümüz nesne —her zaman elimizle dokunabileceğimiz bir nesne anlamında olmasa da— ulaşabileceğimiz bir alana getirilmiş olur. İnsanın bir şeye dokunması demek, kendisini o şeyle ilişkili bir duruma sokması demektir. (Gözlerinizi kapayın, odada dolaşın, dokunma duygusunun durağan, sınırlı bir görme biçimine dönüştüğüne dikkat edin.) Tek bir nesneye değil, nesnelerle aramızdaki ilişkilere bakarız her zaman. Görüşümüz sürekli olarak canlıdır, hareketlidir; her şeyi çevresindeki bir çember içinde tutar; bulunduğumuz durumda bizim için orada var olabilecek her şeyi gösterir bize.

Bir şeyi gördükten hemen sonra, aynı zamanda kendimizin görülebileceğini de fark ederiz. Karşımızdakinin gözleri bizimkilerle birleşerek görünenler dünyasının bir parçası olduğumuza bütünüyle inandırır bizi.

Karşıdaki tepeyi gördüğümüzü kabul edersek o tepeden görüldüğümüzü de kabul etmemiz gerekir. Görüşün iki yanlılığı konuşmaların iki yanlılığından daha baskındır. Çoğu zaman karşılıklı konuşma bu görme-görülme işlemini dille getirme çabasıdır. “Sizin her şeyi nasıl gördüğünüz”ü benzetmeyle ya da doğrudan açıklama çabanızla, “onun her şeyi nasıl gördüğü”nü anlama çabanızdır.

İmge sözcüğüne bu kitapta verilen anlamıyla tüm imgeler insan yapısıdır.

Bir imge, yeniden yaratılmış ya da yeniden üretilmiş görünümdür. İmge ilk kez ortaya çıktığı yerden ve zamandan —birkaç dakika ya da birkaç yüzyıl için— kopmuş ve saklanmış bir görünüm ya da görünümler düzenidir. Her imgede bir görme biçimi yatar. Fotoğraflarda bile. Çünkü fotoğraflar çoğu zaman sanıldığı gibi mekanik kayıtlar değildir. Her bir fotoğrafa baktığımızda, ne denli az olursa olsun, fotoğrafçının sınırsız görünüm olanakları arasından o görünümü seçtiğini fark ederiz. Rasgele aile fotoğraflarında da böyledir bu. Fotoğrafçının görme biçimi konuyu seçişinde yansır. Ressamın görme biçimi, bez ya da kağıt üstüne yaptığı imlerle yeniden canlandırılır. Her imgede bir görme biçimi yatsa da bir imgeyi algılayışımız ya da değerlendirişimiz aynı zamanda görme biçimimize de bağlıdır. (Örneğin Sheila yirmi kişi arasında tek bir insandır; ama yalnız bizi ilgilendiren nedenlerle gözümüz ondan başkasını görmez.)

Berger, John. Görme Biçimleri. Çev. Yurdanur Salman. İstanbul: Metis Yayınları, 2010, 23. basım, s. 7–10.

II. METİN: AHMET HAMDİ TANPINAR — BEŞ ŞEHİR

Ahmet Hamdi Tanpınar • Wikipedia

Önsöz, s. 11–13

ÖNSÖZ

Beş Şehir’in asıl konusu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyaktır. İlk bakışta birbiriyle çatışır görünen bu iki duyguyu sevgi kelimesinde birleştirebiliriz. Bu sevginin kendisine çerçeve olarak seçtiği şehirler, benim hayatımın tesadüfleridir. Bu itibarla, onların arkasında kendi insanımızı ve hayatımızı, vatanın manevi çehresi olan kültürümüzü görmek daha doğru olur.

Bizden evvelki nesiller gibi bizim neslimiz de, bu değerlere şimdi medeniyet değişmesi dediğimiz, bütün yaşama ümitlerimizin bağlı olduğu uzun ve sarsıcı tecrübenin bizi getirdiği sert dönemeçlerden baktı. Yüz elli senedir hep onun uçurumlarına sarktık. Onun dirseklerinden arkada bıraktığımız yolu ve uzakta zahmetimize gülen vaitli manzarayı seyrettik.

Tenkidin, bir yığın inkârın, tekrar kabul ve reddin, ümit ve hülyanın ve zaman zaman da gerçek hesabın ikliminde yaşadığımız bu macera, daha uzun zaman, yani her mânasında verimli bir çalışmanın hayatımızı yeniden şekillendireceği güne kadar Türk cemiyetinin hakikî dramı olacaktır.

Gideceğimiz yolu hepimiz biliyoruz. Fakat yol uzadıkça ayrıldığımız âlem, bizi her günden biraz daha meşgul ediyor. Şimdi onu, hüviyetimizde gittikçe büyüyen bir boşluk gibi duyuyoruz, biraz sonra, bir köşede bırakıvermek için sabırsızlandığımız ağır bir yük oluyor. İrademizin en sağlam olduğu anlarda bile, içimizde hiç olmazsa bir sızı ve bazen de bir vicdan azabı gibi konuşuyor.

Sade millet ve cemiyetlerin değil, şahsiyetin de asıl mâna ve hüviyetini, çekirdeğini tarihîlik denen şeyin yaptığı düşünülürse, bu iç didişme hiç de yadırganmaz. Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için, onunla her an hesaplaşmaya ve anlaşmaya mecburuz.

Beş Şehir işte bu hesaplaşma ihtiyacının doğurduğu bir konuşmadır. Bu çetin konuşmayı, aslı olan meselelere, daha açıkçası, “Biz neydik, neyiz ve nereye gidiyoruz?” suallerine indirmek ve öyle cevaplandırmak, belki daha vuzuhlu, hatta daha çok faydalı olurdu. Fakat ben bu meselelere hayatımın arasında rastladım. Onlar bana Anadolu’yu dolduran Selçuk eserlerini dolaşırken, Süleymaniye’nin kubbesi altında küçüldüğümü hissederken, Bursa manzaralarında yalnızlığımı avuturken, divanlarımızı dolduran kervan seslerine karışmış su seslerinin gurbetini, Itrî’nin, Dede Efendi’nin musikisini dinlerken geldiler.

Hiç unutmam: Uludağ’da bir sabah saatinde, dinlediğim çoban kavalına birbirini çağıran koyun ve kuzu seslerinin sarıldığını gördüğüm anda, gözlerimden sanki bir perde sıyrılmıştır. Türk şiirinin ve Türk musikisinin bir gurbet macerası olduğunu bilirdim, fakat bunun hayatımızın bu tarafına sıkı sıkıya bağlı olduğunu bilmezdim. Manzara hakikaten güzel ve dokunaklıydı, beş on dakika bir sanat eseri gibi seyrettim. Bir gün Anadolu insanının his tarihi yazılır ve hayatımız bu zaviyeden gerçek bir sorgunun süzgecinden geçirilirse, moda sandığımız birçok şeylerin hayatın kendi bünyesinden geldiği anlaşılır.

Bir kelime ile benim için bu meselelerin kendileri kadar onların bana gelişleri, ruh hâllerimi benimseyen içimdeki yürüyüşleri de mühimdi. Zaten kitap, parça parça yaşanmış şeylerden doğdu.

Kitabın ikinci baskısı için, zaruri gördüğüm, ilâve ve değişmelerde bile bu ilk rastlayışın izlerinin olduğu gibi kalmasına çalıştım. Her iki baskıyı birden okuyanlar bu ilâveler arasında bilhassa Selçuk devrine doğru bir genişleme göreceklerdir. Tarihçilerimiz Selçuk ile Osmanlı arasındaki farkı, bir hanedan değişmesinde görmekte fazla ısrar eder gibidirler. Biz ise, bu farkın muaşeretten üslûba, insan ve zevke kadar derinleştiğine inanıyoruz. Selçuk’la Osmanlı, biri öbüründe az çok devam eden iki ayrı âlem, yahut daha iyisi, büyük mânasında iki ayrı üslûptur. Geniş Rumeli coğrafyasını ve Akdeniz terbiyesini de içine alan bir terkip olan Osmanlı’yı bizim Rönesansımız sayabiliriz. Biz bugün Selçuk’u, geçen asrın başlarında Avrupa’nın Gotik veya Romen sanatlarını yeniden keşfetmesi gibi keşfetmiş bulunuyoruz. Onu görebilmemiz için Osmanlı’nın içinden çıkmamız lâzım geliyordu. Selçuk eserlerinin bugünkü harap durumunda, iktisadî buhranlar kadar bu çok mühim zevk ayrılığının, içten kopmanın da bir payı olsa gerektir.

Okuyucu, Beş Şehir’de buna benzer birçok tekliflere veya cesaretlere rastlayacaktır.

Her düşünen insanımız gibi, ben de hayatımızın değişmesi için sabırsızım. Daima hayranı olduğum yabancı bir romancının hemen hemen aynı şartlar içinde söylediği gibi, “Eski bir Garpçıyım”. Fakat canlı hayata, yaşayan ve duyan insana, cansız madde karşısındaki bir mühendis gibi değil, bir kalp adamı olarak yaklaşmayı istedim. Zaten başka türlüsü de elimden gelmez. Ancak sevdiğimiz şeyler bizimle beraber değişirler ve değiştikleri için de hayatımızın bir zenginliği olarak bizimle beraber yaşarlar.

Ankara, 25 Eylül 1960

Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021, “Önsöz”, s. 11–13.

Atölye #2: Metinde Ne Dolaşıyor?

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ikinci haftasında iki metin bize eşlik edecek: Roland Barthes’ın Aydınlık Oda’sından studium ve punctum üzerine bir bölüm ve Abdülhak Şinasi Hisar’ın Boğaziçi Mehtapları‘ndan “Sessizliğin Şiiri.” Biri bizi durduran ayrıntıya, öteki bir metnin içinde akıp giden şeye bakıyor. İki yazarı yan yana getiren sorular şöyle:

Metnin içinde sizi durduran şey ne?
Metnin içinde neler dolaşıyor?

III. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA

Roland Barthes • Wikipedia

10 / Studium ve Punctum, s. 36-38

Benim kuralım yeterince akla yatkındı, sözünü ettiğim iki öğeyi adlandırmaya çalışmam için (ileride gereksinim duyacağım buna); iki öğenin birlikte varoluşu bu fotoğraflara duyduğum özel ilgi türünü temellendiriyor gibiydi.

Birincisi, gözle görünür biçimde bir yayılımı, bir alan genişlemesi vardı; bilgime, kültürüme göre, iyice alışkın olduğum biçimde algılıyordum. Bu alan, fotoğrafçının sanatına ya da şansına göre az ya da çok üsluplaştırılmış veya az ya da çok başarılı olabilirdi ama daima klasik bir bilgiye iletiyordu:

Ayaklanma, Nikaragua ve her ikisinin göstergeleri: sivil giyimli yoksul savaşçılar, harap haldeki sokaklar, ölüler, acılar, güneş ve yerlilerin ağır, sert bakışları. Binlerce fotoğraf bu alana ilişkindi; ve ben bu fotoğraflara karşı, kuşkusuz, bir tür genel, bazen de heyecan verici ilgi duyabilirim; buradan kaynaklanan heyecan da ahlaksal ve siyasal kültürün akla yatkın bir aracılığından geçiyordu. Bu fotoğraflara duyduğum heyecan orta düzeyde bir duygulanmadan, neredeyse bir eğitimden ileri geliyordu.

Ben Fransızcada, insana özgü bu çeşit ilgiyi belirtebilecek bir sözcük bulamıyordum; ama Latincede böyle bir sözcük var sanırım: studium’dur bu, akla hemen gelen “inceleme, çalışma” anlamında değil de, bir şeye gösterilen dikkat, bir kimseye karşı duyulan beğeni, kuşkusuz hiçbir özel yoğunluk olmadan, tez canlı, genel bir arayış yönelmesi anlamındadır. İster siyasal tanıklıklar olarak algılayayım, isterse de onlardan güzel tarihsel tablolar olarak zevk alayım, ben birçok fotoğrafa işte bu studium aracılığıyla yönelirim. Çünkü yüzlere, yüz ifadelerine, jestlere, dekorlara, eylemlere kültürel olarak katılırım (bu yananlam studium’da vardır).

İkinci öğe studium’u kırar (ya da keser). Bu kez, onu arayacak olan ben değilim (studium’un alanına egemen bilincimle yöneldiğim gibi değil bu kez), sahneden bir ok gibi kalkıp beni delip geçen kendisi. Latincede, bu yarayı, bu delişi, sivri bir aletle gerçekleştirilmiş işareti belirten bir sözcük vardır; bu sözcük bana çok daha uygun düşer, çünkü “noktalama” kavramına gönderir ve sözünü ettiğim fotoğraflar gerçekten de bu duyarlı noktalarla belirgin kılınmış ve hatta bazen beneklendirilmiş gibidir; bu işaretler, bu yaralar tamı tamına noktalardır. Studium’u rahatsız eden bu ikinci öğeyi öyleyse ben punctum olarak adlandıracağım; çünkü punctum aynı zamanda iğne batması, küçük delik, küçük leke, küçük kesiktir — ve ayrıca zar atışı gibi bir şans işidir. Bir fotoğrafın punctum’u, işte bana saplanan [beni nokta hedefi yapan], ama aynı zamanda beni yaralayan, bana saplanan bu rastlantıdır.

Fotoğrafta iki temayı böylece ayırt ettim (çünkü sevdiğim fotoğraflar sonuçta bir klasik sonat biçiminde oluşturulmuştu); şimdi artık art arda her ikisiyle de ilgilenebilirim.

Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 36-38.

Not: Berger’de bakan seçiyordu (studium’a yakın), Tanpınar “Onlar … bana geldiler” diyordu (punctum’a yakın).

IV. METİN ABDÜLHAK ŞİNASİ HİSAR - BOĞAZİÇİ MEHTAPLARI

Abdülhak Şinasi Hisar • Wikipedia

SESSİZLİĞİN ŞİİRİ

Maziyi anlamak ve duymak için bilinmesi lâzım gelen, şimdi elimizden kaçırmış olduğumuz bir nimet, bize yardım elini uzatan bir ilâh vardı ki o da her günümüzü saran nefîs bir sessizlikti. Sükût, gramofonlarla yenilerek, radyolarla kovularak, otomobil, otobüs, tramvay gürültüleriyle delik deşik edilerek git gide o kadar azalmış, daralmış, ufalmış, yeni hudutlarının içinde kalmış ve bizim saatlerimizin çoğundan o kadar uzaklaşmıştır ki bazan ona rasgelince bir lezzet gibi duyuyoruz. Biraz süren sessizlik bize ilâç diye koklanan bir ruh gibi tesir ediyor ve musiki yerine geçiyor. Vaktiyle Shakespeare de tam bir sessizliğin en tatlı bir musiki makamına geçtiğini söylemekte haklıydı. Sükûta şimdi bir koruya, bir bahçeye girer gibi erişiyoruz. O zamanlarsa bu bizim tabiî ve hemen daimî iklimimizdi. Sükût esas ve onun haricinde şarkı ve saz ise nadir tadılır zevklerdi. O zamanlarda bol bol kandığımız sessizliğe biz elbette şimdiki kadar acıkmış ve susamış değildik. Fakat bilâkis ona pek alışkın olduğumuz—

Hayat mefhumunun düşünülmesi gündelik patırdılar arasında o kadar güçleşiyor ki bunu duyabilmek ve tadabilmek için şehrin gürültülerinden kurtulmuş, yıkanmış olmak lâzım geliyor. Şimdi sükûttan öyle mahrumuz ki geçenlerde Boğaziçi kıyılarında dolaşırken eskiden bildiğim bir ruha tekrar kavuşur gibi olmuştum. Onu birdenbire tanıyamadım. Tattığım lezzete akıl erdiremiyordum. Sükût içinde kendi kulaklarımın uğultusunu işitiyordum. Meğer bu beni yavaş yavaş sarmış olan eski, rahat ve tatlı sessizlikmiş. Onun nûrunda vücudumun ve ruhumun, eyvah! ne boş patırdıların kurbanı olarak ne kadar yorgun, ne kadar yıpranmış olduğunu gördüm.

Gerçi Boğaziçinde sükût belki hiç bir zaman büsbütün sessizlikten hâsıl olmaz, ve belki her zaman gizli bir çok ince, dağınık, uzak, yumuşak seslerden örülmüştür. Bizi götüren sandal suları yırtar ve suların fısıltılarına dalardı. Boğaziçi sularının, bir çalgı âleti gibi, öyle bir hassaslığı vardır ki üstünden geçen şeyleri, biz görmesek bile, bize uzaktan, seslerinden bildirir. Geçen bir vapurun pervanesi ve çarkları ayrı ayrı sesler çıkarır. İki sahil arasında suların üstü sükûtla dolmuş gibidir. Gürültüler ancak bu sükûtu iterek, karşıdan karşıya kendilerine açtıkları hususi bir yoldan, onu ancak kendi cürümleri kadar bozan bir sütun halinde geçerler.

Ayrı ayrı bir hüviyetleri olan bir çok şeylerin geniş bir mesafe içinde hep birden görünüşü de insana bunların ayrı ayrı sustuklarını duyurur.

Evvelleri bütün Boğaziçinde böyle lezzetli bir sessizlik hüküm sürerdi. Sabahlar sislerin mahmurlukları içinde süt gibi bir sessizlik; akşamlar loşluğun örtüleri altında içki gibi mahrem bir sükûn ve geceler karanlığın, yahut mehtabın karşısında şiir gibi bir sükût; hulâsa, ayrı ayrı renklerde, tatlarda, inceleşen, değişen, koyulaşan, devam eden ve bize bir lûtuf gibi gelen bir sükût duyulurdu.

Bu “mehtap” gecelerinde de her saz faslını böyle yavaş yavaş yer değiştirmekle geçen bir sükût faslı takib ederdi. Üstlerine yığılmış hulyalar siyahımsı bir kül rengine giren sahiller, üstlerine birer şal örtünür gibi koyu birer gölgeye bürünen yalılar susar ve onların sisleri içinde kandiller canlı gibi bir hassaslıkla parıldar, hiçbir gürültü mehtabın ezelî şiirini bozmaz, hiçbir yerden hiçbir ses sızmaz, bütün Boğaziçi dilsiz kalmış gibi ortalıkta en küçük bir çıt duyulmaz, ve deniz kokan nazlı bir sükût havayı ve gönülleri kaplardı.

Kayıkçılar, bu sessizliğe dalarak, çok kere birer hayale götürür gibi açılan küreklerini ancak kayık ve sandalları birbirlerine çarptırmamak için, suların içinde sessizce hafif hafif oynatırlar, âdeta birer dümen gibi kullanırlardı ve ancak arada bir yavaş hareketlerle çökmeye başlarlar ve o zaman küreklerin daldıkları suların yırtılışlarından hafif bir ses çıkar ve sonra dağılarak sulara damlardı.

Bundan başka ne sahillerden akseden bir kahkaha veya bir hıçkırık, ne bu kayıklarda bulunanlardan gelen bir çığlık veya bir ıslık duyulur, bu kayık ve sandal kafilesinin sessizliğini bozacak ne şamatalı bir motörün, ne patırdılı bir çatananın geçtiği olurdu. Bu saatlerde son seferlerini zaten bitirmiş olan Şirket vapurları artık işlemez, motörbotlarsa Boğaziçinde zaten gözükmezdi. Ancak, bâzan, bu âleme büsbütün yabancı, bıkmış, görgüsüz ve nadir bir eski zaman mahlûku gibi siyah bir şilep kendi halinde bir edayla Boğazın ortasından ağır ağır geçer ve uzaktan geçtiğinden ondan da ancak hafif bir pervane ve köpüklenen su sesleri duyulurdu. Sonra Boğaziçi yine tamamen esatirî haline döner; sulara dökülen mehtabın şiirine, gökün kenarında bütün şaşaasiyle parıldayan bir sükût ilâhesine dönen ayın sessizliğine dalardı.

Suların sükûtu üstünde sandalların sükûtu kayıyordu ve biz geçtikçe sanki üstünde bulunduğumuz sular gibi yarılıyor, açılıyor ve bizi karşılıyordu. Bizim böyle susarak duyduğumuz sessizlik sanki deminki çalgıya devam eder gibi oluyordu. Gûya saz ve hânende sesleri yavaş yavaş sönerek sükûta ererdi. Fakat susmuş çalgı yavaşça gördüğümüz manzaralara ve duyduğumuz hislere sızarak her şeyde duyulmaya başlar, her şey musiki gibi duyulmaya koyulurdu. Sazın yakıcı tadı ve alevi şimdi sükût içine girdikten sonra damarlarımızın içinden geçiyor gibiydi. Saz seslerinin kıyılarında açılan bu sessizlikten akan sazın susan sahillerine benzerdi. Mehtapta Boğaziçinin böyle susması musikinin bizi yükselttiği seviyeye uyuyor, ve hattâ belki onun da üstüne çıkarıyordu. Zira susmuş çalgıyı içine almış ve onun bir mahfazası gibi olmuş bir sükût içinde deminki seslerin içimizde gûya rikkatli bir gölgesi kalmış gibi, bir rûya hatırlar gibi o susmuş sazı belki hâlâ duyuyorduk. Ruhumuzu dolduran musikinin gölgesine benziyen bir sessizlikti ki biz bunu gûya sularda hafif bir iz gibi sürükliyerek içimizde yaşıyan bu susmuş çalgımızla geçiyor ve gûya büyük bir sükût ve inziva diyarına giriyorduk.

Deminki hudutsuz aşk ve heyecan seslerinden sonra bu sessizlik Boğaziçi sahillerine sonsuz bir lezzet ve rikkat veriyor, derin bir mâna ile hususileşerek sanki sazı taşıyan, onunla dolan, iki musiki faslı arasında tertib edilmiş olan kıymetli bir sükût faslı oluyordu. Biz kendi kendimizi mahrem, sözsüz talâkatimize vardıran ve kelimelerin ifade edemiyecekleri mânaları nihayet duyuran, en içli derinliklerimizle zenginleştiğimiz zamanlarımıza eriyorduk. Hazinelerimiz gönlümüzde ve hafızamızdaydı. Sükût içinde bize sanki derinden derine ses veren onlardı. Hepimiz gönüllerimizi dolduran bu lezzeti idrâk ediyorduk ve karşımızda her şey ezelî bir tadla susuyordu.

Bu, cidden ihtişamlı ve tam bir sükût faslıydı. Dikkat edilse, gûya yedi kat göğe çıkıldığı gibi, gûya yedi kat sükûta eriştiğimiz duyulurdu. Zira bu sükût bizim geçmiş mevrus zamanlarımızın bütün sükûtlarıyle birleşmiş, çoğalmış ve derinleşmesinden hasıl olan bir sükût oluyordu. Gümüş fânusundan sulara ışıklar dökülen ayın, çiçek gibi kokan koyu mavi havanın, mor ve tılsımlı denizin, arkalarına gûya birer şal örtünmüş sahillerin, bizi götüren hafif kayıkların, yanımızdaki vefalı ve dost insanların ayrı ayrı sükûtları ve bunları tadan kendi ruhumuzun sükûtu! Bunların hepsinin ayrı bir varlığı, mânası, lezzeti olduğu duyuluyordu. Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.

Ruhumuzun derinleştiğini duyuyorduk. Sükûtun doldurduğu ruhlar asıl kendilerine dönerek daha ziyade dindar oldukları için de etrafımızdaki tabiatı dinî şeylerin kutsîliğiyle seziyorduk.

Bu sükût, mükemmeliyetinden, artık huyunu değiştirmiş gibi, bir rehavet olacağına, heyecanlı hisler makamına geçiyor, artık ruhumuz ay gibi parlıyor, gök gibi sonsuzlaşıyor, ve susması onların sükûtlarının ayarına yükseliyordu.

En derin sözleri ve en mükemmel âhenkleri hazırlıyan hep sükûtlardır. En doğru fikirler gibi en kudretli cesaretler de sükûttan doğar. Sessizlik şiir zevkini besler ve şiirler arasında ancak sükût lâzım veya mümkün olduğu gibi bu güzel sükûtlardan sonra insana susmak veya şiir söylemek yaraşır.

Bu gecelerde, kayıkta, yanımda bazan annem ve çok kere anneannem ve misafirlerimiz bulunurdu. Hepimiz de susmasını bilirdik. Zira insanlar arasında emniyet, muhabbet ve şefkat hislerine dayanan bir susuş, erişebilecekleri en derin sözler kadar güzeldir. Söyliyebileceğimiz hiçbir sözü bu güzel sükûtu bozmaya lâyık bulmazdık. Zira sessizlik insanları yükselterek gûya içlerinde susan bir ilâh yaratır. Söylemek için onun belki şiir söylemesi lâzım gelecekti. Bizim susmamız onun sükûtuydu.

Bu sükût ruhuma öyle tohumlar ekmiş ki bunların açılan mânalarını nice senelerden sonra idrâk ediyorum. Bu sükût gönlüme öyle sözler nakşetmiş ki bunları bunca zaman sonra dilimin altında duyuyor, kalemimin ucunda buluyorum. İhtimal ki böyle sustuğumuz ve bu sessizliği tattığımız güzel zamanlar, haberim olmıyarak, bana hayatımın —bugünkü zavallı yanlış tabirimizle— bazı direktiflerini vermişti. İhtimal ki sükûtun şiirini hemen her şeyden ziyade sevmiye bu zamanlar aşılanmıştım. İhtimal ki yalnızlığın tadını kalabalığın kargaşalığına ve sessizliğini de şamatasına tercih etmek sevgisini bana bu zamanlar aşılamıştır. İhtimal ki olduğumuzun yanında olmayı tahayyül ettiğimiz bir tabiat ve yaşadığımız talihin yanısıra yaşamayı tahayyül ettiğimiz talihlerden biri olmak üzere târik-i dünyalar gibi inziva ve sükût içine çekilmiş bir ömür tahayyül etmeye bu zamanlarda alışmıştım ve şüphesiz ki o derin gecelerde Boğaziçini ben o ilâhî saz fasılları için olduğu kadar, bu ışıkların, suların ve gölgelerin kenarında içlerini çeker gibi duyduğum tabiî ve beşerî sükût fasılları için sevmiştim!

Hisar, Abdülhak Şinasi (1967) Boğaziçi Mehtapları. İstanbul: Varlık Yayınları, s. 181-188.

Sitoplazma Akışı

Kısa video · Uzun video

Elodea adlı bir su bitkisinin yaprak hücreleri, mikroskop altında, iki farklı videoda.

Gördüğümüz yeşil noktalar kloroplastlar. Ama hareket eden asıl onlar değil. Onları hücrenin çeperi boyunca döndüren, büyük ölçüde sudan oluşan bir sıvı var. Biyologlar buna sitoplazma akışı diyor.

Metnin içinde de -benzer- bir şey dolaşır.

“Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.”
— Abdülhak Şinasi Hisar, Boğaziçi Mehtapları

Atölye #3: Metni Ne Tutuyor?

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin üçüncü haftasında iki metin bize eşlik edecek: Aristoteles’in Poetika’sından mecaz üzerine bir bölüm ve George Lakoff ile Mark Johnson’ın Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil kitabından “Beraber Yaşadığımız Kavramlar.” Biri birbirinden uzak iki şey arasında kurulan bağa bakıyor, öteki metaforsuz bir düşüncenin mümkün olmadığına.

Bu haftanın ana metni ise Yusuf Atılgan’ın “Saatlerin Tıkırtısı” öyküsü. Öykü üzerinden şu soruyu çalışacağız:

Metnin içinde dolaşanları tutan ne?

V. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA

… Van der Zee’nin fotoğrafını okurken, beni etkileyen şeyi bulduğumu sanıyordum: Bayramlıklarını giymiş Siyahi kadının bantlı ayakkabıları; ama bu fotoğraf kafamda çalışıp durdu ve sonradan asıl punctumun kadının boynundaki kolye olduğunu anladım; çünkü (kuşkusuz) ailemden bir hanımın her zaman taktığını gördüğüm kolyeyle aynı kolyeydi (ince örgülü altın kordon); bu hanım öldükten sonra, söz konusu altın kordon eski mücevherlerin konduğu, aileye ait bir kutuda kalmıştı (babamın bu kız kardeşi hiç evlenmemişti; evde kalmış yaşlı kız olarak annesinin yanında yaşamıştı, ben de, onun hüzünlü taşra yaşamını düşünüp hep acı çekmiştim). Sonunda şunu anlıyordum: Ne kadar ani, ne kadar keskin [sert] olursa olsun, punctum belli bir belirine razı olabiliyordu (ama hiçbir incelemeye de izin vermiyordu). …

Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 62

VI. METİN - GEORGE LAKOFF & MARK JOHNSON - METAFORLAR

George Lakoff • Wikipedia

Metafor, çoğu insan için poetik muhayyile ve retorik gösteriş hilesidir — olağan/gündelik dille ilgili bir sorun değil, olağan dışı dille ilgili bir sorundur. Ayrıca metafor genellikle yalnızca dilin karakteristiği, düşünce veya eylem sorunundan çok kelimeler sorunu olarak görülür. Bu nedenle çoğu insan pekâlâ metaforsuz da mükemmel bir hayat sürebileceğini düşünür. Tam aksine biz, metaforun gündelik hayatta sadece dilde değil, düşünce ve eylemde de yaygın olduğunu keşfettik. Gündelik kavram sistemimiz — kendileriyle düşündüğümüz ve eylemde bulunduğumuz terimler — temelde doğası gereği metaforiktir.

Düşüncemize yön veren kavramlar sadece zihne özgü sorunlar değildir. Onlar en sıradan detaylara kadar bizim gündelik faaliyetlerimize de yön verir. Algıladığımız şeyi, dünyada yolumuzu bulma tarzımızı ve diğer insanlarla ilişki kurma biçimimizi kavramlarımız yapıya kavuşturur. Bu nedenle kavram sistemimiz gündelik gerçekliklerimizi tanımlamakta merkezî bir rol oynar. Eğer biz kavram sistemimizin büyük ölçüde metaforik olduğunu öne sürmekte haklıysak, o vakit düşünme tarzımız, tecrübe ettiğimiz şey ve her gün yaptığımız şeyler, daha çok, bir metafor sorunu demektir.

Fakat kavram sistemimiz normalde bizim farkında olduğumuz bir şey değildir. Gündelik hayatı oluşturduğumuz küçük şeylerin çoğunda, biz sadece belirli hatlar boyunca neredeyse otomatik olarak düşünür ve hareket ederiz. Bu hatların tam anlamıyla ne oldukları hiçbir şekilde açık değildir. Bu hatları keşfetmenin biricik yolu dili incelemektir. İletişim, düşünür ve eylemde bulunurken kullandığımız kavram sistemiyle aynı sisteme dayandığı için dil bu sistemin nasıl bir sistem olduğunun önemli delil kaynaklarından biridir.

Öncelikle linguistik delil temelinde, gündelik kavram sistemimizin önemli bir kısmının doğası gereği metaforik olduğunu keşfettik. Keza hangi metaforların algılama tarzımızı, düşünme tarzımızı ve eylemde bulunma tarzımızı yapıya kavuşturan metaforlar olduklarını ayrıntılarıyla tespite başlamanın bir yolunu da keşfettik.

Bir kavramın metaforik olmasının ve bu tür bir kavramın gündelik aktiviteyi yapıya kavuşturmasının ne anlama gelebileceği konusunda bazı fikirler ileri sürmek için TARTIŞMA kavramı ve TARTIŞMA SAVAŞTIR kavram metaforu ile başlayalım. Bu metafor, gündelik dilimizde şu türden çok farklı ifadelere yansır:

TARTIŞMA SAVAŞTIR

İddialarınız savunulamaz.
Argümanımdaki her zayıf fikre saldırdı.
Eleştirileri doğrudan hedefi buldu.
Argümanını yerle bir ettim.
Onunla asla bir tartışmada galip gelemedim.
Kabul etmiyor musun? O zaman, ateş!
Bu stratejiyi kullanırsan, o seni bitirecek.
Argümanlarımın hepsini tahrip etti.

Tartışmalardan yalnızca savaş terimleriyle söz etmediğimizi anlamak önemlidir. Gerçekte tartışmaları kazanabiliriz de kaybedebiliriz de. Tartıştığımız kişiyi bir hasım olarak görürüz. Onun mevzilerine saldırır ve kendimizinkileri savunuruz. Galip gelir ve mağlup ediliriz. Stratejiler planlar ve kullanırız. Eğer savunulamaz bir mevzi bulursak, onu terk edebilir ve yeni bir hücum hattı oluşturabiliriz. Tartışmada yaptığımız şeylerin çoğunu kısmen savaş kavramı yapıya kavuşturur. Hiçbir fiziki çatışmanın olmadığı yerde bile şifahi bir çatışma vardır ve bir tartışmanın yapısı — hücum, savunma, karşı hücum vs. — bunu yansıtır. İşte tam da bu anlamdadır ki TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforu bu kültürde beraber yaşadığımız metaforlardan biridir; tartışmada sergilediğimiz eylemleri yapıya kavuşturur.

Tartışmaların savaş terimleriyle görülmediği bir kültür tahayyül etmeyi deneyin, orada hiç kimse kazanmaz veya kaybetmez, orada hücum etmenin yahut savunmanın, ilerlemenin veyahut geri çekilmenin hiç mânâsı yoktur. Tartışmanın dans olarak görüldüğü bir kültür tahayyül edin, katılımcılar icracılar olarak görülür ve amaç dengeli ve estetik bakımdan arzu edilir tarzda icrada bulunmaktır. Böyle bir kültürde, insanlar argümanları farklı biçimde görür, farklı biçimde tecrübe eder, farklı biçimde icra eder ve onlar hakkında farklı biçimde konuşurlar. Fakat biz muhtemelen onları hiçbir şekilde tartışan insanlar olarak görmeyiz: Onlar gerçekten farklı bir şey yapıyordur. Onların yapmakta oldukları şeyi “tartışma” diye adlandırmak tuhaf olurdu. Muhtemelen onların kültürüyle bizimkisi arasındaki bu farklılığı tasvir etmenin en tarafsız yolu, bizim savaş terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduğumuz ve onların dans terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduklarını öne sürmek olacaktır.

Bu, metaforik bir kavramın, yani TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforunun, tartışırken yaptığımız şeyi anlama tarzımızı (en azından kısmen) yapıya kavuşturmasının ne anlama geldiğinin örneklerinden biridir. Metaforun özü bir tür şeyi başka bir tür şeye göre anlamak ve tecrübe etmektir. Bu, tartışmaların savaşın bir alttürü olduğu anlamına gelmez. Tartışmalar ve savaşlar farklı türden şeylerdir — şifahî söylem ve fizikî çatışma — ve icra edilen eylemler de farklı türden eylemlerdir. Fakat TARTIŞMA kısmen SAVAŞ’a göre yapılaşır, anlaşılır, icra edilir ve dile getirilir. Kavram metaforik olarak yapıya kavuşur, eylem metaforik olarak yapıya kavuşur ve neticede dil metaforik olarak yapıya kavuşur.

Ayrıca bu, bir tartışmayı yapmanın ve tartışma hakkında konuşmanın olağan tarzıdır. Bizim için bir mevziye saldırmayı dile getirmenin olağan yolu “bir mevziye saldırmak” kelimelerini kullanmaktır. Argümanları geleneksel dile getirme tarzlarımız hemen hemen hiç bilincinde olmadığımız bir metaforu varsayar. Metafor yalnızca kullandığımız kelimeler değildir — tartışma kavramının kendisi de metafordur.

Tartışmanın dili poetik, düşsel yahut retorik değil; lafzîdir. Argümanlardan, onları bu tarzda anladığımız için bu tarzda söz ederiz — ve şeyleri tasavvur etme tarzımıza göre eylemde bulunuruz.

Şimdiye kadar öne sürdüğümüz en önemli iddia, metaforun sadece bir dil sorunu, yani yalnızca bir kelime sorunu olmadığıdır. Biz tam tersine, insanın düşünme sürecinin büyük ölçüde metaforik olduğunu ileri süreceğiz. İnsanî kavram sisteminin metaforik olarak yapıya kavuştuğunu ve belirlendiğini söylediğimizde kastettiğimiz şey budur. Linguistik ifadeler olarak metaforlar, metaforlar tam da bir kişinin kavram sisteminde bulunduğu için mümkündür. Bu nedenle, bu kitapta TARTIŞMA SAVAŞTIR gibi metaforlardan söz ettiğimiz her durumda metaforun metaforik kavram olduğu düşünülmelidir.

Lakoff, George ve Mark Johnson. Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil. Çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015, 2. basım, s. 27–30.

VII. METİN - ARISTOTELES - POETIKA

Aristoteles • Wikipedia

IV. — Mecaz (metaphoria) bir sözcüğe, kendi özel anlamının dışında başka bir anlam verilmesidir. Bu da, (1) cinsin anlamının türe verilmesi, (2) türün anlamının cinse verilmesi yahut (3) bir türün anlamının bir başka türe verilmesiyle yahut da son olarak (4) bir orantıya göre olur.

Birincisine örnek (1): “Gemim burada duruyor.”(1) Demirlemek, durmanın bir türüdür.

(2) Türden cinse örnek: “Evet, bin bir iyi şeyler yaptı, (2) Odysseus.” Burada da “binbir”(3) “çok”un bir türüdür.

(3) Bir cinsin bir türünden bir başka türüne örnek: “Bakırla onun ruhunu [kuyudan su çekercesine] çekerek”(4) “bükülmez bakırla keserek”. Çünkü, burada su çekmeye kesmek diyor, kesmeye de çekmek diyor. Çünkü, her ikisi belli bir eksilterek almaktır [aphelein].

Orantıya göre mecaz (4): Dört üyelik bir diziden, eğer ikinci (B), birinciye karşı, dördüncünün (D) üçüncüye (C) davrandığı gibi davranırsa, buna ben orantı diyorum. Sonra ikincinin (B) yerine dördüncü (D), ya da dördüncünün (D) yerine ikinci alınabilir. Öyle ki, zaman zaman başka bir şeyin yerine konmuş olan bir şey, yerine konulanın ilgi içinde bulunduğu şeye de katılır. (+ A veya +C).

Örneğin, bununla anlatmak istediğimiz şudur: Kadeh (B) ile Dionysos (A) arasındaki ilgi, kalkan (D) ile Ares arasındaki (C) ilgi gibidir. O halde kadeh (B), Dionysos’un kalkanı (A+D) ve kalkan (D) Ares’in kadehidir(1) (B+C) diyebiliriz.

Yahut: Yaşlılığın (D) hayatla (C) ilgisi, akşamın (B) gün (A) ile olan ilgisine benzer. Buna göre de akşam (B), günün yaşlanması olarak (D+A) yahut da (Empedokles’in dediği gibi) yaşlılık (D) hayatın akşamıdır (B+C) ya da hayatın batışıdır denebilir.

Bazı mecazlarda orantılı üye için belli bir isim bulunmaz. Fakat yine de orantı mecazı kullanılabilir. Örneğin: Tohum serpmenin adı ekmektir, güneş ışınlarının serpilmesi için özel bir ad yoktur. Fakat güneş ışınlarının dağılmasının (serpilmesi) (B) güneşle (A) ilgisi, ekmenin (D) tohumla (C) ilgisi gibidir. Bundan ötürü ozan şöyle söyler: “Güneş, Tanrı’nın yarattığı ışınları ekiyor.” (D+A).

O halde bu tarz bir mecaz, bir başka tarzda da kullanılabilir: Karşılaşılan yabancı nesnenin adı söylenir. Fakat ona ait olan özellik reddedilir. Örneğin kalkan, bir kadeh olarak adlandırılır, fakat Ares’in kadehi olarak değil de, tersine “şarapsız kadeh” olarak.

(1) Homer, Odyss, s. 185. 24, 308.
(2) Ílías 2, 272
(3) Empedokles, Fragm. 138. 143 D.
(4) Timotheos, Fragm. 22 Wilam.
(1) Empedokles. Fragm. 152 D.

Aristoteles. Poetika. Çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2019, 26. basım, s. 76–79.

VIII. METİN YUSUF ATILGAN - SAATLERİN TIKIRTISI

Yusuf Atılgan • Wikipedia

Tabelâcı dükkânının önünde yaş yaş, kurusunlar diye duvara dayanmış iki levha vardı. Baktım birinde “Saatçı A. Yayladan” yazılı. İçimi bir hüzün bürüdü. Karşıdaki saatçınındı bu levha, sormuş öğrenmiş gibi biliyordum bunu. Küçücük dükkânın önünden her geçişimde hep aynı hüzün kaplardı içimi. Bütün gün orada oturan benmişim gibi. Yolun çarşılığından kurtulup evlerinin başladığı ucundaydı dükkân. Daracıktı. İçi karanlıktır diye düşünürdüm. Saatçının hikâyesini yazmak istiyordum.

Karşıya geçtim. Saatçının kapısındaki cama dayadım burnumu, içeriye baktım. Loştu. Saatçı bir masanın ardında oturuyordu. Gözlüklüydü. Bıyıksız oluşuna şaştım. Kafamdaki bıyıklıydı. Gözlüklerinin üstünden dik dik bakıyordu bana. Hoşuma gitti. Çekildim. Başka biri olsaydım belki dükkâna girer, saatımı çıkarır, “Usta, günde üç dakika geri kalıyor bu” derdim. O saati ayarlarken ben dükkânın girdisine çıktısına bakardım. Birkaç soru da sorardım saatçıya. Hikâyenin olayı daha baştan kafamda hazır olurdu. Değişmezdi bu: Belediye Başkanı, onarsın diye saatını gönderecek odacıyla. Saatçı parçaları silecek. Aksilik bu ya, silerken çarklardan biri elinden düşecek. Tabandaki tahta yarıklarından aşağı girecek. Saatçı saatı ödemeye hazır; ama başkan düşman kesilecek ona. Sağa baktın suç, sola baktın suç. Sonunda dükkânı kapattıracak saatçıya.

Sevmem bu çeşit hikâyeyi, yalanmış gibi gelir bana. Belediye Başkanı saatını hiç bu çarşı ucundaki saatçıya gönderir mi? Büyük caddede, pencereleri yeşil demir parmaklıklı, yeni açılan bankanın karşısındaki bilmem ne acentası saatçıya gönderir. O dükkânın tabanı tahta değil, parkedir. Düşen çark bulunur. Genel Kitaplık memurunun saatını dört liraya silen o saatçı başkandan iki lira ister.

Ben saatçıya soru sormak gereğini de duymuyorum. Yalan söyleyeceğini biliyorum. “İşler nasıl ustam?” desem gözlüklerinin üstünden kuşkuyla bakar bana. “Kim bu herif? Neden soruşturup duruyor? Vergimi arttırmak için mi gönderdiler bunu?” diye düşünür. “Kötü, kötü” der. Ne soracağım ona? Evli olduğunu, çocuğu olmadığını, çocuk istemediğini de biliyorum. Bütün uyanık düş görenler gibi o da az bencildir. Dükkânın içini göreceğim de ne olacak? Duvarlarda durmadan işleyen saatlar asılı olduğunu bilmek bana yeter. Adını da bilmek istemiyorum. Soyadıyla dükkânı arasındaki zıtlık içimi burkuyor. İzmir fuarındaki sırtlanı düşünüyorum. Kafesinin beton tabanı çepeçevre aşınmış; gezinmekten. Aşınan yer kafesin en uzun yolu. Adını öğrenmekten korkuyorum. Tabelâcının önündeki levhada. ‘A. Yayladan’ yazılı. “Ali ya da Ahmet’tir” diyorum içimden. Birisine sorsam? Sormam. Abdülkerim deyiverir de üzülürüm.

Bu gece saatçı yatağında beni düşünecek. “Bugün bir adam geldi, kapının camına burnunu dayadı diyecek.” Oda karanlıktır. Yanında yatan karısının soluk alışında bir değişiklik yok; uyumuş. Başını çevirip bakacak karısına. Sıkıntılı acıyan bir bakış olacak bu. (Ne çabuk uyumuş.) Saatçı daha alçak bir sesle, kendi kendine anlatır gibi anlatacak: “Burnu camda yassılmış. Dik dik baktım yüzüne. Neden? Ne bileyim. Şimdi pişmanım. Çağırıp konuşsaydım onunla diyorum.”

Birden döndüm. Gidip saatçıyla konuşacaktım. Güç tuttum kendimi. Gece olmamıştı daha. Benim kendisini götürdüğüm kıvamda değildi o. Hem hikâyemi yazmam için öğrenmem gereken önemli bir şey daha vardı. Bunu ondan soramazdım. Komşularından birine soracaktım. Ama kime? Karşıki bakkala mı? Olmaz güvenim yok ona. Kendi açısından görür insanları, “Saatımı karşı saatçıya onartmak istiyorum. Nasıl adamdır? İçinden değerli bir parçayı değiştirir mi dersin?” diye sorsam, “Eh, hiç duymadım ama belli olmaz. Kişioğlu bu” falan deyip kuşkulandırır beni yok yere. İyisi mi şu tabelâcıya sorayım. Ne de olsa bir çeşit sanatçıdır o. İnanılır sözüne. Yürüdüm. Deminki yaş tabelâlar gene kaldırımın üstündeydi. Birden camın ardında vitrine asık, sülüs yazısıyla yazılmış levhalar takıldı gözüme. Besmeleler, “Tevekkeltü al-Allah”lar “El Kasibü habibullah”lar vardı. Hiç olmazsa bir tane “Ah, minelaşk” olsaydı aralarında, hani “he”nin iki gözünden iki damla yaş akan soyundan, yoktu. Nasıl güvenirdim böylesi bir adama! Döndüm. Aşçıya soracaktım. Aşçılar iyi kişilerdir. Kişioğlunu doyururlar, yoksullara parasız artık yemekler yedirirler, diyordum. Dükkânın kapısından baktım. Bir delikanlı masanın önünde oturmuş patates soyuyordu. Erkendi. Başka kimse yoktu içerde. Bu çocuk aşçının çırağı olacaktı.

— Merhaba! dedim.

— Merhaba.

— Saatım bozuldu da. Şu karşıki saatçıya yaptırmak istiyorum. Bir sorayım dedim. Nasıl adamdır, ha? İçinden bir parçasını çalmasın?

— Yok abi, dedi, öyle adam değildir o. Korkma.

Kirli uzun tırnakları vardı çocuğun. Yüzüne ustura değmediği belliydi. Yumuşak, uzunca tüyler vardı sakal başlarında. Yüzü toplu ama sarımsı, gözleri parlak. İnandım bu çocuğa, yalan söylemez o. İçim rahatladı. “Ocağına düştün abi.” Deseydi inanacak mıydım ona? Ne bileyim ben, demedi işte. Birine daha sormak geçti içimden. Aşçının yanında elektrik araçları satan bir dükkân vardı. Sormadım. Gittim bir kahveye oturdum. Çay istedim.

Şimdi tıkır tıkır işleyen saatların arasında saatçının canı sıkılıyordur. (Ben de sıkıntılıyım burda.) Gözlüğünü çıkarmış, gözüne büyütkeni yerleştirmiş, bir saatın bozuk yerini arıyordur. Saatların tıkırtısıyla içinin sıkıntısı arasında bir ilgi vardır sanki. Bu durmayan tıkırtı dünyanın düzeni gibi bir şeydir. Değişmez. Dursa sıkıntısı geçecek belki. Oysa bu sıkıntıyı yaratan kendisidir. Her sabah dükkâna girdi mi ilk işi birer birer bu saatları kurmaktır. İğrene iğrene yapar bu işi. Kurmayıverse olmaz mı? Olmaz? O zaman kendi kendisi olmaktan, saatçı olmaktan çıkar. Zorunludur bu. Nasıl her akşam eve gider, yemek yer, oturur, yatarsa bunu da yapacak. Pazar günlerinin bile bir kurulu düzeni vardır. Kahveye çıkılır, tavla oynanır. Geceleri yatakta yatarlar karısıyla. Kışın, uykuda döndükçe yorgan kayar, üşürler. Ayrı yatakta yatamazlar. İsteksiz, ara sıra, ödev yapar gibi sarılmalar, tümü. “Bir güreşken horoz beslesem” diye düşündü dün gece. Gerçek bir heyecan kaynağı olurdu bu horoz. Ama evde kümeslik yer yok.

Karşıdaki bakkal köşedeki kahveciye iki çay bağırıyor. “Birini kazıklıyacak yine” diyor saatçı kendi kendine. Sonra yeniden saatlara dönüyor. Bunların çoğu İsviçre’de yapılır. Duyduğuna göre dağlık bir yermiş orası. Dağlarında kar varmış. Bir özlem kabarıyor içinde. “Bir gün kurmayacam şunları” diyor. Ürperiyor, daha bir büyümüş sanıyor kendini.

Ben yakında saatçının bir gün saatları kurmayıvereceğini biliyorum. Dükkândan fırlayacak. “Saatların yapıldığı yere!” diye bağıracak. Konu komşu sımsıkı yakalayacaklar onu; bırakmayacaklar; delirdi diyecekler. Bana bunları dükkânın önünden geçeceğim zaman kepenkleri inik görüp sebebini soracağım deminki aşçı çırağı anlatacak. Yüzünde bir üzüntü, bir acıma izi olmayacak. Benim de.

Şimdi büyük bir sevgi duyuyorum saatçıya. Onunla tanışmayacak kadar, saatım bozulsa ona değgin düşüncelerim değişir korkusuyla saatımı ona değil gidip o acenta saatçısına onartacak kadar büyük bir sevgi. Yazmayacağım onun hikâyesini, vazgeçtim. Beceremem, yanlış anlatırım diye korkuyorum.

Kahveden çıktım. Sıkışmışım. Genel ayakyoluna doğru yürüdüm. Sokağa saptım. Baktım sağımda bir ayakkabı onarıcısının dükkânı vardı. İçerisi görünmüyordu.

Atılgan, Yusuf. “Saatlerin Tıkırtısı.” Bütün Öyküleri. İstanbul: Can Yayınları, 2022, 9. basım, s. 20–24.

Erol Ölçer’in Sokak Şehir Hafıza, Kuyulu’dan Biçki Yurdu’na Osman Nuri Engin ile İstanbul Sokak Adları kitabından alıntı.

…

Osman Nuri Ergin, 1927 nüfus tahriri hazırlıkları hakkında iki rapor hazırlamıştır. Her iki raporda "Nümerotaja memur Heyet-i Tahririye Müdürü Osman Nuri" imzası vardır. İlk rapor, 23 Haziran 1927 tarihli "Sokak Levhalarıyla Bina Numaraları hakkında Rapor"12, ikinci rapor 1 Ağustos 1927 tarihli "Nümerotaj hakkında Rapor"dur. Raporlar ele aldığımız konudaki çalışmalar hakkında önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Burada bazı örnekler ve açıklamalar ekle-yerek, raporları ana hatlarıyla özetleyerek vermek istiyorum; ayrıntılar için kitabın ekler kısmına aldığımız orijinal metinlere müracaat edilmelidir.

Sokak levhalarıyla bina numaraları hakkında rapor

Yukarıda belirtilen hukuki düzenlemeler gereğince hazırlıkları zamanında bitirmek için derhal çalışmalara başlanmıştır. Önceden sokakların isimleri tespit edilmiş, sonra isimsiz sokaklar tespit edilerek isim verilmiş, mükerrer isimlerden biri sabit bırakılarak diğerleri uygun bir biçimde değiştirilmiştir. Örneğin birden fazla olan Hamam Sokak, sadece bir tanesi aynen bırakılarak, diğerleri Yatağan Hamamı, İcadiye Hamamı, Kınalı Hamamı, İstinye Hamamı Sokağı olarak değiştirilmiştir. Ayrıca talimatname gereği müstehcen, gayri milli ve hoş olmayan sokak isimleri değiştirilmiştir. Örneğin eski adı Meyhane Sokak olan sokağa Bade Sokak; Karabet Kalfa Sokağına, Kurt Çelebi Sokak; Tensof Sokağına Maruf Sokak; Aşıklar Sokağına, Beşir Fuat Sokak; Aya Mina Sokağına, Bestekar Hakkı Sokak; Kilise Sokağına, Kamış Sokak ismi verilmiştir. Diğer bir güzel örnek Osman Nuri Ergin’in biyografisi bakımından da önemlidir. İstanbul’da birçok Değirmen Sokak vardır. Karagümrük Nahiyesinde Beyciğez Mahallesi’nde kendi evinin bulunduğu Değirmen Sokağın adını Kimyager Sokağı olarak değiştirmiştir. Sokağın yeni adı, Osman Nuri’nin Kimyacı oğlundan gelmektedir. (Cemal Ergin, 2 Şubat 1970’de vefat etmiştir).

İsimsiz veya yeni açılan sokaklara da isim vermiştir. Örneğin Molla Aşkı Mahallesi’nde yeni açılan bir sokağa Kaşar Sokağı ve Şehremini’nde yeni açılan bir sokağa Hüseyin Kazım Sokağı ismini vermiştir. (Bu sokağın adının Hüseyin Kazım Kadri’den geldiği söylenir). Daha önce açılmış sokakların bir kısmına isim bulunamamış ve hepsine Yeni Sokak denilmişti. Bu gibi sokaklara da yeni isimler verilmiştir. Örneğin Fatih Sinan Ağa Mahallesi’ndeki bir sokağa Parmaklık Sokağı adı verilmiştir. Üsküdar Paşa Limanı’ndaki Yeni Sokağa, Nacak Sokağı adı verilmiştir.

Sokak isimleri kayda alınırken, sokak isimlerini levhalara yazdırıp her sokağa iki adet olmak üzere hazırlamak ve kapı numaralarının levhalarının hazırlanmasıyla da uğraşılmıştır. Tüm bu çalışmalar 160 kişilik bir memur ve katip istihdam edilerek yapılmış-tır. Bunların yanında haritacılar ilmi usullerle çalıştırılmış, kanunun müsaade ettiği zaman içerisinde çalışmaların tamamlanması hedeflenmiştir. Osman Nuri Ergin, İstanbul için nüfus tahririnin ertelenmesinin hoş olmayacağını belirtmektedir. Bunun için dar vakitte tüm çalışmaların ve hazırlıkların tamamlanmasını hedeflemiştir. Vazifenin zamanında bitirilmesi için İstatistik ve Nüfus Müdürleri tarafından ikaz almıştır. Onun için kayıtları hazır olan isim ve numaraların levhalarının en kestirme yollardan sipariş edilerek imalatının başlatılması ve yerlerine takılmasını sağlamak gerekmektedir.

Osman Nuri Ergin, levhaların emayeden yapılmasını istemektedir. Ancak emaye lev-
rafından haları, memleket içerisinde yapabilecek bir fabrika ve imalathane bulunmadığından Avrupa’da yaptırılması gerekmektedir. Vaktin darlığı yüzünden bu da mümkün değildir. Kendisinin Ankara’da İstatistik Müdürlüğü ve Nüfus Müdürlüğü ile yaptığı görüşmelerde ek bir süre verilemeyeceği, sadece İstanbul için tahririn tehir edilemeyeceği belirtilmiş; hatta levhaların yetişmemesi ihtimali karşısında yağlı boya ile kapılara numaraların, sokaklara isimlerin yazılması söylenmiştir.

İstanbul’a güzel şeyler yakışacağını düşünen Osman Nuri Ergin, levhaların emaye yapılmasını düşünürken sokak adlarının ve numaraların yağlı boya ile yazılması ihtimali kendisini son derece üzmüştür. Nişan isimli bir imalathane, emayenin Avrupa’dan getirtilip burada yazılarının yazılmasını teklif etmiş, sadece emayenin Avrupa’dan gelmesinin 3 ay süreceğini bildirmiştir. Emaye levhaların yapılmasına talip olan bir Bulgar ise gümrük vergisinden kurtulmak için fabrikasının Türkiye’ye nakledilmesini istemişse de bu teklif de vakit yetersizliğinden dolayı olumlu karşılanmamıştır. Alman firmaların temsilcisi olan Eczacı Ali Haydar Bey, bina numarası levhalarının tanesinin 50 kuruşa yapılacağını ve 100.000 adetinin altı ayda teslim edilebileceğini bildirmiştir. Emaye levhalar için başkaca müracaatlar olmuşsa da fiyat ve teslim süresi bildirmemişlerdir.

İstanbul’da daha önce emaye levha yapılması ve sokaklara takılması 1341 (1925) senesinde düşünülmüş ve Büyükada pilot bölge olarak belirlenmiş; sokak isimlerinin kesin kayıtları şubeye bildirilerek emaye levhalar bir şirkete 276 kuruşa yaptırılmak üzere sipariş edilmişse de bu şirket hiçbir şey yapmamıştır. Sonradan Nişan firmasına sipariş edilmiş, bu firma 30X20 ebadında zemini beyaz, yazıları siyah olarak yapılacak levhaların bedelini 270 kuruştan bildirmiş ve anlaşılmıştır. Bu firma 30-40 levha yapmış ve iflas ettiği için siparişler yarıda kalmış, yaptığı levhalar da alınmamış, firmanın teminatı Şehremaneti’ne irat kaydedilmiştir. Bundan sonra sokak levhası yapılmamış, 1927 Nüfus Tahriri ile imali gündeme gelmiştir.

İstanbul nüfus sayımına 9 daire olarak girmiştir. Bu daireler: 1. Beyazıt Dairesi, 2. Fatih Dairesi, 3. Beyoğlu Dairesi, 4. Yeniköy Dairesi, 5. Hisar Dairesi, 6. Üsküdar Dairesi, 7. Kadıköy Dairesi, 8. Adalar Dairesi, 9. Bakırköy Dairesi. Bu dairelerde tahminen 10.000 sokak ve 142.000 bina bulunmaktadır. Sokakların girişine ve bitimine levha asılacağı için 20.000 sokak levhasına ihtiyaç vardır. Levha yaptırılması araştırmalarında Teneke Saç İmalat Fabrikası, birisi tenekeden diğeri onluk saçtan ve diğeri galvanizli saçtan üç numune bina numarası ve sokak levhası yap-mıştır. Onluk saçtan yaptığı üzeri ripolin boyalı (suya dayanıklı ve mukavemetli boya çeşitidir) ve yazıları beyaz boyalı 30x20 ebadındaki sokak levhasının fiyatını 35 kuruş olarak bildirmiştir. 20.000 levhanın yekün fiyatı 700.000 kuruş olacaktır.

Bina numaralarının eskiden yapılmış olanlarından, binaların üzerinde, ambarlarda ve dairede bulunanlarından istifade edilerek kullanılması ve yeni imal edilecek numaraların adetinin azaltılması düşünülmüşse de kanunun zeminin kırmızı boyalı olacağı konusundaki kesin hükmü buna engel olmuştur. Eskilerin elle tek tek boyanmasının epey zaman alacağı göz önüne alınarak bundan vazgeçilmiştir. (1927 tarihinden önce yapılan bina numara ve sokak levhalarının zemini beyaz, yazısı kırmızıdır).

Tüm bu çaresizlikler ve vaktin dar olması yüzünden İstanbul için çok güzel bir görünüş
sağlayacak olan emaye levhalardan vazgeçilmiştir. Hem vakit dardır, hem de emaye, saç vey. galvanizden imal edilecek olan levhalara göre 10 misli pahalıdır. Levhaların emayeden yapılması ancak beş sene sonra tekrar yapılacak olan nüfus tahriri için düşünülebilecektir. Geriye kalan şu seçenekler kalmıştır:

Bina numara levhalarını,

1. Kalın tenekeden mesela 140 librelik,

2. Onluk siyah saçtan kabartmalı,

3. Onluk galvanizli saçtan kabartmalı yapmak.

Sokak levhalarını ise galvanizli saçtan veya kara saçtan yapmak.

Teneke levhalar makine ile boyanıp fırında kurutulduktan sonra üzerlerine makine ile
numara basılacaktır. Bunu yapmak için müracaat eden firma tanesine 7 kuruş istemektedir. Diğer seçenek olan onluk saç üzerine kabartmalı saçtan yapılması ise bazı mahzurlar içermektedir: Boyanın elle yapılması, fırında kurutma imkanının olmaması, yapacak olan firmaların teneke levhaları günde 5.000 adet verdikleri halde onluk saçtan mamul levhaları günde 2.500 adet verebilmeleri; bu adetin vaktin darlığından ötürü yetersiz bulunması.

Levhaların galvanizli saçtan imal edilmesi seçeneklerin en makulü olarak görülmüştür. Teneke veya onluk saç levhaların önünün ve arkasının boyanması gerekmekte; galvanizin sadece önünün boyanması imalde zaman tasarrufu sağlamaktadır. Sokak levhalarının da galvanizli saçtan yapılması seçeneği ağır basmıştır. Galvanizin zemin boyası ve yazı boyası fırında kurutulabilmekte olup imali çabuklaştırmaktadır. Sirkeci’deki bir müessese günde 100 sokak levhası verebileceğini söylemiştir. 20.000 levha altı yedi ayda bitirileceğinden işi çabuklaştırmak için hiç olmazsa sokak levhalarının sadece sokak girişlerine takılması ve Nüfus Tahririnden sonra da kalanının takılması düşünülmüştür.

Sokak levhalarının yazısı rika ile yazılacaktır. Sokak levhalarının fazlalığı ve başka teknik sebeplerin yanı sıra “rika”nın seçilmesinde Osman Nuri Ergin’in şahsî tercihinin payı olabileceği kanaatindeyim. Tüm bu çalışmalar neticesinde bina numara levhalarıyla sokak levhalarının galvanizli saçtan yapılmasına, levhaların İstanbul’da yapılmasına ve ilan neticesinde pazarlık usulü ile siparişinin verilmesine karar verilmiştir. Osman Nuri Ergin, Nümerotaj Müdürü olarak çalışmalarının birinci safhasını bu şekilde rapor etmiştir.

Sokak Şehir Hafıza, Kuyulu’dan Biçki Yurdu’na Osman Nuri Engin ile İstanbul Sokak Adları, Erol Ölçer, Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları

Numerotaj memuru Osman Nuri (Engin) Taksim alanının köşesindeki su makseminin duvarına, Cadde-i Kebir tabelasının yerine “İstiklal Caddesi” yazılı yeni tabelayı mıhlıyor. 1927.

(Cumhuriyet Gazetesi, 1927)

Romanı ödülü almadan okudum.

Çarpıldım.

Bitirdiğimde çok uzun bir süre hareketsiz yatak odamın tavanına baktım ve ağladım.

Devamlı David Szalay’un “Flesh” Çalma Listesi’ni dinliyorum, István sanki hep benimle.

Edebiyatın güzelliği işte bu.

Sadece yazarı David Szalay’unkini değil “daimon”ların dehasını bedenlemiş -ismiyle…

Read more

Bunlar da benim 2025 kitaplarım.

2025 Booker’ına layık görülen Flesh’i içimdeki boşluğa dokunduğu için ve yazarı David Szalay’un almaktan çekinmediği risk için bir de henüz kütüphaneye kaldırmadım. Masamda, elimin altında:

Ocak

1. Orbital, Samantha Harvey, Vintage, Penguin Random House / 2024 Booker Ödülü

2. Kumadam, E.T.A. Hoffmann, İthaki Yayınları, çev. Anıl Alacaoğlu

3. İtaat Etüdü, Sarah Bernstein, Domingo, çev. Cem Akaş / 2023 Booker Ödülü Kısa Liste

4. Kar Altındaki Gece, Ralf Rothmann, YKY, çev. Serap Gülerçin Karluk

5. Billur Örüntüler, Rıdvan Hatun, Can Yayınları

Saramago Resimli Çocuk Kitapları: The Lizard, The Silence of Water, An Unexpected Light

Şubat

1. The Anthropologists, Ayşegül Savaş, Bloomsbury Publishing (haklarını İş Bankası Yayınları almış)

2. Birbirimize Her Şeyi Söyleyebilirdik, Judith Hermann, çev. İlknur Özdemir, Sia

3. Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, çev. Roza Hakmen, Siren

4. Doğduğum Şehir, Mario Vitti, çev. Sula Bozis, İstos

5. Maali Almeida’nın Yedi Ay Dönümü, Shehan Karunatilaka, çev. Kerem Işık, Livera / 2022 Booker Ödülü

6. İstanbul’da Çok Dilli Kitabeler, Emre Öktem, Mesut Tufan, İBB Yayınları

Mart

1. Kalan, Leyla Erbil, İş Bankası Yayınları

2. Suzan Defter, Ayfer Tunç, Can Yayınları

3. Hayaletlerim, Gwendoline Riley, çev. Begüm Kovulmaz, İş Bankası Yayınları

4. Bukalemunlar Kitabı, José Eduardo Agualusa, çev. Bengi De Sa Matos Paixao, Timaş Yayınları

Nisan

1. Pedro Páramo, Juan Rulfo, çev. Süleyman Doğru, Doğan Kitap

2. Aziz Bey Hadisesi, Ayfer Tunç, Can Yayınları (tekrar okuma)

3. Oğlan Şeyh Maşuki Duruşması, İsmail Kaygusuz, Alev Yayınları

4. Lacan Neden Budist Değil? Slavoj Žižek, çev. Ayça Göçmen, Encore

5. Kalbi Hızlandıran Şeyler, Asuman Susam, Everest

Mayıs

1. Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu

2. On the Calculation of Volume I, Solvej Balle, çev. Barbara Haveland, New Directions

3. Şimdi Buradaydı, Irmak Zileli, Everest

4. Fukaranın Ahı, Şahane Atasözleri Defterim, Başar Başarır, İthaki

Yaz

1. Babamı Kim Öldürdü, Edouard Louis, çev. Ayberk Erkay, Can Yayınları

2. Öteki, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, çev. Tansu Akgün, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

3. Tebdil, Ahmet Sami Özbudak

4. Kadınlar Rüyalar Ejderhalar, Ursula K LeGuin, haz. Deniz Erksan, Bülent Somay, Müge Gürsoy Sökmen, Metis Yayınları

5. Yörüngede, Samantha Harvey, çev. Püren Özgören, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

6. İki Satır, İki Satırdır, Edip Cansever, haz. Habil Sağlam, Yapı Kredi Yayınları

Şiir kitaplarından Türkçede olanlar:

- Çağdaş İngiliz Şiiri Antolojisi, Cevat Çapan, Kırmızı Kedi Yayınevi

- Son Adam: Kıyamet Şiirleri, çev. Emre Erol, Fihrist Kitap

Eylül

Bu aya dair bir kitap listesi bulamadım. Ne okuduğumu hatırlayamadım, belki de bir şey okumadım.

Ekim, kasım ve aralık da kendi romanım için kapandığım için okuma açısından zayıf geçmiş. Bir süre daha böyle gider.

Ekim

- Onu Sevdiğim Zamanlar, Kemal Varol, Doğan Kitap

- Flesh, David Szalay, Jonathan Cape (Penguin Random House) / 2025 Booker Ödülü

Kasım

- Bahçıvan ve Ölüm: Georgi Gospodinov, çev. Hasine Şen Karadeniz, Metis.

Aralık

- Bozuk Para, Yasmin Zaher, çev. Parla Nemutlu, April Yayıncılık

Umberto Eco, Louvre Müzesi’nde listelerden oluşan bir serginin küratörlüğünü yaparken “Liste kültürün kökenidir,” demişti. “O, sanat ve edebiyat tarihinin bir parçasıdır. Kültür ne ister? Sonsuzluğu anlaşılır kılmak. (…) Ve insan sonsuzlukla nasıl yüzleşir? Kişi anlaşılmaz olanı nasıl kavramaya çalışır? Listeler aracılığıyla.*

Benimki, listeleme sevdam.

Beş bin yıl önce insanlar liste yapmak için yazıyı icat etti: Mezopotamya’daki en eski yazı sistemleri besi hayvanlarının listesini kil tabletlere kaydetmek için tasarlandı.*

Yazının icadının zirai ya da ticari başka bir faaliyete dair de olsa liste tutmaya bağlanması beni pamuk helva pembeliğinde mutlu ediyor. Çünkü ben de Sümerliler gibi listelerin insanıyım. Hayatımı listelerim üzerine kurarım, uçan balon hayallerimi listelerim marifetiyle iplerinden tutar yere indiririm.

Edebiyat hayalde kurgulananın dille ifade edilmesine yönelik zihinsel bir gayrettir; amma velakin hayal alemi yazının zenginliğiyle bile karşılanamaz. Dil bu konuda yazarın elinin altındaki en güçlü kaldıraçtır, yazı ancak dil maharetiyle hayale yaklaşır. Liste, ister ex-ante ister ex-post hikâye olsun, hayalin temel taşıdır. Botanical Shakespeare hayaller ve listeler arasındaki bağa işaret eden harika bir kitaptır; eserlerindeki çiçekleri, meyveleri, nebatatı, ağaçları, tohumları ve otları listeleyerek Shakespeare’in hayalleri ve metinleri arasında kurduğu bağı okurun önüne inci gibi dizer. Birkaç sene evvel Yaşar Kemal için bir benzeri yapılacak denmişti, takip edemedim.

Listeye dair bir endeks çıkarırken sözlükleri hele etimolojik sözlükleri atlamak olmaz. Okulunda konuları sözcük kökenleri üzerinden işleyen Stephen Jenkinson, dili animist ruhun mırıltısı, etimolojik sözlükleri ise hikâyeler olarak tanımlar. Liste sözcüğünün hikâyesini Türkçe etimolojisinde aramak abesle iştigal ama yine de Nişanyan’ın Çağdaş Türkçenin Etimolojisi sözlüğüne danıştım. Karşısında: “∼ Fr liste 1. bordür, şerit 2. şerit halinde yazılı dişi ∼ Ger *listön şerit, kenar” yazıyordu.

Aradığımı İngilizcede buldum. İngilizce etimolojisi* sözcüğün içinde saklanmış hikâyeyi açık ediveriyordu:

liste, i. haz, neşe, keyif†

liste, i. kumaş şeridi

liste, i. kulak†

iste, i. yara izi†

liste, i. renk şeridi†

liste, i. dövüş arenası

liste, i. geminin yan yatması

liste, i. bir dizi isim, rakam, kelime ya da benzerlerinden oluşan katalog

liste, i. uzun bir parça tahta†

liste, i. belirli bir yayımcı tarafından yayımlanan kitapların başlıkları

†Bu tanımlar artık geçerliliğini yitirmiş olsa da listless (neşesiz), listel (ince pervaz) ve listen (dinlemek) gibi kelimelerde varlıkları hissedilmektedir.

Liste deyip de geçmemek lazım!

Ailemde de bir liste mevzusu hâkim ama listeleme merakımın membaı babam sanırım; “okurken borçlandığı isimler”i sıraladıkları da dâhil çok sayıda listesi, listeleri için defterleri vardı. Annemin listeleri mutfağa dairdi; alışveriş listeleri, menüler, babamın ölümü sonrası ise evin gider listeleri… Ablam Aysan’la o ergen ben çocukken şiir ve şarkı listelediğimiz ortak defterlerimiz vardı, bazıları hâlâ duruyor.

Ben de kendimi bildim bileli listeler yaparım. Farklı konular için muntazam listelerim, bu listeler için de defterlerim ya da dijital dosyalarım var.

Dijital listelerim Excel’de tutarım, ben Excel kadınıyım, kötü espri. Listenin ana maddeleri için sayfalar, o sayfalarda ana maddenin alt başlıkları konuşlanır. Bazen o alt başlıklardan biri sayfaya terfi eder, bazense ayrı bir Excel dosyasına. Liste maddeleri arasında hiyerarşi yoktur. Yer değişikliği sebebiyle hiçbir madde diğerine gönül koymaz, kendi aralarında gül gibi geçinir giderler.

Elle tuttuklarım için defterlerim vardır. Bu aşağıdakiler benim zihnimin güzel yerleri için tuttuğum listelerle dolu defterler, kapakları roman kapaklarından. Moby Dick’te düşündüğüm, merak ettiğim şeyler için, À la recherche du temps perdu’da şu an üzerinde çalıştığım değil de bir sonraki roman için, Madame Bovary’de şu an üzerimde çalıştığım roman için, Tender is the Night’ta da Poetika için listelerim var.

Defterde tuttuğum listelerin başlıklarını köşeli parantez içine alır, her ana maddenin başına numara işareti (#) koyarım. Bunları kurşun kalemle yaparım. Listede bir işlevi kalmayan maddeleri cetvel maharetiyle çizdiğim iki çizgi ile ya da özel ten rengi Touch markerlarımla boyayarak azat ederim.

Liste yapmasıyla, eklemesi çıkarması bozmasıyla ve nihayete er(diril)mesiyle benim için başlı başına bir ritüeldir.

Listenin paradoksu ve belki de hazzı hem sonlu hem de sonsuz olmasıdır. Her öge münferittir ancak liste bağlantıya, dolayısıyla kategoriye işaret eder. Ögeler ne kadar başka olursa işaret edilen kategori o kadar geniş olur. Ta ki sınırları hayal gücümüzün hudutlarına yaklaşana dek.*

Liste alelade bir yeni çağ ritüeli değil kadim bir hayal gücü ritüelidir. Orhan Pamuk’un Kara Kitap’ındaki Bölüm İki: Boğaz’ın Suları Çekildiği Zaman listelemenin edebiyattaki en güzel örneklerindendir. Yazarın hayal gücü boğazın sularının çekildiği zaman göreceklerimizin listesine kitapta bir bölüm ayırtmıştır. Listeleme edebiyatta hayal dünyasının yazıya aktarımı için en elverişli tekniklerden biridir.

Malum yılbaşı da listelerin kraliçesi bir dönem. Kâğıtlar kalemler defterler hazır. 2026 için dilekler, hayaller yazıya geçiriliyor. Her yer konfeti.

Eco’ya naçizane, katılıyorum. Listeler stabil değildir, canlıdır, dinamiktir, tül perdeler arasında danstır. Listeler sonsuzluğa gider, matematik kalksa konuşsa, n’nin ∞’a gittiği limit problemidir hayaller ve cevap hep yine ∞’dur.

İkametgâhı ya defterler ya da Excel dosyaları olan listelerim uzar, kısalır, genleşir, büzülür. Listeler uzay zaman düzleminde istediğin tarafa açılan kedi merdiveni gibidir. Yumuşaktır, esnektir, dinamiktir. Canlıdır. Herhangi bir basamağından başka yöne doğru yeni bir merdiven uzatmak, bir maddesinden yepyeni taptaze başka bir liste üretmek işten bile değildir. Böylelikle her liste sonsuzluğa doğru uzanan bir sihirdir. Listeler işte bu sebeple hayallerle aynı dili konuşur. Listeler, hayallerin, kafamızın içinde dönen imgelerin prefrontal korteks aktivitesi olarak yazıya tercümesidir. Listeler, hayal gücü ve zihnin Fransız öpücüğü sonrasında mucizeyle rahme düşürdükleri Mesih’tir.

Listesiz hayal etmek imkânsızdır. Listelemek bir hayal gücü ritüeliyse Hıdırellez, bu ritüelin doğayla taçlandırılmasıdır. Seneler, seneler önce, Piet Mondriaan’ın doğduğu yaşlı bir Hollanda kasabasında, dileğini hayal etmeye ve bırakabilmeye dair bir meditasyon yapmıştım, adı vardı, dilek ağacı. Gözümün bir yerden ısırdığı yönergeler Hıdırellez’in meditasyonda reenkarnasyonuydu. Hayal etmenin psişeye desteği kadim öğretilerde yoğun yer bulmasından da anlaşılır. Yılbaşı için emanet alabilir, yeni yıl hayallerimizin listesi için temel addedebiliriz. Önümüzün arkamızın sağımızın solumuzun neonlu umut sözcüğüyle bezendiği şu günlerde yeridir.

Efsanevi fizikçi Niels Bohr, sıradan bir gerçeğin, karşıtı düzmece olan, engin bir gerçeğin ise karşıtı yine engin bir gerçek olan bir beyan olduğunu söylemiştir.**

Zıddını kendi içinde barındırmak yerine başka kelimelerle karşılayan mefhumlar ve sözcükler kafamı karıştırır. Yılbaşı döneminin seksapeli yüksek kavramlarından umut da bunlardan biri. Umutlu olabilirsin, ya da umutsuz. Siyah beyaz arasındakine benzer bir zıtlık vardır, umut sözcüğünün içinde. Hangisi olduğun bir eke, -li ya da -siz, bakar. Ne fena.

Umut soğuktur, donuktur. Düzmecedir. Bir şeyin olduğundan farklı olmasına dair bir inat içerir. Bu sebeple mahpustur, başka olasılıkları görmezden gelir, kendi kendini kapana kıstırır. Umut doğrusaldır, a noktasından b’ye düz çizgidir, bu lineerlik onu hem bağımlı hem de hiyerarşik kılar. Dünya bir spiraller ağıdır oysa, ast üst ilişkisinden muaftır.

Dünya iki paralel çizginin kesiştiği sonsuzlukta hayal kurar.

Hayaller dünyanın hareketinden start alır. Umut stabildir, biraz da depresif. Liste gibi hayal gibi kıvrak, dansçı değildir. Krepon kâğıdından kedi merdivenindense demirden inşaat merdivenidir umut, en üst basamak asıl ve hedeftir, diğerlerinin esamesi okunmaz. Geçmişi kale almaz umut, vurgusu geleceğedir. Geçmişi dâhil etmeyen her şey cansızlığa mahkûmdur oysa. Şimdiki zamanın mutlak reddidir umut. Muhteviyatındaki biçarelikle ona tutunanı yenik ilan eder. “2026’dan umutluyum,” baştan mağlup bir cümledir. Merdivenin en tepesine ya çıktın ya çıktın hükmüdür. Umut eğilmez, bükülmez, form değiştirmez, özgür değildir. Umuttan özgür olmak, bilakis, özgürlüğün mayasıdır ya da Stephen Jenkinson’ın dediği gibi, umuda kapılmadan yaşamak ve ölmek bir devrimdir.

2003 senesinden beri, yani yirmi iki senedir, yeni yıl dileklerimi tuttuğum bir defterim var. Seneler geçtikçe listem kısalmış, ilk senelerdeki “şunu şöyle yap, buna böyle davran” gibi değişiklik şehvetine yenilmiş dileklerimin yerini başka şeyler almış, büyümüşüm diyelim. Terapist Kathy Kain’in bir lafı bu bağlamda manidar: “Öncelikle altta yatan hayatta kalma fizyolojisini ele almadan davranışta yapılan herhangi bir değişiklik sadece irade gücüyle bastırmaktır.” Bastırmayı bırakmışım. Kendimden yüz seksen derece dönüş talep eden, zorbalık taslayan, davranış değiştirmeli değil, kendim gibi ufak tefek, kış günü camda süzülen yağmur damlaları gibi hafif, sevgilinin boynu gibi beyaz kokan nazenin isteklerim var artık. Gerisi için de naçizane içten yanmalı çalışma hevesim.

Sizlere de 2026 duası olarak bırakmak istediğim bir sözcük var: lacrimarum. Bu yazıda 2025’in delişmenliğinden ödünçle bir kuş gibi daldan dala atladım. Lacrimarum’u şimdilik sandığa kaldırayım, vakti gelince kendi konuşsun.

Öyleyse, 2026 senesinde, yeni yazılarda hasbihâllere, hasretle şerefe.

*Eliot, H. (2022) Eliot’s Book of Bookish Lists, Londra: Particular Books.

**Wilczek F. (2014) Varolmanın Hafifliği: Fizikte Birleşik Kurama Doğru, İstanbul: Alfa Bilim.

Dün gece oğlumla Kayıp Balık Nemo’yu izledik. En çok neyi sevdin Ali dedim, Nemo’yu dedi.

Ali uyuyunca Ela’nın yanına gittim. Kardeşinle Kayıp Balık Nemo’yu izledik dedim, sen onu yarısında bırakmıştın hatırlıyor musun? İstersen seninle de izleyelim.

Evet anne hatırlıyorum ve hayır seninle Kayıp Balık Nemo’yu izlemeyeceğim dedi, tonlamasını tahmin etmek güç olmasa gerek, yaş on dört.

Herhalde dokuz on sene önceydi, Okan sağdı izlediğimizde, ondan da değil yani ama yarısında babası Nemo’yu niye bulamıyor diye ağlamış ve devamını izlemek istememişti.

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

Geçen hafta Bulgar yazar Georgi Gospodinov’un Bahçıvan ve Ölüm’ünü okudum. Gospodinov’un aşağıya alıntıladığım paragrafında tebessüm ettim. Bu yataylığı biliyorum, çok basit, son derece basit, sadece bunu yaşayanların bileceği kadar basit:

Kardeşim babamı son kez görmeye geldiğinde, sondan sadece iki gün önceydi. Biraz bez almak için dışarıya çıkmıştım. Döndüğümde kardeşimin de, tıpkı benim bulmaca çözmek veya kitap okumak için yaptığım gibi, yanına uzandığını gördüm. Hastanın yanına uzanmakta, onun yatay dünyasına dahil olmakta doğal, içten gelen bir dayanışma var. Sağlıklı kişinin daima yukarıdan bakan (üstten bakan her bakış az çok otoriterdir) dik duruşunu terk etmek, yatanla eşitlenmek, ondan artık esirgenen dikeyliği paylaşmak. Ve artık ölümün ağır nefesini alabildiğin o yerde onunla birlikte olmak. Babamın yanında sırtüstü yatan nöbetçiler gibi uzanıyorduk, ölüme onu hâlâ teslim etmediğimizi göstermek için, ya da, mümkünse, onu kandırıp buradan alabileceği hiç kimsenin olmadığına inandırmak için - biz öylece uzandık ve muhabbet ediyoruz sadece. Kendimi sağlıklı kişinin bedeninden hastanın bedenine görünmez bir hayat akışı olduğuna inandırmaya çalışıyordum.

Bahçıvan ve Ölüm, Georgi Gospodinov, çev. Hasine Şen Karadeniz, Metis Yayınları

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

Gospodinov’un bahsettiği yataylığı biliyorum çünkü aynısını ben de yaşadım. Ağıtların Tanrısı’nda Fermuar bölümünde anlatmıştım, aşağıya bu bölümü de kopyaladım:

Call Me By Your Name* diye bir film vardır, Okan’la izlediğim son film ya da bir önceki, orada babanın çocuğuyla bir konuşması, belki de tiradı, şöyledir:

Şu anda herhangi bir şey hissetmek istemeyebilirsin. Belki hiçbir zaman hissetmek istemedin ve belki bununla ilgili konuşmak istediğin kişi de ben değilim ama bir şey hissetmek, evet, sana olan bu işte. Bak, güzel bir arkadaşlığınız vardı, belki arkadaşlıktan fazlası. Ve seni kıskanıyorum. Benim yerimde olan çoğu ebeveyn bütün bunları savuşturmayı dilerdi ya da oğullarının ayaklarının bir an evvel yere basması için dua ederdi. Ama ben öyle bir ebeveyn değilim. Bir şeyleri zamanından önce atlatmak için kendimizden öyle çok şey söküp atıyoruz ki 30 yaşında iflas ediyoruz ve yeni biriyle olduğumuz her seferinde ona sunacak daha da az şeye sahip oluyoruz. Fakat herhangi bir şey hissetmemek adına hiçbir şey hissetmemek, bu nasıl büyük ziyan!

Haddimi aştım mı? O zaman havayı yumuşatmak için bir şey daha söyleyeceğim. İkinizin sahip olduğu şeye yaklaşmış olabilirim ama asla böyle bir şey yaşamadım. Beni hep bir şey- ler zapt etti veya bir şeyler engel teşkil etti. Hayatını ne şekilde yaşadığın sana kalmış ama şunu unutma, kalplerimiz ve be- denlerimiz bize yalnızca bir kez verilir ve bir de bakmışsın ki göz açıp kapayıncaya kadar kalbin bitap düşmüş, bedenine gelince, bir noktada bırak ona bakmayı kimse yanına bile yaklaşmak istemez olmuş. Şimdi hüzün ve acı var, bu hissi ve bununla birlikte hissetmiş olduğun neşeyi de öldürme.

* Beni Adınla Çağır, yönetmen Luca Guadagnino, 2017.

1995’te Erenköy, Ethem Efendi’de ise bu sefer bunun tam tersi, çocuğun babasıyla yaptığı konuşması vardı, tiradı olmasa da.

Babam yatakta yatıyor. Hareket edemiyor. Hareketsiz. Konuşamıyor. Sessiz.

Bundan yaklaşık dört sene önce kuzenim Mehmet doğduğunda, annem teyzeme yardıma Ankara’ya gitmişti. Babam, annem yokken Aysan’la bizi Anadolu Kavağı’na balık yemeye götürmüştü. Sonra birden gözünden yaşlar akmaya başlamıştı, “N’oldu baba?” dedik, “Annenizi sakın üzmeyin” dedi. Ne güzel hepimiz yaşıyoruz, neyin gözyaşı bu baba ya? Benim anne babada da bir tahta eksikmiş. Böyle bir anısı mı olur insanın, herkes sağ salim hayatta, baban annenizi üzmeyin diye ağlıyor, Anadolu Kavağı’nda. Benim var.

Kanserin beyne metastazı babamı artık konuşamaz hâle getirmişti. Bazen ağzından bir şeyler çıkıyordu, anlamıyorduk. Aysan Amerika’daydı. 17 yaşındaydım. Henüz annemin beyin kanaması geçirip ölümden dönmesine beş, sevdiğimle tanışmama dört, sevdiğimin ölmesine ise 23 sene vardı. Üniversite sınavına ise bir ay. Rakamlar, ne güzelsiniz.

Yatağa, babamın yanına uzandım. Ah babam. İdolüm. Her şeyim. İlk aşkım.

“Senin kızın olduğum için çok mutluyum. Bilsem, bu dünyaya bir daha gelsem ve bunların olacağını bilsem, yine senin kızın olmak isterdim. Seni çok seviyorum. Seni çok çok çok seviyorum” dedim. Bunların muadilini ve çok daha fazlasını, 23 sene sonra, Okan’ın cansız bedenine de söyleyecekmişim, hey gidi hayat.

Babam konuşamıyordu. Tıp anlamadığını da söylüyordu. Ben bunları söylerken, babamın gözlerinden yaşlar akıyor, akıyordu. Tabii ya, anlamamak buydu işte. Falan filan. Herkes her şeyi çok biliyor.

Bugün babamın ölüm yıl dönümü.

30 sene oldu dile kolay.

Öncesinde bir not - yarın (28 Kasım), Ayfer Tunç ve Murat Gülsoy Diyaloglar’da Peygamberin Şarkısı’nı konuşacaklar. Ben de orada olacağım.

Katılım ücretsiz, şuradan kayıt olabilirsiniz: Diyaloglar: Peygamberin Şarkısı

Peygamberin Şarkısı’nı sanırım 2023’te okumuştum. Çok etkilenmiş ve hakkında bir deneme yazmıştım. Romanın üzerine yazdım, konuştum, Peygamberin Şarkısı’nı hem burada, gerçek hayatta yaşadıklarımızı yankıladığı için hem de biçimi, dili sebebiyle çok sevdim, Eilish’in hikâyesi beni derinden etkiledi. Romanı ilk önce İngilizce okudum.

Türkçe çevirisi nasıl?

İngilizce yazılmış romanları orijinal dilinde okumayı tercih ediyorum ama seninle konuşmadan önce Türkçe çevirisini okudum, çeviri gayet iyiydi. Çevirmeninle (Mert Doğurear) konuştum, Beyond the Sea’yi de çevirmiş...

Hiçbir fikrim yok.

Tabii ki… Yani bu senin için küçük bir detaydır. Tahmin edebiliyorum.

Ben sadece takip etmiyorum, çünkü çılgın bir hayatım var; hangi kitap nerede çıkıyor, umursamıyorum. Benim için önemli olan tek şey, sıradaki kitabım ne olacak.

Tamam. Bu arada, bu sohbet için niyetim şu: Ben de senin gibi düzenli meditasyon yapıyorum ve söyleşilerde, kitap etkinliklerinde, seminerlerde, vs. bazen sohbet, meditasyon gibi bir şeye dönüşüyor. Ve bu söyleşinin de bir meditasyon niteliği taşımasını istiyorum, eğer mümkünse.

İlk sorumla başlıyorum:

Bir röportajında Peygamberin Şarkısı’nda Cormac McCarthy’nin The Crossing romanından bir epigraf kullanmak istediğini söylemiştin; şunu: “Mesele birle çok yapmak.” Bunun üzerine biraz daha konuşmanı isterim. Hem Peygamberin Şarkısı bağlamında hem de daha genel. Sence çağdaş romanlar da bir tür mit yaratma işiyle uğraşıyor mu?

Burada konuşulacak çok şey var. Şöyle… Cormac McCarthy’nin o cümlesi çok ilginç, çünkü onu ‘90’ların başında, The Crossing’de yazmıştı. Ve ‘90’larda, 2000’lerde ve sonrasında yazılan kurmacalara bakarsan, mümkün olduğunca çok sesi romana dahil etme kaygısı vardı; bir anlamda kurguya çok sesli bir yaklaşım. “Olabildiğince çok-kültürlü olmalıyız. Herkesi dahil etmeliyiz.” Ve bu tamamen kabul edilebilir bir şey. Herkes yazması gereken romanı yazar. Buna bir itirazım yok. Ama McCarthy’nin dediği, aslında en iyi yazılar bağlamında doğru. Mitolojiye, mite ne kadar yaklaşırsan, hikâyenin ağırlığı da o kadar artar; ulaşabileceği alan da genişler.

Odysseia’yı okuduğumuzda onda kendi hayatımızı görmemizin bir sebebi var. Mitlerin süregelmesinin bir sebebi var. Ve bana mit ile kurmacanın farkını sordun. Bence aslında çoğumuz sadece hikâye anlatıcılarıyız. Ama hayatımız zaten mitlerle dolu. Yaptığımız her şeyde mitoloji var. Ve bugünün büyük miti, mitin olmadığı düşüncesi. Bu tamamen saçmalık. Yaptığımız her şey inanç âleminde işliyor. İnsan dediğin, bir nevi inanç üreten bir makine, bir insan hayvanı. Hayatımızın her ânında, mütemadiyen inanç üretiyoruz. Ve aslında rasyonel olana, olgulara, bilime çok da fazla tepki vermiyoruz. Bununla o kadar da ilgilenmiyoruz. Dolayısıyla mit, insana dair içimizdeki en derin hakikatleri dile getiren, çok güzel bir şey. Mitlerin süregelmesinin sebebi bu.

Tartışmalı bir şey söylemeyeceğim; söyleyebilirim gerçi, belki kesersin, bilmiyorum. Ama mesela din çoğu zaman içeriden bakıldığında mittir. Dinlerde yarattığımız semboller, o dinin dışından bakıldığında mitik sembollerdir. Bence mit her yerde, her zaman mevcut. Peygamberin Şarkısı gibi bir kitap da o mitik duyguya yaklaşmaya çalışıyor; insanın tarih boyunca ne olduğuna dair, sadece “şimdi” değil, daima. Ve birçok bakımdan kitap bir miti yakalamaya çalışıyor; mesela ilerleme mitini yıkmaya. Çünkü biz, insanlığın doğrusal bir şekilde ilerleyip mükemmelliğe doğru gittiği mitinde yaşıyoruz. Bu çok tehlikeli bir fikir, çünkü tamamen saçmalık. Evet, bazı şeyler iyileşir, ama bazı şeyler de çözülür, çöker. Ve insan, yıkımın ve yeniden doğuşun mitik döngülerine tabidir. Bunu şu anda da görebilirsin. Ama bu, hayatımızın ezeli döngüsüdür. Ve kitabın daha derinde temas ettiği bazı şeyler de bunlar.

İnsanlar, “Aa, bu kitap tam da bugünü anlatıyor” diyor. Evet, öyle okuyabilirsin, çünkü yaşadığımız an buna işaret ediyor. Ama aynı zamanda şuna da işaret ediyor: İnsan tarih boyunca neydi? Tarihin derin örüntüleri ve hep tekrar edecek olan ne? Çünkü bana göre insanın içinde temel bir sefillik hissi var. Biz her zaman savaş çığırtkanlığı yapacağız, hoşumuza gitse de gitmese de. Her zaman uygarlığı çökerteceğiz. Uygarlıklar gelip gidecek, yeniden doğacak. Ve bu döngü, biz bu gezegende olduğumuz müddetçe sürecek. Ben böyle görüyorum.

Ayrıca Peygamberin Şarkısı için, röportajlarında gördüğüm kadarıyla, İlyada’yı tersyüz ettiğini söylemiştin.

Evet evet… Bana hep soruyorlar, neden böyle bir kitapta siyaset yok? Ben de diyorum ki, işte o çok bariz olurdu. Bu kadar bariz bir roman yazmayacağım. Onu herkes yazabilir. Ben yazacağımı hiç düşünmeyeceğin romanı yazacağım. Yani bunu kastediyorum. Çünkü romana siyaseti koyduğun anda, kitap o siyasetin romanı olur. Ve mitik boyutu kaybolur. Kitap şuna indirgenir: “Bu roman şu konuda.” Ama benim kitabım aslında kozmik ölçekte çok daha fazlası hakkında. O yüzden bilinçli olarak bunu yapmamaya karar verdim.

Ayrıca romanın odağı da kişisel olan, hane içinde olan, varoluşsal olan. Roman tamamen Eilish Stack’in yaşadığı an ve hayatının karmaşıklığı üzerine kurulu. İlyada’dan bahsettim, çünkü elimizdeki ilk büyük metinlerden biri; ne yapıyor? Siyaseti öne çıkarıyor. Kahramanları, kahramanlıkları öne çıkarıyor. Büyük bir sahne kuruyor, çünkü miti ele alıyor. İlyada hâlâ değişmeyen, bazı temel insani şeylere hitap ediyor. Ama nihayetinde anlattığı şey, siyasi sahnenin tam ortasında olanlar. Ama biz o merkezde yaşamıyoruz. Siyasi eylemin ortasında yaşamıyoruz. Evlerimizde yaşıyoruz, işimize gidiyoruz, çocuklarımızı okula götürüyoruz, markete gidiyoruz. Çoğu insan için hayat bu. Kitap da tam olarak hayatın bu yönüne odaklanmalıydı ve ardından toplumun çöküşü, büyük çözülüş, kişisel hayatın içine sızmalıydı. Böylece İlyada’nın tersyüz edilmiş halini görüyoruz. İlyada’da görmediğimiz şeyi görüyoruz.

Bence de bu siyasi bir roman değil, Peygamberin Şarkısı’nı yazarken niyetinin ne olduğunu da anlıyorum.

Ama yine de bazen kuvvetli bir dayanışma, direniş söz konusu olabiliyor ve açıkçası daha insani, daha aklıselim sesler illaki duyuluyor. Sadece siyasi partilerden bahsetmiyorum, her kesimden. Ve bence sen özellikle onları bu kitaba koymamışsın. Neden koymadığını merak ettim.

Neden kişisel direnişi de koymadığımı mı kastediyorsun? Doğru mu anlıyorum?

Evet; ve daha ufak çapta da olsa örgütlü direniş. Romanda bir iktidar var, bir de muhalefet ve zamanla ikisi birbirine çok benziyor. İkisi de insan hayatına dayattıkları, kurdukları tahakküm açısından benzer hale geliyor. Benim fikrim –belki bu ülkede yaşadığım için– şu: Çok güçlü olmasa bile, dayanışmanın ve başka, bugüne yakışır bir direnişin örgütlü sesini duymak hep mümkün. Ne demek istediğimi daha net anlatabildim mi?

Evet, tamam. Bu kitabın açılışında zaten iş işten geçmiş. Temel mesele bu. Romanın bir yerinde Eilish diyor ki: “Biz hepimiz uyurgezerdik; şimdi büyük uyanış başlıyor.” Eilish’in hayatına bakmalısın ve şunu sormalısın: Bu hayatta aynı zamanda bir muhalif olmak için ne kadar yer var? Kocası bir muhalifti. Sendikadaydı. İrlanda’da işçi sendikaları, öğretmen sendikaları çok güçlüdür. Gerçekten çok güçlüdür. Ve devlet öğretmen sendikasını böyle çökerttiğini gördüğünde, bu çok güçlü bir iktidar gösterisidir. Ve Eilish şunu fark etmeye başlıyor; artık çok geç. Telefonlarının dinlenip dinlenmediğini merak etmeye başlıyor. İnsanlar birbirleriyle konuşmayı kesiyor. Bir noktada diyor ki: “Şimdi konuşma zamanı değil, susma zamanı.” Çünkü gerçek otoriterleşmeye kayan ülkelerde olan şey budur. İnsan şunu fark etmeye başlar: “İşimi korumam gerek, ailemi korumam gerek. Ve bir yanlış adım atarsam işimi kaybedebilirim. O zaman her şey tehlikeye girer.” Dolayısıyla küçülmeye başlarsın. Birey çok küçülür ve sessiz çoğunluk tamamen susar. Ve bu hep böyledir, çünkü kaybedecek çok şey vardır.

Eilish’e bakarsan, kitap da zaten buna bakıyor; modern hayatlarımızın karmaşıklığına bakıyor. Bir insan, dört ya da beş çocuğu varken, yönetici olarak bir kariyeri varken, demansa kayan yaşlı bir babası varken, devlet tarafından ortadan kaybedilmiş bir eşi varken, nasıl olur da hâlâ eylemci ya da direnişçi olabilecek zihinsel alan bulabilir? Bu bir insanın psikolojik olarak taşıyabileceğinden çok daha fazla. Bundan sonra olup bitenlere tam olarak dikkat etmek için pek fazla yer kalmıyor. Ve bana öyle geliyor ki, birçok insan böyle yaşıyor. Olan biteni izlemiyor. Ve böylece demokratik kayma yaşanıyor, tiranlık böyle geliyor.

Evet. Eilish’in hikâyesinde insani karmaşıklık vardı. Bunu çok sevdim. Yakın zamanda insan doğasının çok sığ geçildiği başka bir roman okudum. Okuduğum herhangi bir romanda doğrusal bir anlatı varsa, bu resmen beni sinirlendiriyor. Mesela, en basitinden, karakterin çocukken yaşadığı bir şey anlatılıyor ve sonra metinde, “Yetişkin olduğunda şöyle oldu, çünkü çocukken böyleydi”ye getiriliyor. Yani “A oldu, bu yüzden B oldu; B oldu, bu yüzden C oldu”. Her şey bir çizgiyle birbirine bağlandığında, insan psişesi lineerliğe indirgendiğinde, yazara da, romana da kızıyorum. Şunu merak ediyorum: Sen kurmacada insani karmaşıklığın eksikliğini nasıl fark ediyorsun?

Aslında bahsettiğin şey ayırt etmeyle ilgili. Bu bir ayırt etme meselesi. Ve insan ne kadar çok okursa, o kadar ayırt edebilir hale gelir. Ne kadar çok kurmaca, şiir, edebiyat okursan, iyi olanı, hakikiyi hissetme gücün o kadar derinleşir.

Klasikleri okumaya devam etmek de çok önemli. Ben 20’li yaşlarımdayken klasiklerle hiç ilgilenmiyordum. Bana geçmişe ait, tozlu kitaplar gibi geliyorlardı. Zamanımı büyük bir açlıkla çağdaş yazarları okuyarak geçiriyordum; hayatımı bana onların açıklayacağını düşünüyordum. Ama yaş aldıkça şunu fark ettim; yazdıklarında tam olarak ifade edemediğim bir şeyin eksikliği giderek daha fazla sinirimi bozuyordu. Ve bugün okuduklarımın büyük bir kısmı klasikler dediğimiz türden. Klasikleri tekrar tekrar okuyorum. Ve ustalarla daha çok zaman geçirdikçe, ustalığın ne olduğunu öğreniyorsun. Ve muazzam bir kurgu eserine verdiğin tepkileri ölçmeye başlıyorsun.

Çehov’un bir fikri vardır, ben ona “Çehov’un çekici” diyorum. Okurun kafasına bir çekiçle vurmak ister; onu alışkanlıklarından uyandırmak ve dünyayla gerçekten temas kurmasını sağlamak ister. Ve bu çekiç, çok az yazarda gerçekten vardır. Sen de zamanla kimin o çekice sahip olduğunu, kimin olmadığını fark etmeye başlarsın. Ben günümüz kurmacasında bunu hemen anlıyorum. Kimin Çehov’un çekicine sahip olduğunu, kimin olmadığını çok çabuk ayırt edebiliyorum. Ama bu hep böyleydi aslında.

Ve tabii insanlar bana katılmayabilir. “Hayır, bu yazar çok iyi” diyebilirler. O da normal. Çünkü burada biraz da zevk meselesi var. Biraz duyarlık meselesi var. Biraz da senin bağlantılarının nasıl kurulduğuyla ilgili. Okur olarak hepimiz aynı değiliz. Mesela ben Henry James’le hiç anlaşamıyorum. Okuyorum ama bana hiç hitap etmiyor. Benim için olmuyor. Okuyorum; çok fazla da okumadım gerçi, ama bana göre değil. Ama Henry James’e bayılan insanlar tanıyorum. Aynı şekilde Conrad’dan nefret edenler var ama ben Conrad’da bir dâhi görüyorum. Gerçekten çok derin bir deha.

Yani mesele şu; hayatında bir referans noktası oluşturmak. Zamanını büyük yazarları okuyarak geçirirsen, çok güçlü bir referans noktası inşa edersin. Ve sonra kendine şunu sorarsın: “Bu kurmacaya neden böyle tepki veriyorum? Neden duygulandım, neden sarsıldım? Çekiç neden beynimde bir şeyi kırarak açığa çıkardı; bir şeyi neden ilk kez gördüm ya da düşündüm?” İşte bu, senin farkındalığının derinleşmeye başlamasıdır.

Ama çoğu insan bunu yapmak zorunda değildir, çünkü bu yazarlık düzeyinde okumaktır; bir tür eleştirmen gibi okumaktır.

John Keats’in “olumsuz yeti” fikrini gerçekten çok seviyorum ve senin de yer yer bunu dile getirdiğini duymak beni çok mutlu etti. “Olumsuz yeti” senin metinlerine nasıl dahil oluyor?

Bence büyük edebiyatın temel bir niteliği vardır. Keats’in “olumsuz yeti” dediği şey bir yazarın, kesinliğin peşine düşmeden, bilginin peşine düşmeden bilinmezliğe doğru yazabilme yetisidir. Ve bunun güçlü olmasının sebebi, aslında seni insan olmanın temel koşuluna götürmesidir.

Biz bilmiyoruz. Gerçekten bilmiyoruz. Hayatın içinden geçiyoruz ve neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz. Ve modern yaşamın nasıl inşa edildiğini düşündüğünde bu ilginç. Bilgi teknolojisi sirkine tamamen kaydolmuş durumdayız; hayatlarımızı ele geçiren bu gösteriye. Ve bunun sanki modern hayattaki tüm yabancılaşma duygumuza karşı büyük bir panzehir olduğunu düşünüyoruz. Her şeyi düzeltecekmiş gibi. Sadece daha fazla veriye ihtiyacımız var. Sadece daha fazla ölçüte ihtiyacımız var. Sadece daha fazla gerçeğe, daha fazla bilgiye ihtiyacımız var. Ve tamamen sayılara indirgenmiş, veriye hapsolmuş durumdayız. Ama her zamankinden daha mutsuzuz. Kendimiz hakkında eskisinden bile daha az şey biliyoruz.

Ve işte bu, temel koşuldur. Bunu benimseyen yazarlar, bilinmezliğe yazan ve bunu yaparak yazılarında sorular soranlar bizi hayata en çok temas ettiren yazarlardır. Çünkü bu, hayatın temel hissidir. Ve yola bir gündemle çıkan, sana kendi bakış açılarını, değiştirmek istedikleri şeylerin böyle olması gerektiğini anlatmaya çalışan yazarlar çok hızlı bir şekilde sanat olmaktan çıkar. Ama bu aynı zamanda temel soruları da sormamaktır.

Bu yüzden sanat için önemli olan şey sorular sormaktır, cevapları vermek değil, çünkü cevapları bilmiyoruz. Peygamberin Şarkısı’nda bütün kitap tamamen sorular üzerine kurgulandı. Kitabın sorduğu sorulara herhangi bir cevap olduğunu sanmıyorum. Ve kitap çok fazla soru soruyor. Hatta sonunda bile aslında bir soruyla bitiyor. Ama bence hiçbir cevap yok, mevcut değil.

İnsanlar bana sık sık soruyor: Kitap umutla mı bitiyor? Ben de diyorum ki, kitap senin nasıl okumak istediğine göre bitiyor. Böyle de olabilir, şöyle de olabilir. Umut önemli değil demiyorum. Umut kesinlikle hepimizin ihtiyaç duyduğu, temel bir değerdir. Ama şunu söylüyorum: Temel sorunlara bir çözüm olduğundan emin değilim.

Evet. Ve insan olmakla ilgili bu fikrin bir fraktali gibi. Peki sen bilinmezliğe, gizeme dalıyor musun? Yazmaya başladığında hikâyeni baştan sona biliyor musun, yoksa az önce konuştuğumuz gibi, metnin ya da hikâyenin kontrolü ele almasına izin veriyor musun?

“Harita ve arazi” ifadesini duydun mu? İngilizcede bir ifade vardır: Harita arazi değildir. Bir harita açarsın, bakarsın; işte, A’dan B’ye giden bir yol görürsün, biraz arazi görürsün, birkaç tepe görürsün ve bunun nasıl bir şey olacağını hayal edersin. Ve bilirsin ki, A şehrinden B kasabasına yürüyeceksin. Ama sonra, yürüdüğünde tamamen farklıdır. Hayal ettiğin gibi değildir. Bir deneyim yaşarsın. Daha önce hayal bile edemeyeceğin bir şeyle temas edersin. Ve hayal ettiğimiz hiçbir şey gerçek hayatta olduğu gibi değildir. Gerçek hayat bizi şaşırtmakta her zaman inanılmaz derecede iyidir, ki bu aslında kaygıya ilginç bir çözümdür; eğer hepimiz zihinsel olarak tam anlamıyla kavrayabilseydik. Ama bence yapımız buna uygun değil.

Her neyse… Harita arazi değildir. Ben yazmaya oturduğumda, en başta çoğunlukla romanı bilmem. Ve işte orada benim “daimonik” dediğim bir yön vardır; çok derin bir şeyin hissi. Kendi bilinçaltından çok derin bir şeye kanal oluyorsun. Ama bir süre sonra entelektüel zekâ kontrolü ele almaya başlar. Ve biçimlendirme hissi ve romanı götüreceğin bir hedef duygusu baskın olmaya başlar. Bu da hem entelektüel zekâ hem de sezgi gerektirir. Yazdıkça aslında o araziyi yürümeye başlarım. Ve araziyi yürüdükçe, bazen başta gideceğimi sandığım hedeflerin ya da noktaların aslında gitmem gereken yerler olmadığını keşfederim. Ve böylece romanı yazarak keşfederim. Bu da bana sorduğun sorunun kısa cevabı.

Evet, harita arazi değildir; bu gerçekten güzel bir ifade.

Şunu söyleyeceğim, mesela Peygamberin Şarkısı’nda, sonunu anladığım anda bu çok önemliydi, çünkü o zaman bütün romanı şekillendirmeye başlıyor. Bunu birçok kez söyledim ama bu kitabı yazarken böyle düşündüm. Benim için bu sadece bir dizi gerçeklik denklemi, insani gerçeklik. Bu bundan dolayı, o da bundan dolayı, o da bundan dolayı. Olaylar öyle olamaz. Ben karar verip senin bir şey yapmanı isteyemem. Ben karar verip bir şeyin ilginç, maceralı, mutlu ya da başka bir şey olmasını isteyemem. Bir anlatı mantığı vardır ve bu anlatı mantığı gerçeğin soğuk, sert bir okumasını yapar ve gerçeği romana taşır. Bu olur, çünkü gerçekten de böyle olurdu. Ve bu türden bir denklem çizgisi okuru sona taşır.

Bu kitapta gerçekleşen, okur için çok, çok rahatsız edici olabilecek şeyler olduğunda, hiç kimse “bu gerçek değildi” demez. Hiç kimse “bunu yapmamalıydın” demez. Hepsi “bu gerçekti, gerekli hissettirdi” der. “Kesinlikle olması gereken şey gibi hissettirdi.” Ve bu yüzden bir hikâyenin gerçeğini çok ciddiye almalısın. Bu en önemli şeydir.

Bu kitabı yazarken sadece onun gerçeğinin ne olduğunu dinlemem gerekiyordu. Ve kitabın bazen “Hayır, hayır, bunun böyle olması gerekmiyor” dediği oluyordu. Yani, sanırım bütün kitaplarımı böyle yazıyorum. Ve kurmacamda umduğum okuma deneyimi, bir kere içine girdiğinde, bir şeyin seni yakalayıp deneyimin içine çekmesidir, ama yakalayan şeyin deneyimin gerçeği olmasıdır. Ve böylece her zaman onun gerçeğinin içinde yazarım, dışında değil.

Ayrıca daha önce ayırt etme ve yazarlar hakkında sormuştun; iyiyle kötüyü nasıl ayırt ederiz? Bu çok büyük, çok büyük bir yönüdür. Çünkü büyük yazarlara geri dönersek, insani gerçeği en iyi onlar işler. Onlar denklemlerin usta yazarlarıdır. Sesleri çok benzersizdir. Tarzları çok benzersizdir. Ama her büyük yazarın yaptığı şey, insani gerçeğin denklemini yazmaktır. Ve bu yüzden Jane Austen’a geri dönmeye devam ederiz. Çünkü o, hayat hakkında temel bir gerçeği dile getirmiştir. Bu yüzden Conrad’a geri döneriz, çünkü o da hayat hakkında temelde gerçek şeyleri dile getirmiştir. İstediğin herhangi bir büyük yazarın adını söyle; Tolstoy, Dostoyevski… Ruslar elbette, kimin adını verdiğin önemli değil. Eğer buradalarsa ve hâlâ varlarsa, bu temelde gerçek olan bir şeyi dile getirdikleri içindir. Aksi takdirde bize hitap etmezdi.

Bugün Sofokles okuduğumda, insanlık durumuna dair haberleri okuyorum. 2.300 yıl ya da her ne kadar zaman geçmişse, o kadar eski değil. Kesinlikle bana benim hakkımda bir şey söylüyor. Ve böylece bu temel şeydir. Ve bu güce sahip olmayan yazarlar genelde gözden kaybolur.

Evet. Yani... Bir eleştiri okudum, Bailey’nin başına gelenin biraz “fazla” olduğunu söylüyordu. “Ama öyle değil ki,” dedim bunu yazana içimden, “dünyada neler yaşandığını bilmiyorsun; bunlar pekâlâ oluyor.”

Biri gerçekten ulusal bir gazete incelemesinde spoiler mı verdi? Çünkü bu normalde yapılmaz.

O eleştiriyi İngilizcede okudum. Hayır, spoiler değil, Peygamberin Şarkısı hakkında bir kritikti.

Tamam.

Yazının son kısmında böyle bir eleştiri vardı.

Ben zaten eleştirilerimi okumam; bu yüzden bilmiyorum, bilmiyorum, ama...

Her neyse… Demek istediğim, biz dünyanın bu tarafında yaşayanlar bunun doğru olduğunu biliyoruz, olan şey tam da bu.

Paul, sen hem “daimon” dedin hem de bilinç dışı dedin. Ama bence daha fazlası var. Evet “bilinç dışından” yazıyorsun ve esasen belki de “daimon”lar aracılığıyla ya da her neyse – kanal oluyorsun. Ama ben bunun daha ötesi olduğunu düşünüyorum. Metinleri yazan sadece Paul Lynch ya da Sepin ya da yazarın bilinç dışı ya da yazarın “daimon”ları değil; bence yazardan daha fazlası romana giriyor. Buna ne dersin?

Egosal benliğini yazan benlikle karıştırmamak çok önemlidir. Ve bütün gününü egosal benliğinbu küçük bilinç bandı, bu küçük daracık dilimi içinde geçirirsin. Şimdi neye ihtiyacım var? Ne yapmam gerek? Nerede olmam gerek? Kiminle buluşmam gerek? Ne istiyorum? Onu nereden almam gerek? Biz böyle yaşıyoruz. Ve bu aynı zamanda sürekli hesap yapan rasyonel yanımız.

Bilinçte o egosal benlikten çok daha fazla boyutsallık vardır. Meditasyon yaptığımızda ya da dua ettiğimizde ya da uzun bir yürüyüşe çıktığımızda ya da biraz müzik çaldığımızda ya da sanatla ilgilendiğimizde daha derin boyutsallığa erişmeye başlarız. Modern hayatta zihnin çok ciddi bir olgusu vardır, ki artık gerçekten bunu konuşmuyoruz, çünkü bunu nasıl ifade edeceğimizi bilmiyor gibiyiz ve kesinlikle birçok insan onun var olduğunu bile bilmiyor. Sokrates buna “daimonik” diyordu. Ve onun kastettiği, daimon’un tanrılarla senin arandaki vasıta olduğuydu; aslında yaratıcılığa kendimiz sahip değildik. Tanrılar onu bize verirdi ve daimon da buna aracı olurdu.

Sonra, daha modern bir ifadeyle, yaratıcılık bir çeşit kanal olmaktır. Ama neye kanal oluyorsun? Dışarıdan bir şeye mi kanal oluyorsun, yoksa içeriden bir şeye mi? Ve bence her şey içeriden. İçeride biriktirdiğin, deneyimlediğin her şey. Bir yazarın sesine dahil olan her şey; acı, ıstırap, aşk, neşe, hayatın tüm harikaları, o cümlelerdeki her şey içeriden gelir. Ona kanal oluyorsun ve ona egon aracılığıyla erişmiyorsun. Bu şekilde yapamazsın, yapamazsın işte.

Ben 20 yıldır meditasyon yapıyorum ve zihnimi izlemeyi öğrendiğimi düşünüyorum ve ne olup bittiğini belki biraz daha net görebiliyorum; diyelim ki meditasyon yapmayan birine göre, çünkü uzun süre meditasyon yapıyorsan, belli bir dereceye kadar meta-biliş kazanıyorsun. Ve böylece görebiliyorum ki, bu mistik olan, bunun için bir terim kullanmak istersen, bu psikolojik bir olgudur. Bu sadece zihnin daha derin bir yönüdür. Ve zihnin bu yönünü herhangi bir şekilde adlandırabilirsin.

Sokrates buna daimonik dedi, ama her dinî gelenek ondan bahseder. Psikologlar ondan bahseder. Birçok filozof ondan bahsetmiştir. Sanatçılar ondan daima bahsetmiştir. Zihnin, zamanın dışında durur gibi görünen bir yönüdür. ; daha yüksektir, derinden özgündür, anlamla ilgilenir ve çoğu insanda iyiyle hizalanmıştır. Bu ses hepimizin içindeki küçük, sessiz, sakin sestir. Ve bu, psikolojinin sayısız şekilde yazılmış bir yönüdür; dediğim gibi, sayısız farklı yorumcu tarafından. Ama hepsi aynı şey hakkında yazıyorlar.

Bunu açıklamak çok zordur, ama bence sanat buradan gelir. Yazı buradan gelir. Pardon, aslında bundan eminim. Bu sadece düşündüğüm bir şey değil, buradan gelir. Ama ona erişemezsin; o zihin durumuna süpermarketteyken erişemezsin. Çocuklarla uğraşırken, hayatınla uğraşırken o kapanır. Ve işte bu yüzden hayatımızda hürmete yer açmalıyız. İçinde en derin seviyede dünyayla teması, kozmosla teması, mucizeyle ve anlamla teması metafiziksel bağlamda sağlayan her neyse, işte o zaman ortaya çıkacaktır.

Yazarlar buna yer açar. Sanatçılar buna yer açar. Ve bu dünyadaki en önemli şeydir, çünkü onunla temas ettiğinde bu senin en derin, en gerçek benliğindir. Onunla hizalanarak yaşamaya başladığında, o senin var olma hissinin temeli haline gelir. O hizalanmadan çıkmak birçok insan için çok zorlayıcı olabilir. Birçok sanatçı bu yüzden sonunda kendini yok eder. Çeşitli nedenlerle güçlerini kaybeden yazarlar vardır ya da güçlerini kaybeden müzisyenler ve onlar kendilerini türlü şekillerde yok etmeye başlarlar, ki bu da sonra güçlerine, o sese yabancılaşmayı derinleştirir ve bu yüzden her zaman derim ki, şüpheye düştüğünde sadece uzun bir yürüyüşe çık; evet, kendi başına, telefonsuz.

Bu belki de beni seninle tartışmak istediğim konuya götürüyor, “özgünlüğe.” The New Yorker’a yazdığın makaleyi okudum. Özgünlükten bahsediyorsun ve dinlemek, iç sesini duymak ya da sezgini, dürtünü takip etmekten... Bunlar çok güzel elbette ama bir yandan bu ülkede ve aslında eminim İrlanda’da da hayatını nasıl yaşayacağınla alakalı iç sesini dinlemenin büyük bir maliyeti var. Eğer sabah dokuzda işe gidiyorsan ve akşama kadar çalışıyorsan, geçimini sağlamak için sana hiçbir anlam ifade etmeyen bir şey yapıyorsan, bu iç ses meselesi gerçekten zorlaşıyor. Ben zamanımın tamamını sadece edebiyata, yazmakla alakalı işlere ayırabilen şanslı insanlardanım ve sen de öyle ama başkalarına “Sesini dinle, özgünlük gerçekten önemli, vs.” dediğimde çok iyi hissedemiyorum, çünkü Türkiye’de o işler öyle kolay olmuyor.

Bu zor bir konu ve bunu burada çözemem. Batıda son 500 yıldaki gelişimi düşünürsen, liberal demokrasilerin temel projesi herkese egemen bireyselliğini vermek, onları “ortodoks”luğun (ortak yaygın görüşün kısıtlamalarından) sınırlarından kurtarmak ve hepimizin hayatta tam olarak olmamız gereken kişi olmamıza izin vermek olmuştur. Ve birçok insan kendine radikal hiçbir şey biçimlendirmeyecek. Çoğu insan hayatlarını nasıl yaşadıklarından çok memnun. Ama her zaman özgün yaşaması gereken ve egemen bireyselliklerini kucaklaması gereken güçlü bir grup insan vardır. Bu yüzden Batı, Batıdaki hayat çok iyi işledi, en azından şimdiye kadar, çünkü bir bireyler dünyası yarattı. Ve kim olduğunu dile getirebildiğinde ve bir kariyeri kendi hakkında nasıl hissettiğine göre seçebildiğinde, o zaman daha mutlu bir insan olursun. Sabah uyandığında kendinle yaşayabilirsin.

Ve birçok sanatçı, birçok yazar sanatçı ya da yazar olduklarını keşfeder. Bunu hemen keşfetmezler. Çoğu zaman başka kariyerlerde olabilirler. Ve fark etmeye başlarlar; bu ben değilim, hayatımda yapmam gereken şey bu değil. Ve işte o zaman kendin için derin bir sorumluluk duygusu üstlenmen gerekir. Bir çeşit sapma yapabilirsin. Ve sapma, yön değiştirme güçlü bir fikirdir. Bunun için bir metafor vardır, dinî bir metafor. Şeytan cehennemden kovulup uçurumdan düştüğünde yön değiştirseydi ne olurdu? Cehennem olmazdı. Başka bir şey olurdu.

Bu eğlenceli bir fikir. Fikir şu ki, hepimiz, sen yön değiştirmediğinde cehenneme inersin, çünkü orası olmak istediğin yer değildir. Ve bu yüzden fikir yön değiştirmektir. Ama önce ne olmak istediğini ve ne yapmak istediğini bulmalısın. Ve sonra onunla tam bir hizalanma içinde hareket edersin. Hayatta çok başarılı olan insanlar, kim olduklarını ve ne yapmaları gerektiğini olabildiğince hızlı bir şekilde anlayan insanlardır. Ve sonra onunla hizalanarak hareket ederler. Bu yüzden baştan ayağa, varlığının özüne kadar tek bir kişi gibi hareket etmeli ve kendini sabote etmemelisin.

Dediğim gibi, bunun kolay bir cevabı yok. Ama o ihtiyacı hisseden insanlar risk almak zorundalar. Ama tabii, diğer bir şey de şu ki, mesela birçok insan yazar olmak istediğini söyler ama sonra yazmazlar. “Ah, gerçekten yazar olabileceğimi düşünüyorum” diyen insanlarla her zaman karşılaşıyorum. Ben de her zaman şunu söylerim: “Hiç yazmamayı denedin mi? Çünkü eğer yazmamak senin için gayet iyi gidiyorsa, eğer yazmamak senin için çok kolaysa, o zaman sen bir yazar değilsin.” Bu kadar basit, çünkü yazarlar yazmak zorundadır. Bir şey vardır, temel bir şey, temel bir huzursuzluk duygusu; kendilerine neler olup bittiğini ifade edemediklerinde ortaya çıkar. Bu yüzden eğer, örneğin yazar olmak istiyorsun ve yazmıyorsan, üzgünüm ama yetenekli olduğun birçok başka şey olabilir ama muhtemelen yazmak bunlardan biri değil.

Kişisel bir sorum var. Buna cevap vermek zorunda değilsin. Ben yazmadan yaşayamayan insanların yaralı olduğunu düşünüyorum; en azından ben öyleyim. Bu yüzden merak ettim, seni ne yaraladı Paul?

Aman Tanrım, hayat beni yaraladı, çılgın hayat beni yazıya itti. Alden’dan bir satır çalıp biraz bozarak: Hayat seni yaralar ve yazmaya iter.

Biliyorsun, sanatçı olan çoğu insan çok hassastır. Onlar acıyı diğerlerinden daha fazla hissederler. Onlar daha çok farkındadır. Onlar hayatın koşullarına karşı daha hassastır. Onlar kendilerini daha derinden etkileyen şeylere karşı daha hassastır. Bunu görebilirsin. Hepimiz insanların bazı şeylerden hiç etkilenmediğini biliriz. Onlar sadece… Acıyı bile hissetmiyor gibi görünürler. Sanki şöyle; “Ben onu hissetmiyorum”.

Kendi hayatımda ben her şeyi hissederim. Ben çok hassas bir insanım. Ve bu yüzden sanki hayat için ekstra güçlü ya da derin bir radarım var gibi. Ve bu yüzden acıyı daima hissedersin. Hayatın ıstırabını çekersin. İşte bu yüzden meditasyon yapıyorum. Beynimdeki o kısmı kapatmak için. Ve bu yüzden, bu tüm yazarlar için tamamen normal bir şeydir. Onlar böyledir. Onlar her şeyi daha derinden hissederler. Bence bu gerçekten temel koşuldur. Ve bunu gerçekten iyi olan yazarlarda da görebilirsin. Cümlelerin içindedir. Onlar sadece olan biteni daha derinden hissederler.

Yani hayat beni yaraladı ve yazmaya itti. Özel bir şey değil, sadece hayat.

Evet. Şimdiki okurlarla ilgili bir soru. Çok uzun zaman önce hikâye anlatma işi şöyleydi: Tabii biraz karikatürize ediyorum, ama ortada bir ateş vardı, birisi hikâyeyi anlatıyordu ve diğerleri hikâyeyi dinliyordu, birlikte ve eş zamanlı bir hikâye üretimi vardı. Hikâye geçmişte içinde iş birliği olan bir şeydi. Günümüzde müzikte konserler aracılığıyla o iş birliği hâlâ var mesela. Sence bugün artık edebiyatta yazar ve okur için eş zamanlı bir iş birliğinden bahsetmek mümkün mü?

Yazarken ben de bir okurum. Yani ben yazarken kendi içimdeki okurdan bir tepki almak için yazıyorum. Ve bir okur olarak edebiyat için hissettiğim düzeyde ve iyi olduğunu düşündüğüm şeyi ayırt etme gücümle gerekli tepkileri aldığımda, kendi yazdıklarımdan bu tepkileri geri aldığımda, işte o zaman üzerinde çalıştığım şeyin bir değeri olduğunu biliyorum.

Ama sonunda burada olan şey şu ki, yazar bu dürtüyü alıyor, bu davetsiz dürtüyü, bir şey uydurma dürtüsünü. Hiç kimse yazardan roman yazmasını istemiyor. Hiç kimse, “Lütfen bu kitabı yazar mısın?” demiyor. Genellikle onlardan hiç istenmiyor. Genellikle dünya umursamıyor.

Ama yazar bir odaya giriyor ve bu inanılmaz inanç eylemini gerçekleştiriyor. O kadın ya da erkek oturuyor ve kelime kelime, cümle cümle, satır satır, paragraf paragraf bir şeyler uydurmaya başlıyor. Ve zamanla aniden, önceden var olmayan bir uçurumun üzerinde bir köprü var oluyor. Bir uçurum var, bir hiçlik var ve aniden bu köprüyü inşa ediyorsun ve dışarıya doğru uzuyor, uzuyor, uzuyor. Sonra bir gün aniden bakıyorsun ve bu köprünün orada olduğunu, var olduğunu fark ediyorsun. Ve köprü okuru, ideal kişiyi, ideal okuru daha önce hiç var olmayan bir yere götürüyor.

Ve sonra yazar diyor ki, “Sevgili arkadaşım, bu köprüden yürür müsün? Çünkü birinin bu köprüden ilk defa yürümesine ihtiyacım var”. Arkadaş diyor ki, “Aman Tanrım, bunu yapmak istemiyorum. Bu çok fazla. Bu çok stresli”. Yine de köprüden yürüyor ve diyor ki, “Evet, bu oldukça iyi bir köprü. Aferin. Köprünü beğendim. Harika.”

Sonra birkaç arkadaş köprüden yürüdükten sonra, yazar örneğin, kendi temsilcisinden köprüden yürümesini istiyor. Ve yazar temsilci köprünün üzerinde duruyor. Biraz sallanmaya başlıyor ve yukarı aşağı zıplıyor. Ve sonra diyor ki, “Evet, bu köprü dayanıyor. Beğendim. Sanırım bunu editörüne satabiliriz.”

Ve sonra editör bir tornavida ile geliyor ve tüm köprüyü sökmeye çalışıyor. Yazar diyor ki, “Köprüme ne yapıyorsun? Lütfen bırak onu. Onu istediğim şekilde yaptım. Belki burayı biraz boyayabiliriz. Belki şuradan buradan birkaç demir çubuğu çıkarabiliriz. Ama genel olarak, gerçekten istediğim şey bu.” Editör diyor ki, “Aslında, evet, bu harika bir köprü. Hadi köprüyü açalım.”

Ve sonra insanlar gelmeye başlıyor; satışçılar, yayıncılar, tasarımcılar. Ve hepsi köprüden geçmeye başlıyor: “Tanrım, bu harika bir köprü!”

Sonra köprü açılıyor. Soruna cevap olarak, okurlar geliyor ve gazeteciler köprüden geçiyor ve şikâyet etmeye başlıyor. “Köprü çok uzun. Köprü çok mavi. Çok düz. Çok bilmem ne.” Ama okurlar geliyor ve köprüden geçmeye başlıyor. Eğer köprü onları daha önce hiç gitmedikleri bir yere götürürse ve aniden kendilerini daha önce hiç görmedikleri şeyleri görebildikleri bu yeni topraklarda bulurlarsa, o zaman köprü sadece ayakta durmakla kalmıyor, aynı zamanda açık kalıyor.

Güzel, çok güzel bir cevap. Gözlerim doldu. Bunun için teşekkür ederim.

Kitabını okumak şiir okumak gibiydi. Biçimle yaptığın şey, paragraf arası kullanmayarak o boğucu hissi vermen çok dahi ve şiirsel bir şey ve bir yandan çok cesur da, çünkü okur buna alışkın değil. Romanın üslubuna ve diline hayran kaldım. Çok, çok güzeldi.

Elbette yazarken peşinden koştuğun bariz şeyler var. Ama barizleri merak etmiyorum. Peşinden koştuğun, o kadar da bariz olmayan şeyler, belki üzerinde çok konuşulmamış, hiç konuşulmamış şeyler neler?

Sadece düşünüyorum ki, ben kariyerimde ilerledikçe bilinmezlik problemiyle derinden ilgileniyorum ve onu kurguda dile getirmeye çalışıyorum ve kendi bilmemize şekil veren bir biçimi dile getirmeye çalışıyorum. Ve kendi bilmemiz dediğimde kastettiğim şu ki, hepimiz hayatı anbean yabancılaşmış şekilde yaşarız. Ne olacağını bilmiyoruz. Geleceği bilmiyoruz. Ve bu yüzden her zaman yabancılaşmış durumdayız. Her zaman kaygılıyız. Bir şeyin kıyısındayız. Ve bu, bence bu sadece benim projemin bir parçası; okurda o duyguyu uyandırmaya çalışmak.

Bu yüzden ikinci kitabımdan sonra şimdiki zamanda yazmaya geçtim, çünkü fark ettim ki, o alana girebiliyordum ve o çok benzersiz hissi inşa edebiliyordum ve onu okura ve karaktere verebiliyordum. Bu benim için gerçekten önemli olan bir şey. Seni belirli bir metafizik alana götürüyor; hayatın koşullarıyla ilgili bir alana. Ve bu kitap seni labirentin içine koyuyor, çünkü bu kitabın büyük bir Yunan yönü var. Ama genel olarak, seni sürekli olarak hayret ve dehşet hissine sokuyor. Bu benim için çok kişisel bir şey ve bu projenin bir parçası, bir biçim, hayatla daha derin bir temas duygusu yaratan bir cümle tarzı bulmaya çalışmak.

Kurgu her zaman, çoğunlukla geçmiş zamanda yazıldı. Her zaman “çoktan olmuştu” hissi vardır. Sana anlattığım şey anlatıcının ağzından gelir. Ama ben yazarken anlatıcıyı ortadan kaldırmaya çalışıyorum. Anlatıcı cümlelerde var ama aynı zamanda yok da. Eilish cümlelerin içinde ve kelimeler onun etrafında öyle yakın biçimde şekilleniyor ki, onun bilinciyle hizalanıyoruz, yazarla değil ve bu sadece benim yapmak istediğim şeyin çok derin bir kısmı. Bunun soruyu yanıtlayıp yanıtlamadığından bile emin değilim; cevaplayabileceğim bir sürü şey vardır muhtemelen ama şu an aklıma gelen bu.

Her büyük kitabın tam olarak cevaplanmamış bir şeye uzanan gizli merkezi vardır. Orhan Pamuk da bundan söz etmişti sanırım; bu gizli merkez romancıya özgüdür. Bazen romancıların kendileri bile gizli merkezde ne olduğunu bilmez. Yine de o, romanın özünden diline, duygusuna ve okura doğru yayılır. Yani eğer romanımda bir gizli merkez varsa, şu an ben bile onu anlamıyor olabilirim.

Son olarak Bailey’nin bahsettiği “worm”u soracağım, çünkü Türkçeye farklı çevrilmişti (çeviride “devran” olarak geçiyor).

Roman kendi işini yapıyor; metinleri ameliyat masasına yatırmayı sevmiyorum ama yine de…

Kesinlikle. Bailey de “worm”u anlamıyor. Önemli olan bu. Bu bana sürekli soruluyor. Bailey anlamıyor. Sana bunun bir açıklamasını yapabilirim, ama yapmayacağım çünkü Bailey de anlamıyor.

Vakit ayırdığın için çok teşekkür ederim Paul. Hiç tanımadığın biriyle konuştun; Türkiye’den, İstanbul’dan biriyle. Umarım bir gün İstanbul’u ziyaret edersin. Seni dinlemek isteyen çok sayıda okur olacağına eminim.

Evet, aslında İstanbul gitmek istediğim bir yer. Uzun zamandır gitmek istediğim bir yerdi ama hiç gitmedim. Nuri Bilge Ceylan’ın hayranıyım ve onun ilk filmini birçok kez izledim. Oraya gitmem gerektiğini düşündüm. Gerçek İstanbul’u görmem lazım. Bir gün olacak, umarım.

Bütün bunları Anne Hikâyesi (eskiden Anne Yarası derdik) etrafında konuşuyoruz. Yetişkin olabilme ihtimali için. İlgilenirseniz şu yazıya bakın: Anne, neredesin?

Mise en Abyme neydi derseniz: Mise en Abyme

Anne hikâyenizle alakalı bir şeyler üretmek isterseniz de şuna bakın lütfen: Poetika Journal

Not: Ağıtların Tanrısı’nda yazıların altındaki isimler Türkiye’de öldürülen çocuklara ait.

Çakı

Okan’ın öldüğünü henüz “teyit” edememişken teyzesine, Aysan’a:

“Belki ölmemiştir, belki bacağı kırılmıştır, telefonu kırılmıştır düşünce, ondan açmıyordur, kolu kırılmıştır.”

Okan’ın öldüğü kesinleştiğinde ve ben uçağa gitmeden: “Baban öldü, ben babanı almaya gidiyorum Ela.”
Ms Begley’nin bundan 23 sene önce yazdığı yıllık yazısının kehanetindeki gibi yaşlı gözlerle bakıyor, bir şey demiyor.

“...”

Bir süre sonra, anneannesine:

“Bana kim bal kaymak yapacak?”

O gece onunla ilgilenmesi için çağrılmış çok sevdiği kuzenim Elif’e:

“Elif, benim babam dağdan düştü ve öldü. Bak bu babamın doğum günü.”

Aynı gece kilitli gizli defterine yazı yazıp, resim yaparken, Elif’e:

“Bunları babam için hazırlıyorum. Babamla defterimiz. Ama gizli bir defter.”

Ağlamıyor, ağlayanlar için:

“Neden ağlıyorlar Elif?
Annem şimdi ne yapacak Elif? Yani neden gitti?”

Okan’ın ölümü ve bugün arasında Okan’ın öldüğü günle alakalı konuştuğunda:

“Anne sen babamın öldüğü gün koltukların üzerinde çok bağırıyordun. Ben senden korktuğum için geri geri odama yürüdüm. Odamda ipad oynadım.”

Güzel kızım,
Bal kaymağım,
Yüzündeki gamzelere kurban olduğum,
Ela’m,
O küçücük bedenin, o küçük kalbin, nasıl dayanıyor Ela’m, sen nasıl dayanıyorsun Okan’sızlığa?
Babasızlığa dayanılır, ama Okan’sızlığa nasıl dayanıyorsun? Bana bir deyiver.
Benim acım bir çakı oluyor da burnumdan içeri saplanıyor, saplanmakla kalsa iyi, dönüyor da dönüyor, o çakı durmadan dönüyor, Dünya döndükçe o çakı da burnumun içinde dönüyor, senin o küçük bedeninde neler oluyor?

Benim gözlerimin önlerinde değil de arkalarında seller akıyor, o seller sokaktaki çiviler, cam kırıkları, can kırıkları, hurda demirler, delici kesici her şeyle beraber gözlerimin arkasından arkasından çağlayarak akıyor, onca çağlamaya rağmen hepsi kesiyor gözlerimin arkalarını, gözlerimin arkaları kanıyor, senin gözyaşların nereye, nasıl iniyor, güzel kızım? Senin neren kanıyor?

Senin o kıyamadığım küçük bedeninde neler oluyor nakış suratlım?

Oya yüzlüm, can bebeğim, her şeyim, söyle bana, senin bedenin bu acıya nasıl dayanıyor?

Gözlerinin hemen altındaki gamzeler, o gamzeler nasıl dayanıyorlar Ela’m?

Söyle bana, o gamzeler Okan’sızlığa nasıl dayanıyorlar?

Babasızlığa dayanırlar da, söyle bana Okan’sızlığa nasıl dayanıyorlar?

Elif Terim, 11, 10 Ekim 2019, Şanlıurfa

✽✽✽

Ağustos 2011. Ela’nın doğumunun sabahı, Ela’nın NST* değerleriyle alakalı içimde bir şüphe belirmişti.

Doktorum Gülnihal’le randevuda NST değerlerini konuştuk. Anne içgüdüsüne inanan Gülnihal içimiz rahat etsin diye NST sonuçlarını bir perinatoloğa götürmemi istedi. Canım sıkıldı. Okan’la eve geldik. Hava çok sıcaktı. Hakikaten çok sıcaktı. O iki pek meşhur perinatoloğu aradım. Asistanlarıyla konuştum, “40 haftalık gebeyim, doğurabilirim, falanca beye görünmem lazım” dedim. Beklediğim cevapları aldım, randevular çok sıkışık vesaire vesaire vesaire. Numaramı bıraktım, bana döneceklerini söylediler. İstanbul’un Ağustos’u. Hava çok nemli ve çok sıcaktı. Yorgundum, Okan’la beraber yatak odamızda biraz uyuduk. Yarı uyur yarı korkarken salonda bıraktığım cep telefonum çaldı. Sevmedim çalmasını. Yine de belki randevu için arıyorlardır diye kalktım ve bir daha yatamadım. Arayan kimdi hatırlamıyorum ama doktorlar değildi. İçgüdü mü korku mu, hangisi bilemiyorum, birinden biri dürttü. Perinatologları tekrar aradım, içimdeki ses ve alışkanlığım kol kola girdi, tek bir ağızdan “Zorla” dediler, “randevu vermeseler de kapılarına dayan”. Doktorlardan biri en son randevuyu verdi. Diğeri, “NST’yi faksla da konuşalım” dedi. “Çünkü Türkiye’de her evde faks makinesi var” dedim içimden. Artık içim dışım karışmaya başladı. “Git muayenehanesine baskın yap, NST’yi eline tutuştur, baksın” dedim kendi kendime. Okan’la ne konuştuk, ne karar verdik hatırlamıyorum. Ama arabaya atladık. Nişantaşı’na gittik. İlk doktorun, randevuyu verenin değil de, muayenehanesine baskın yapmayı planladığımın yerine gittik. Ben otoparkta arabada bekledim, neden bilmiyorum. Hiç ben değil böyle bırakmak. O zamanlar yani, ben değildi. Ama Okan yalnız çıktı doktorun yanına. Arabada beklerken işten arkadaşım aradı. Hiçbir şey yokmuş gibi iş konuştum, şaşırdım bu hâlime. Okan çabuk geldi. Çok bekleyeceğimi düşünmüştüm hâlbuki, olmadı. Beklenti tuhaf bir şey. Okan’ın yüzü karışık. Kocam sakindir, yüzünün karışıklığı çok alışık olduğum bir şey değil. “Ortada bir durum dedi” dedi. “Beklemeyin aldırın dedi” dedi. Bir şey hissedemedim. Diğer perinatologla randevumuz vardı. Günün son randevusuydu. Nişantaşı’ndan şaşkın şaşkın Şişli’ye gittik. Hrant’ın vurulduğu cadde, o yüzden küsüm bu caddeye ben. Yukarı çıktık. Bizimki en son randevu ya, bekledik. Tahminimden daha çok bekledik. Diğer hamileleri inceledim. Kadın dergisi baktım. Araba, park ettiğimiz ve küs olduğum caddeden çekildi mi diye aşağıya baktım. Okan buradan çıktığımızda bana güzel bir yemek yedirse diye hayal kurdum. Şişli’den Nişantaşı’na geri dönülür, buradan çok sevdiğim All Sports’a gidilir mi diye düşündüm. Saat ilerledi, hava kararmaya başladı. Bekledikçe heyecanlandım. Her bekleme gibi bu da bitti, beni çağırdılar. “NST değerleri, düşük kalp atışı...” anlatırken, “Önce muayene” dedi doktor. Muayenede problem görmedi. Okan NST’leri gösterdi. Bir tomar beyaz kaygan kâğıtta grafik. Doktor o beyaz tomarları inceledi.

“Deserelasyon” dedi. “Risk var” dedi.

“Eve gitmeyin” dedi.
“Buradan hastaneye gidin” dedi.
“Sabah sezaryenle aldırın” dedi.
“Sabaha kadar da iki saatte bir NST bağlansın, bakılsın” dedi.
Kafam duman duman oldu. Hastaneye gittik. Giriş yaptık.

Yine NST’ye bağlandım. Bu sefer önceki NST seanslarından daha endişeli, gözüm NST cihazında, gözüm o iki değerden Ela’yla alakalı olanda. Okan annemi aradı. Okan doulam** Nur’u aradı. Nur Başak’laydı. Ben konuşmak istemedim önce, Başak’ın sesini duyarsam ağlarım diye korktum. Sonra ikisiyle de konuştum, ağladım. Annem, ablam ve Sotos hastaneye geldi. Yine ağladım. Sezaryen yüzünden kızımla bağ kuramayacağım diye hıçkıra hıçkıra ağladım. Ya da korktuğum için belki de. Her ağlamanın bir sebebi olacak ya, o an bağ kuramamaya sardım. Başak “Sen o bağı çoktan kurdun deli kız” dedi. O bağı hiçbir sezaryenin benden koparıp alamayacağını daha o zaman bilememiştim. Okan ve annem doğum çantamızı almaya bizim eve gitti. Aysan ayağıma masaj yaptı, iyi geldi. Bu sefer Okan ve annemi beklemeye başladım. Çok bekledim. Kulağım Aysan ve Sotos’ta, ama kulaklarım sanki duymuyor, gözüm o an bütün vücudumu kaplamış tek organım olmuş, korkuyla, çok korkuyla, NST cihazında, kalp atışında. Bebeğimin kalbinde. Yaklaşık iki sene öncesi beynimin içinde bir aşağı bir yukarı oynayıp durdu, düşürdüğüm bebeğimin acısı bedenimin hücrelerinde nereye saklanmış, depolanmışsa, kocaman bir korku olup göğsüme, böğrüme, NST cihazındaki gözlerime yerleşti.

Bundan yaklaşık iki sene öncesi:
“Atıyor değil mi kalbi?” dedim hemşireye. Yıllar önce kısa ve öz olarak “Hastanın kurtarılması için yapılacak bir şey kalmamıştır” diyen İngilizce hastane raporunu, “Burada babam iyileşecek yazıyor, değil mi?” diye Amerikalı İngilizce hocam, Ms Begley’e götürdüğüm gibi. O saflıkla. O zaman Üsküdar Amerikan’da lise son sınıftaydım ve Emily Brontë’leri orijinalinden okuyabilecek kadar iyi İngilizce biliyordum. Ama babamın öleceğine inanmayı reddediyordum. Bu sefer de, önceden pıt pıt attığını gördüğümüz şey, ki kalpmiş, atmıyordu. Sevgilimle ben, pıt pıt atan kalbi yüzünden bebeğimize Pacman*** demiştik. Pacman bu sefer hiç hareket etmiyordu. Ben de, yine, taa 15 sene önce yaptığım gibi inanmayı reddediyordum. Amerikalı hocama soran 17’sindeki Sepin gibi, bu sefer de hemşireye sordum, “Atıyor değil mi kalbi?” diye. Hemşirenin cevabını beklemeden, doktora da sordum. “Atıyor değil mi kalbi?” Doktor hemşireye döndü, maalesef, “Ben duymuyorum, sen duyuyor musun?” dedi. O odada en son hatırladığım cümle buydu.

Nasıl bir otokontroldür ki o odadan çıktım, bekleme salonundaki insanların arasından geçtim, başka bir odada, doktorla kürtaj ve detaylarını konuştum, sonra otoparka indik sevgilimle. Hep dudaklarım titrer ağlamadan önce, Japon çizgi filmlerindeki ağlayan çocukların ağzının şeklini alır ağzım, aşağı doğru düşer. Düştü düştü düştü ağzım. Bağıra bağıra bıraktım kendimi, böğüre böğüre ağladım. Amerikan Hastanesi’nin otoparkı, otoparkın duvarları, o otoparktaki arabalar ağladı benimle. Eve kadar bütün yollar, ağaçlar ağladı benimle. O gün, sonraki gün, bir sonraki gün, günlerce, Pacman’ime çok ağladım. Hem ağladım, hem de insan tanımadığı bilmediği biri için nasıl ağlar diye şaşırdım. Sonradan Ela gösterdi ki bana, rahmime düştüğü anda ve öncesinde iki bebeğimi de tanımışım, bilmişim.

Ela’nın doğumuna dönüyorum. İlk NST iyiydi, vücudum kaskatı korkudan, ama aklım rahat. Annem ve Okan gelemedi bir türlü, yine bekleme hâlindeyim. Bugün çok bekledim. Okan’ı istiyorum, o olsun yanımda. Gecenin ikinci NST’si için hemşire geliyor. Okan hâlâ gelemiyor. NST cihazından nefret ediyorum artık. Kendi kalp atışım hızlı ve de sesli. Gözüm, aklım, kalbim, bütün hücrelerim kilitlendim yine o NST değerine. Artık etrafım flulaştı. Aysan ve Sotos odada ama sanki değil. Okan hâlâ yok, onu çok iyi biliyorum. Gözüm NST cihazında. Bir ara 70 mi ne gördüğümü hatırlıyorum. O 70 mi neyse, olması gerekenin çok altında. Sonrası hiç net değil. Okan nerede diye bağırdığımı, Okan’ı aradığımı, kalp atışı düşüyor yardım edin dediğimi, hemşirenin benim için oksijen maskesi getirdiğini hayal meyal hatırlıyorum. Tir tir titrerken, hakikaten donuyormuş gibi titrerken Okan geldi.

Gelirdi. Hep gelirdi. Gelmediği olmazdı.

Bedirhan Karakaya, 11 aylık, 31 Temmuz 2018, Hakkâri

* Nonstress test. Kardiyotokografi adı verilen cihazla bebeğin kalp atışlarının seyrini ve bu seyrin bebek hareketleri ve eğer varsa kasılmalarla olan ilişkisini temel alarak bebeğin sağlık durumunu değerlendiren test.

** Doğum destekçisi. Anneye doğumdan önce, doğum sırasında ve lohusalıkta fiziksel, duygusal ve teorik destek sağlayan, bu konuda eğitimli profesyoneller.

*** Namco video oyun şirketinin 1980’lerde popüler olan bir video oyunu ve bu oyundaki bir karakterin adı.

Önüme Paul Lynch’in Marylebone’da bir kitap etkinliği düşüyor. Etkinlik Londra’daki mabetlerimden, Daunt Books’da, 35 senelik arkadaştan devşirme kardeşim Senan’ın mahallesinde, zaten Londra’da hep onda kalıyorum.

Senan’a gider misin diyorum. Giderim diyor.

Gider Senan. Ben bir şey istemeyegöreyim.

Gitmekle kalmıyor, imza sırasına giriyor, Paul Lynch’e benden bahsediyor, yazdığım kısa mektubu veriyor.

Paul bana email yazıyor.

Röportaj için kitabın Türkçesinin çıkmasını bekliyoruz. Peygamberin Şarkısı Türkçede Mert Doğruer çevirisiyle DeliDolu Yayınları tarafından yayımlanıyor.

Araya vakit, hayat vs giriyor.

Röportaj için sözleşiyoruz, bu sene bahar aylarında.

Röportaj tarihi geliyor çatıyor, o da ne, tam da o akşam kızım Ela’nın ortaokul mezuniyet kokteyli var, İstanbul’un otele dönmüş sarayında, Ortaköy’deki.

Paul’e rica ediyorum saati o günün programına göre değiştiriyoruz. Kuaföre gidiyorum, koşa koşa eve geliyorum, hava sıcak. Röportaj biter bitmez on dakika içinde giyinip evden çıkmam lazım. Saçım başım yapılı, yüzümde gece makyajıyla Zoom başına oturuyorum.

Paul’e ilk cümlem “Ben evde böyle dolaşmıyorum.”

Röportajı yapıyorum ve unutuyorum.

Sevdiğim bir editör arkadaşım “Yaptın artık bitir çıkar,” diyor, sayesinde silkeleniyorum, hafife alınacak gibi degil, mis gibi röportaj, o demese üzerine yatmaya meyilliyim.

Ve en sonunda deşifresi, çevirisi bitiyor.

Güzel sormuşum, Paul güzel cevaplamış, sevdim.

Umarım siz de seversiniz.

Aşağıda iki kısa video, gerisi yakında K24’te.

BAP 2

… Ve adam dedi: Şimdi bu benim kemiklerimden kemik, ve etimden ettir; buna Nisa denilecek, çünkü o İnsandan alındı. Bunun için insan anasını ve babasını bırakacak, ve karısına yapışacaktır, ve bir beden olacaklardır. Ve adam ve karısı, ikisi de çıplaktılar, ve utançları yoktu.

BAP 3

Ve RAB Allahın yaptığı bütün kır hayvanlarının en hilekârı olan yılandı. Ve kadına dedi: Gerçek, Allah: Bahçenin hiçbir ağacından yemiyeceksiniz dedi mi? Ve kadın yılana dedi: Bahçenin ağaçlarının meyvasından yiyebiliriz; fakat bahçenin ortasında olan ağacın meyvası hakkında Allah: Ondan yemeyin, ve ona dokunmayın ki, ölmiyesiniz, dedi. Ve yılan kadına dedi: Katiyen ölmezsiniz; çünkü Allah bilir ki, ondan yediğiniz gün, o vakit gözleriniz açılacak, ve iyiyi ve kötüyü bilerek Allah gibi olacaksınız. Ve kadın gördü ki, ağaç yemek için iyi, ve gözlere hoş, ve anlayışlı kılmak için arzu olunur bir ağaçtı; ve onun meyvasından aldı, ve yedi; ve kendisile beraber kocasına da verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı, ve kendilerinin çıplak olduklarını bildiler; ve incir yaprakları dikip kendilerine önlükler yaptılar. Ve günün serinliğinde bahçede gezmekte olan RAB Allahın sesini işittiler; ve adamla karısı RAB Allahın yüzünden bahçenin ağaçları arasına gizlendiler.

Ve RAB Allah adama seslenip ona dedi: Neredesin? Ve o dedi: Senin sesini bahçede işittim, ve korktum, çünkü ben çıplaktım, ve gizlendim. Ve dedi: Çıplak olduğunu sana kim bildirdi? Ondan yeme, diye sana emrettiğim ağaçtan yedin mi? Ve adam dedi: Yanıma verdiğin kadın o ağaçtan bana verdi, ve yedim. Ve RAB Allah kadına dedi: Bu yaptığın nedir? Ve kadın dedi: Yılan beni aldattı, ve yedim. Ve RAB Allah yılana dedi: Bunu yaptığın için, bütün sığırlardan, ve bütün kır hayvanlarından daha lânetlisin; karnın üzerinde yürüyeceksin, ve ömrünün bütün günlerinde toprak yiyeceksin; ve seninle kadın arasına, ve senin zürriyetinle onun zürriyeti arasına düşmanlık koyacağım; o senin başına saldıracak, ve sen onun topuğuna saldıracaksın. Kadına dedi: Zahmetini ve gebeliğini ziyadesile çoğaltacağım; ağrı ile evlât doğuracaksın; ve arzun kocana olacak, o da sana hâkim olacaktır. Ve Âdeme dedi: Karının sözünü dinlediğin, ve: Ondan yemiyeceksin, diye sana emrettiğim ağaçtan yediğin için, toprak senin yüzünden lânetli oldu; ömrünün bütün günlerinde zahmetle ondan yiyeceksin; ve sana diken ve çalı bitirecek; ve kır otunu yiyeceksin; toprağa dönünciye kadar, alnının terile ekmek yiyeceksin; çünkü ondan alındın; çünkü topraksın, ve toprağa döneceksin. Ve adam karısının adını Havva* koydu; çünkü bütün yaşıyanların anası oldu. Ve RAB Allah Âdem için ve karısı için deriden kaftan yaptı, ve onlara giydirdi.

Ve RAB Allah dedi: İşte, adam iyiyi ve kötüyü bilmekte bizden biri gibi oldu; ve şimdi elini uzatmasın ve hayat ağacından almasın, ve yemesin ve ebediyen yaşamasın diye – böylece RAB Allah onu Aden bahçesinden, kendisinin içinden alındığı toprağı işlemek için çıkardı. Ve adamı kovdu; ve hayat ağacının yolunu korumak için, Aden bahçesinin şarkına Kerubileri, ve her tarafa dönen kılıcın alevini koydu.

*Hayatı olan

Kitabı Mukaddes, Kitabı Mukaddes Şirketi, 2015.

Yılan Havva’yı kandırır, ilk olarak. Havva yasak meyveyi tadar, Âdem’e tattırır. Elmayı yemeleriyle ikisinin de gözleri açılır, birbirlerinin çıplak olduklarını görürler. Utanç ve pişmanlığın etkisiyle kendilerine incir yapraklarından önlükler yaparlar. Tanrı onları bu hâlde görmesin diye ağaç diplerine saklanırlar.

Kitabı Mukaddes Tekvin’deki bu anlatı ve “Yasak Elma” üzerine kadının yılana uymakla, erkeği yoldan çıkarmakla suçlanması, erkeğe boyun eğmekle cezalandırılması, erkeğin kadının sözünü dinlemesi neticesinde lanetlenmesi vb sayısız dini yorum ve apokrif vardır.

Benim bu yazı vesilesiyle dikkatinizi çekmek istediğim husus ise Âdem ve Havva’nın elmayı yedikten sonra birbirlerini - elmayı yemeden önce gördüklerine kıyasla - değişik ve farklı görmeye başlamaları. Yasak elmayı yiyor, birbirlerinin çıplaklığını görüyor ve tanrıdan gizleniyorlar. Çıplaklık mefhumu zihinlerinde oluşuyor ve birbirlerini algılayış biçimlerini bütün hayatlarına tesir etme pahasına etkiliyor.

Algıyı insan zihni şekillendirir. Görüleni tanımlayan, açıklayan, anlamlandıran zihindir. Aynı şey başka zihinlerde bambaşka karşılıklarla tezahür eder. Zihin TDK sözlüğünde canlının, duygu ve davranışlar dışındaki ruhsal süreç ve etkinliklerinin bütünü, bellek olarak tanımlanmıştır. Mevzubahis ruhsal dünya ve bellek ise hikâyelerle oluşur. İnsanın insan olma macerasında maruz kaldığı, içinden, sağından, solundan, yanından ve hatta dışından geçtiği bütün hikâyelerle. Bu hikâyelerin gerçekliğe yakınlığı ve uzaklığı ise hayatla alakalı mefhumlara dair perspektifimizi belirler. Tam da bu sebeple zihnin nasıl işlediğini, onu tesis eden hikâyeleri ve dolayısıyla geliştirdiği perspektifleri fark etmek muazzam bir terbiye-i nefistir.

Birkaç sene evvel sonbaharla birlikte, ağaçlar yapraklarını dökeli beri gördüklerimi nasıl gördüğümü merakımdan peydahlanan bir hevesle çizim derslerine gitmiştim. Anadolu yakasında ikamet edenler gücenmesin, İstanbul’da mahallemin beş kilometre çapında yaşayan, karşıya geçmeyi Ankara’ya gitmekle eşdeğer gören bir İstanbullu olarak kalkıp taa Beykoz’a hem de. İlk derste üç saat boyunca bir bardakla “bakışmıştım.”

Bardağı “görmekte” ve kara kalem çizmekte zorlandıkça baktığım karenin arka planını boşaltma, temizleme amacıyla koltukta pozisyonumu değiştirdiğimi, onu adeta bir vakumda, diğer nesnelerden bağımsız, boşlukta ya da karanlık bir fonda görmeye çalıştığımı ve böylelikle varlığını perçinlediğimi fark etmiştim.

İlk ders son dersti de.

Hayatın önüme savurduğu hikâyeler bazen yorar, yoğun gelir, kalbimi kırar. Öyle zamanlarda psişemin dehlizlerinde gezmek için yalnızlığımı ister, zihnimin bildiği bütün hikâyeleri manasızlaştıran bir vakuma gereksinim duyarım. Yalnızlığım boşluk ya da karanlık arka plan görevi görür. Alışılageldik, kabul görmüş düzen yönelimlerinin tesirine kapılmadan olan biteni olduğu gibi görebilmek için ya sonsuzluğa giden bir boşluk gerekir ya da bütünlük. Zihindeki, bedendeki, bünyedeki hikâyeleri “delete” tuşuna basıp da silmek ya da inzivada yaşamak imkânsız olduğundan ilk seçenek yavan bir mastürbasyondur. İkinci seçenek, gördüklerimizi birbirleriyle entegre olmuş hikâyelerin içinden anlamlandırabilmek ise özgürlüktür. Kendimizle samimi bir ilişki kurmak için elzemdir de.

Hikâyelerin birbirleriyle görünmez bağları vardır. Her hikâye örtülü veya açık metinler arasılık (intertextuality) ihtiva eder, her hikâyenin içinde başka hikâyeler vardır. Gerçeklikte tek başına bir varoluş biçimi yoktur. Bütün hikâyelerin bir arada olması içinden diğerlerini doğurması aslında netliği sağlar ve de gerçekliği. Bir annenin bebeğini doğurması gibi.

Gerçek ve perspektif arasındaki ilişki işte bu yüzden bıçak sırtıdır.

Bu yazıyı yazmadan, ilk ve son çizim dersime gitmeden evvel okuduğum roman Trust**, perspektif meselesini mercek altına alıyordu. 2023 kurgu dalında Pulitzer Ödülü’nü Barbara Kingsolver’ın Demon Copperheadi ile paylaşan Trust, Arjantinli yazar Hernan Diaz’ın ikinci romanı. Pulitzer Kurgu Ödülü, Columbia Üniversitesi tarafından Amerika Birleşik Devletleri’nde tercihen ABD’de yaşamı konu eden eserlere verilen saygın bir ödül.

Trust bana kurgusu itibarıyla “Rashomon Etkisi”ni anımsatmıştı. Rashomon Etkisine başka yazılarda değinmiştim, hatırlatayım: Rashomon Etkisi, geçmişteki olayların bellekteki idrakinde öznellik, koşullara ve değer yargılarına bağlı, farklı bakış açılarından etkilenen ve değişebilen gerçeklik algısı olarak özetlenebilecek psikolojik bir olgu. Literatüre de Akira Kurosawa’nın “Rashomon” adlı filmiyle geçmiş. Venedik Film Festivali’nde Altın Aslan ödülüne layık görülen 1950 yapımı film bir cinayetin dört şahidinin - samuray, karısı, haydut ve oduncu - çelişkili, yer yer taban tabana zıt ifadelerini yani “gerçeğin” kişiye göre farklılaşmasını konu eder. Filmin hikâyesinin Japon edebiyatının güçlü kalemlerinden Ryunosuke Akutagawa’nın iki öyküsünü temel aldığını söylemeden geçmeyeyim.

Trust da Rashomon’daki cinayet misali Wall Street’teki bir iş adamı ve karısının Büyük Buhran’a denk gelen hayat hikâyesinin farklı versiyonlarını, farklı kurgu dinamiklerinde ve farklı perspektiflerden anlatır. Diaz, aynı hikâyeye dair birbiriyle çelişkili anlatıların belkemiği olarak kurmaca ve finans arasındaki felsefi benzerliği kullanmış; tevekkeli kitabın adı ve hatta metinlerin başlıkları bile İngilizce karşılıklarında eş anlam barındırıyor: “Trust” (Güven / Teminat), “Bonds” (Bağlar / Tahviller), “Futures” (Gelecekler / Vadeli İşlemler) vb. Romanı oluşturan farklı metinler kasten birbirini çözmek yerine tekrar tekrar düğümlüyor ki bu okura Diaz’ın, Trust’taki metinler arasında herhangi bir hiyerarşi gözetmediğinin, en ufak bir gerçeklik tercihi önermediğinin de teyidi. André Gide’in “mise en abyme” tekniğini temel alan anlatı okura farklı hikâyeler içinde farklı perspektifler sunmakla kalmıyor, kurmaca ve finans dünyası arasında kurduğu paralellikle de okurun kucağına gerçekliğin ne olduğu gibi büyük bir varoluşsal soru bırakıyor. Hayat gibi.

Bir kurmaca tekniği olan “mise en abyme,” Fransızca anlamı ile “sonsuzluğa düşüş” demek. Türkçede “erken anlatı” olarak çevrilen “mise en abyme,” romanda ana hikâyenin romanın çeşitli yerlerinde küçük hikâyeler şeklinde tekrar etmesidir. Metnin içinde küçük hikâyelerin ve ana hikâyenin birbirine gönderme yapması da diyebilirim. “Mise en abyme,” edebiyata André Gide tarafından arma ve mühür bilimi “heraldik”ten esinle uyarlanmış. Yansıma ve derinlik maksadıyla iç kısımdaki armanın içinde de, daha içerdeki armanın içinde de yine aynı armanın yer alması, böylelikle armanın sonsuza kadar kendini yinelemesi tekniğin ilham kaynağı olmuş.

Mise en abyme için yine başka yazılarda birçok kere bahsini ettiğim Benoit Mandelbrot’nun fraktal teoreminin edebiyattaki karşılığı da diyebiliriz. Resim içinde resim, rüya içinde rüya, bilgisayarda ekran içinde ekran (öz yineleme - recursion), hayal içinde hayal, ayna içinde ayna gibi.

André Gide “mise en abyme”e dair şunları*** demiş:

Bir sanat yapıtında, karakterler düzeyinde, yapıtın bizzat kendi konusuyla yer değiştirdiğini görmeyi severim. Hiçbir şey yapıtın tamamını daha iyi gözler önüne sermez ya da yapıtı daha iyi aydınlatmaz. Memling’in ya da Quentin Massys’in resimlerinde, küçük karanlık dışbükey bir ayna resmetme eyleminin gerçekleştiği odanın içini bu şekilde yansıtır. Azıcık farklı bir biçimde de olsa Velázquez’in Nedimeler’inde olduğu gibi. Son olarak da, edebiyatta, Hamlet’te bir oyunun oynandığı bir sahne vardır; bu diğer birçok oyunlarında da vardır. Wilhelm Meister’de şatoda kukla gösterileri ve festivaller vardır. Usherlerin Çöküşü’nde Roderick’e okunan bir parça vardır vd. Bu örneklerden hiçbiri çok kesin değildir. Cahiers’de, Narcisse’de ve La Tentative’de yapmaya çalıştığım şeyi en iyi açıklayacak örnek özgün kalkanın ikinci bir temsilinin yine kalkanın üzerine sonsuzca (“en abyme”) işlendiği armacılıktan verilebilir.

Edebiyattaki “mise en abyme” tekniği hayat için de geçerlidir, her hikâyenin içinde başka hikâyeler vardır. Tam teşekküllü bir perspektif ancak bütün hikâyelerin birlikteliği ile sağlanır ki bu aslında perspektifin yok olması demektir. Nötr olmak, objektiflik, perspektif aslen hikâye içindeki hikâyeler arası girift ilişkiyi görmektir. Hikâyeler birbirinin içinde birbiriyle etkileşim ile kişisel ve toplumsal hafızayı oluşturur. Hikâyeyi diğer hikâyelerden bağımsız görmek matematikte bütün kümelerin ayrık küme olduğunu iddia etmektir, bağnazlıktır. Gördüğümüz hiçbir şey, çizdiğim bardak da dâhil, yalnız bir hikâye değildir. Çizerken yaptığım gibi onu bir vakuma yerleştirmek gerçeği ıskalamaktır. Ancak hikâyenin bütününü görmeye razı olan insan minyatür sanatının nakşettiği gibi her şeyi, nihayet perspektif ayağına dolanmadan, görüverir. Minyatür sanatındaki perspektifsizlik tanrı anlatıcıya denk gelir keza.

Elma yenir, yedirilir ve çıplaklığa kani olunur. John Berger’ın Görme Biçimleri’nde**** belirttiği üzere, çıplaklık, bakanın zihninde zuhur eder. Adem’in ve Havva’nın. Ve aslında Havva’dan önce Lilith vardır.

** Hernan Diaz, Trust, Picador, 2022.

***André Gide, Journals 1889­ - 1949, Penguin Books, 1984.

****John Berger, Ways of Seeing, Penguin Books, 1972.

Küçücüğüm, saçlarım kısa, uzun koridorlu bir evdeyim, biliyorum bu evi, zifiri karanlık, bir oraya bir buraya bakıyor ve gidemiyorum, bakıyor ve göremiyorum, “Anne, neredesin?” diye sesleniyorum, cevap gelmiyor.

Bazı sabahlar İstanbul’da yoğun sis olur. Sis şehir hayatını zorlaştırır, göz gözü görmeyince ulaşım sekteye uğrar, vapur seferleri iptal edilir falan. Sis romantiktir. El ele tutturur.

Sis şiire yakışır, birçok şairin külliyatında önemli bir yer tutar. Tevfik Fikret’in kesintisiz otuz sene süren istibdat dönemini eleştirdiği Sis şiiri vardır misal. Kanun-i Esasi’yi askıya alarak I. Meşrutiyetten sonra istibdat dönemini başlatan II. Abdülhamit’in kuzeni ve Tevfik Fikret’in yakın arkadaşı olan son halife Abdülmecit Efendi, bu şiiri tablolarına taşımıştır. “Muhibbi Muazzezim (Muhterem Dostum) Tevfik Fikret Bey’e” diye imzalayarak Tevfik Fikret’e hediye ettiği Sis tablolarını Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde “Şehzade’nın Sıradışı Dünyası: Abdülmecid Efendi” sergisinde görmüştüm. Özellikle aşağıya kopyaladığımdan çok etkilenmiş, bakakalmıştım:

Ama sis ve şiir denince benim aklıma Carl Sandburg’un Sis’i düşer:

küçük kedi ayaklarla
gelir sis.

sessiz kalçalarla
oturur bakar
limanla kente
ve sonra çeker gider.

çeviren: İsmail Haydar Aksoy

Orta ikiydim, şimdiki altıncı sınıf, Carl Sandburg ve Shel Silverstein’ın şiirlerini karşılaştırdığım bir dönem ödevi yapmıştım. Bu iki şairin seçimi tamamen bizim okulun kütüphanesinde elime onların kitaplarının gelmesindendi, aynı raftaydılar. Bizim okulun kütüphanesi bir vahaydı. Çoğumuz daha önce böyle bir şey görmemiştik. Kitaplar, kitaplar, kitaplar, kütüphane kataloğu, elle yazılmış katalog kartları… Ama kütüphanenin alametifarikası, oditoryumdaki kilise orgunda Alma Mater diye anılan okul marşını çalan, gömleklerinden yaka ekini eksik etmeyen, eski rahip, kütüphanecimiz Mr Wallace idi. Mr Wallace, kitapları geç getirdik mi gözümüzün yaşına bakmaz, cezasını kuruşuna kadar ödetirdi. Laubaliliğe müsamaha etmezdi, “Şşşş”leri meşhurdu, kütüphanede sesimiz biraz yükselse kızardı. Bir keresinde beni ve Sidem’i -çok yakın arkadaşım, kardeş gibi- kütüphaneden atmıştı. O dönem bir televizyon programında kavga etmiş iki medyumun tokat mizansenini sınıf arkadaşlarımıza canlandırırken gülme krizine girmiştik, ondan. Babası ölmekte olan bir biçarenin en yakın arkadaşıyla rahatlaması, moda tabiriyle regülasyonuydu o gülme krizi, ama Mr Wallace bunu nereden bilebilirdi. Babam kısa bir süre sonra ölmüştü. Ellerini hiç unutmuyorum.

Carl Sandburg ve Shel Silverstein… Apayrı stiller, bambaşka janrlar. Dönem ödevim için İngilizce hocam Mr Donaldson “Bu iki şair ayrı tellerden çalıyor Sepin,” dememişti. Jeffrey idi adı, Jeffrey Donaldson. Sarışın, mavi gözlü, genç bir Amerikalı. Hepimiz ona hayrandık, bazılarımız ise sırılsıklam âşık. Ben değildim, belki de ev arkadaşı Paul’le sevgili olduğunu hissediyordum, sezgilerim malum, hâlâ beraberler, zaman zaman mezunlar whatsapp grubunda fotoğrafları paylaşılıyor.

Benim aşkım Mr Donaldson değil Ms Begley idi. Katherine Begley. Edebiyatta Kadın (Women in Literature) diye bir seçmeli ders açardı, kısa saçlarına, solculuğuna (bayağı Marksist bir kadındı), edebiyat bilgisine, kitap aşkına, beni çok sevmesine tapardım.

Her şeyin çok güzel olabileceğine inanmaya inat ettiğimiz senelerdi. Bir şey bildiğimizden değil de gençliğimizden, toyluğumuzdan ya da. Saçmalayan, kuşburnu çayı içen, güzel, Boğaziçili bir başbakanımız var diye övünenlerin memleketiydik, gazeteler ve televizyon öyle isterdi. Okuduklarımda kendi yaralarım kadar diğerlerininkileri görmeye başlamış, hatta bunları yazar olmuştum. Amerika ırkçılığı ve Güney Afrika apartheid’i davam olmuştu, çok ironik tabii bütün bunlar.

İnsan kendi yarasını görmemek için elinden ne gelirse yapar ama edebiyat ve hikâye asla affetmez. Görmen gerekeni, gördüğünün ötesindekini alır, önüne koyar, “al,” der, “önüne kadar getirdim, koydum, baksana.” Edebiyat “baksana!” diyordu. Bakıyordum, görüyor muydum?

Ms Begley’nin lise mezuniyetimde benim için yazdığı yıllık yazısı da ara ara bana “şişt baksana!” derdi. Bambaşka işlerde, yollarda yürümeye devam ederken kalbimdekini hatırlatır, içimi cızlatırdı.

Sepin,

Toni Morrison’u ne kadar sevdiğimi bilirsin ya da belki bilmezsin.

İzin ver, onun Beloved (Sevilen) kitabından birkaç kelime paylaşayım: “Sallanabilen bir yalnızlık vardır. Kollar kavuşturulmuş, dizler karna çekilmiş, tutan, tutunan; bu hareket, bir teknenin sallanmasının aksine sallananı yumuşatır ve içine alır. İçeriden bir çeşit yalnızlıktır bu – deri gibi sıkıca sarılmış. Bir de amaçsız gezinen bir yalnızlık vardır. Hiçbir sallama onu yerinde tutamaz. Canlıdır, kendi başınadır. Kişinin kendi ayaklarından gelen sesi uzak yerlerden gelen bir ses zannettiren kuru ve yayılan bir şeydir.”

Yalnızlık o kadar kötü değildir; seni diğer insanlara çeker, senin gibi yalnız olanlara. Seni ıstıraba çeker, burada insanlığı bulursun. Sevgiyi arar, bu seni güçlendirir. Seni kendine çeker, bu seni kutsar.

İleride yaşlanınca, Türkiye’ye geri döneceğim; senin adını şiirlerde, gazetelerde, kitaplarda görmeyi bekleyeceğim; kızının ıslak kahverengi gözlerinde, senin gözlerinde ilk dersten beri gördüğüm sonsuz hüznü görmeyi bekleyeceğim. Kederli ve tutkuyla isteyen. Olageldiğin insan olduğun için seninle gurur duyuyorum. Sana başkasının kelimelerinden başka verecek bir şeyim yok. Ve tüm iyi dileklerim.

Katherine Begley, 1995, İstanbul

Ezberden önüme koyulanların ötesini, hatırladığımı istemek, hikâyemi bana yazılandan kendi yazacağıma değiştirme gücünü bana henüz on yedi yaşımdayken, “ıslak ve kahverengi gözlü” kızım, Ela’m yokken yazılmış bu yıllık yazısında buldum ben. Boş bir romantizm değil bu dediğim.

Kuzey İrlandalı sanatçı/yazar Oliver Jeffers hikâyelere dair şöyle yazmış:

Tüm insanlar hikâyelerinin toplamından müteşekkil.

İnsanın elindeki en kuvvetli araç kendine ve birbirine anlattığı hikâyeleri değiştirme kabiliyeti.

Ve şimdi, her zamankinden daha fazla, kolektif hikâyelerimizi değiştirmeye ihtiyaç duyuyoruz.

“Baksana!” diyeni dinlemek ve böylelikle maruz kaldığın ebeveynliğin, yaşadığın çocukluğun sana mühürlediği döngülerden çıkabilmek, hikâyeyi revize etmek buradan geçiyor. Zor bu, çok-çok-çok zor, amma velakin ve bilakis hayatı ferahlaştıran da otomatik kalıplardan çıkabilmek. Çocukluk yaraları özellikle romantik ilişkilerde durup durup kanamayı ancak öyle bırakabiliyor. Yoksa farkında bile olmadan kan kaybından ölüyoruz.

Birkaç sene önce Bahçe Galata’da Amerikalı oyun yazarı Lucas Hnath’ın kaleme aldığı Nora 2 (Yönetmen: Saim Güveloğlu; Oyuncular: Nihal Geyran Koldaş, Tülin Özen, Tansu Biçer, Zeynep Çötelioğlu) adlı oyuna gitmiştim. Hnath, oyunu, Henrik Ibsen’in ünlü oyunu Nora Bir Bebek Evi’nin devamı olarak 2017 yılında yazmış. Ibsen’in Nora’sının finalinde kocasını ve üç çocuğunu geride bırakarak evini terk eden, tam 15 yıldır kendisinden hiçbir haber alınamayan, hatta öldü zannedilen Nora, Hnath’inkinde seneler sonra evinin kapısını çalar.

Nora 2’nin bir yönü anne yarasıyla temas ediyordu. Nora, iki yazarın metninde de çocuklarından gitmiş bir kadın. “Giden anne,” “gitmiş baba”ya göre çok daha seyrek bir olgu. Edebiyatta, sinema dâhil birçok hikâye anlatımında, özellikle de bizim toplumumuzda, çok rastlamadığımız bir şey. İşin teknik boyutu da cabası; giden babayı anlatmak daha kolay, baba evi terk edebilir ve anlatıcının bunu hikâyede göstermesi kolaydır. Hâlbuki iki Nora oyununda da olduğunun aksine anne kapıyı çarpıp gitmez. Annenin gitmesi daha usul usuldur, evden gitmeden bir gitmedir, anne Nora’nın aksine evin içindeyken gider. Partnerinden gider, çocuğundan gider, hayattan gider. Dururken gider, Nora gibi kapıyı çarpmadan. Bunu göstermek zordur.

Evdeyken giden ya da zaten mevcut olamayan anne en büyük yaralardan biridir: annesizlik yarası ya da anne yarası.

Sevgili arkadaşım klinik psikolog İrem Polat anne yarasını Poetika için şöyle kaleme aldı:

“Anne yarası” kabul görmüş bir psikoloji terimi olmasa da bağlanma ve travma ilişkisini kavramayı kolaylaştırması açısından işlevsel olabilir. Bu kavram temelde annelik işlevinin yoksunluğunu anlatmak için kullanılır. Anne, çocuğunun duygusal ihtiyaçlarını fark edememekte ve karşılayamamaktadır. Belirsiz, tutarsız, karmaşık bir ebeveynlikle büyüyen çocuğun tekinsiz hissetmesi muhtemeldir. Anneyle kurulan ilişki, bireyin kendilik ve dünya algısı için önemli bir zemin oluşturur.
Bu durumun pek çok zaman nesilden nesile aktarılan bir boyutu vardır.

Hayatlarımız gitmeyen ama aslında giden annelerin yaralarını sarma çalışmalarıyla geçiyor. Çoğu zaman anneyle, bazen de babayla koşulsuz sevgi uğruna girdiğimiz dalavereli döngüde, istediğimizi alamamanın ya da alamadığımız algısının öfkesi ya da kederi (ya da öfke ve kederin tek başlarına kendilerinden daha büyük birliktelikleri) özellikle romantik ilişkilerdeki döngülerimizi belirliyor. Bu döngülerdeki davranış kalıplarımızın temelini kazdıkça suçluluk ve utanç gibi hislerle karşılaşıyoruz. Ruhumuzda ağır hasar bırakan/bırakmış olan bu ve benzeri hisler, olan biteni nötr bir şekilde algılamamızı iyice zorlaştırıyor. Romantik ilişkide partnerimize yüklediklerimiz çoğu zaman anne yarasından yüklendiklerimiz oluyor. Fark etmiyoruz. Görüşümüzü engelleyen bu sisle bocalıyor, neden düştüğümüzü idrak edemeden düşüyor, bir şekilde kalkıyor, ama alışageldiğimiz döngümüzün içine kapılmak da tekrar düşüvermek için adeta fırsat kolluyoruz. Suçluluk yastığımızdaki koku oluyor, her gece onu soluyoruz.

Nora 2’de Nora ve Torvald’ın birbirlerine siktir çektiği bir bölüm var; Nora (Tülin Özen) ve Torvald (Tansu Biçer) birbirlerine defalarca “s.ktir” diyor, haddimse adını s.ktir tiradı koydum. “Sen s.ktir,” “sen s.ktir,” bitmeyen, ardı arkası kesilmeyen, sonu gelmeyen s.ktirler. Birbirlerine söylemedikleri her şeyi ve daha fazlasını söyledikten sonra, bu s.ktir döngüsünü kırıp birbirlerine sarılıyor ve ayrılıyorlar.

Bu s.ktir döngüsünden geçtiğimizde yastıklarımızdaki suçluluk kokusunun yerini kalbimizin mis kokusu alıyor. Belki.

Küçük kız çocuğu karanlıklarda annesini bulamıyor.

Eksikliği katık ediyor, baş tacı ediyor, düşüyor, çok kere, eksikliğin elinden tutarak, onu eksik olanın yerine koyarak kalkıyor, küçük kedi ayaklar onun.

Ölmüyor.

Bu ay Ot Dergi’ye Samantha Harvey’nin 2024 Booker Ödüllü “Yörüngede”sini yazdım. Romanda bahsi geçen şu aşağıdaki fotoğrafı sizinle de paylaşmak istedim:

Michael Collins bu fotoğrafı Apollo 11 görevi sırasında çekiyor.

Neil Armstrong ve Buzz Aldrin ay yüzeyindeyken, Collins yaklaşık yirmi bir saat boyunca ayın karşı tarafındaki komuta modülünde tek başına kalıyor. Kimseyle iletişimi yok, herkesten ve her şeyden izole bekliyor. Ve diğer iki astronotu aydan geri getiren ay modülü Eagle önde, dünya arkada bu fotoğrafı çekiyor.

Bu fotoğrafta Collins dışında dünyadaki herkes var.

Düşünsenize dünyada var olmuş her şey, yaşayan ve ölü, fotoğrafa/hikâyeye dahil, siz hariçsiniz.

Collins bu bekleme süresi için şöyle yazmış:

Şu anda yalnızım, gerçekten yalnızım ve bilinen tüm yaşamdan tamamen izole durumdayım. … Nüfus sayım yapılsaydı, sonuç ayın diğer tarafında üç milyar artı iki, bu tarafta ise bir artı Tanrı bilir ne olurdu.

“Yörüngede”de Velasquez’in “Nedimeler”inin de bahsi geçiyor, kraliyet portresi idealini al aşağı etmesiyle meşhur bir resimdir hani. Velazquez “Nedimeler”de kendini bile resme dahil eder. Bu fotoğraf onun zıddı adeta.

Şu an yazdığım roman hariç/dahil olmak ağrısından başladı. Yazarken bu fotoğrafı açıyorum kapıyorum, açıyorum, kapıyorum.

Sizlerle de paylaşmak istedim.

Okuduğunuz için teşekkür ederim.

Maalesef yine karıştık, uzatasım yok.

Yaz kitapları burada.

Poetika ekim ayında yeni dönemine başlıyor. Üyelik link’i şurada:

Kitapların künyeleri şöyle:

1. Babamı Kim Öldürdü, Edouard Louis, çev. Ayberk Erkay, Can Yayınları

2. Öteki, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, çev. Tansu Akgün, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

3. Tebdil, Ahmet Sami Özbudak

4. Kadınlar Rüyalar Ejderhalar, Ursula K LeGuin, haz. Deniz Erksan, Bülent Somay, Müge Gürsoy Sökmen, Metis Yayınları

5. Yörüngede, Samanha Harvey, çev. Püren Özgören, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

6. İki Satır, İki Satırdır, Edip Cansever, haz. Habil Sağlam, Yapı Kredi Yayınları

Şiir kitaplarından Türkçesi olanlar:

- Çağdaş İngiliz Şiiri Antolojisi, Cevat Çapan, Kırmızı Kedi Yayınevi

- Son Adam: Kıyamet Şiirleri, çev. Emre Erol, Fihrist Kitap

Neden Geldim Buraya

New York’taki Ellis Adası, 1892’den 1954’e kadar tam altmış iki sene boyunca, Atlantik’in diğer ucundan New York'a gelen göçmenler için bir geçiş, bir inceleme ve kayıt istasyonu olarak hizmet vermiş. Ana dillerinden, baba topraklarından getirdikleriyle başka bir kıtada yeni ve başka bir hikâye yaratmak isteyen yaklaşık 12 milyon göçmen Amerika’ya Ellis Adası’ndan geçmiş.

New York’a ilk gidişimde bir günümü Ellis Island’da geçirmiştim. Adada müze haline getirilmiş kocaman binada sergilenen fotoğraflardan, izahatlardan çok etkilenmiş, hepsini bir bir okumuştum. Aksi sanki hafızaya ihanetti.

Ellis Adası, benim için uçsuz bucaksız ve tanımlanamayan hafızanın bir ada olarak bu dünyadaki fraktalıydı*. Efsunlanmıştım. Resmi kitaplarda, 1776 Bağımsızlık Bildirgesi’nde, Thomas Jefferson’da, Benjamin Franklin’de değil, işte o adada, fotoğraflarda, o hikâyelerdeydi Amerika’nın yakın tarihi. Capcanlıydı. Müzede sergilenenler yetmemişti, Ellis Adası’ndan ayrılırken röportajlardan derlenmiş Ellis Island Interviews’ı almıştım. Göçmen hikâyelerini üzerlerine giydirilmiş malum Amerika propagandasından soyup bir çırpıda okumuştum.

Ellis Island Interviews’da Suriye, Ermenistan, Türkiye ve Filistin göçmen hikâyelerinden oluşan bir “Orta Doğu” bölümü var. Ankara Yahudilerinden Osla Esen’in, Üsküdar Ermenilerinden Sera Tartunian’ın, İzmirli kız kardeşler Jeanne, Molly ve Miriam Assidian’ın röportajlarında anlattıkları kederli. Memleketimin hikâyesini kalanlardan değil gidenlerden okumak sarsıcı, kalanla giden arasındaki bağın başına gelenler hep hazin.

Seneler sonra Neden Geldim Amerika’ya isimli şarkıya rastladım. Osmanlı’dan Amerika’ya göç etmiş, 1893 Bandırma doğumlu Rum sanatçı Achilleas Poulos’un (1893 – 1970) bu şarkısını buldum dinledim, onun da Ellis Adası’ndan geçişini, maruz kaldığı tetkikleri, New York’a varışını hayal ettim, Rumca ve Türkçe ve hatta çok iyi konuştuğu Ermenice sözcükleri New York’a taşıdığını. Neler yaşamıştı, neden “gelmez olaydım” diyordu, şarkısında özlemle, hasretle bahsettiği burada neler yaşamıştı?

"Beni bu yabanlarda unutmayın." - Achilleas Poulos 1922

Bireysel hafıza ve toplumsal hafıza birbirinden ayrışık değil. Ruh sağlığı otoriteleri bireysel hafızanın, istesek de istemesek de, bedende kaydedildiğinde mutabıklar. Psikiyatrist Bessel van der Kolk’un çok ses getiren kitabı Beden Kayıt Tutar’ı çoğunuz biliyorsunuzdur. Bilmeyenler için, Van der Kolk Beden Kayıt Tutar’da bedenin post-travma kayıt mekanizmasını ve onarıcı terapi sistemlerini vaka çalışmalarını anlatır. Kitabın “Hatırlamanın Dayanılmaz Ağırlığı” bölümü Katie Cannon’dan şu cümleyle açılır:

Bedenlerimiz, anılar taşıyan metinlerdir ve bu nedenle hatırlamak, reenkarnasyondan farklı değildir.

Hatırlamanın reenkarnasyona benzetilmesi terapötik bağlamda isabetli, hatırlamak yaşananı tekrar tekrar doğurur, kâh iyileştirerek, kâh zarar vererek. Freud, Bessel van der Kolk’tan seneler önce

Şükür ki, zihin unutsa da beden unutmamıştır

demiştir.

Bireysel hafıza çoğu zaman istesek de istemesek de kayıt atar, dört işleme maruz kalır ve toplumsal hafızayı oluşturur. Ama toplam, parçalarından daha büyüktür; toplumsal hafıza, bireysel hafızanın basit ve lineer bir birleşmesi değildir. Toplumsal hafıza deyince işin içine, nesilden nesile aktarılan hikâyeler girer, şarkılar girer, türküler girer, sanat girer. Paul Shepard’ın Coming Home to the Pleistocene isimli kitabında söylediği gibi:

Törenler, Danslar, Sanat ve Hikâyeler hatırlamanın yollarıdır. Genler sadece “nasıl yapılır” bilgisi değil, aynı zamanda geçmiş ortamların bedensel hatıraları ve bunlara verilen tepkilerdir. Hatırladığımız benliğimizin genetik temelimizle uzlaştırılması, bugün bizi tanımlayan ikilemi aşar.

Toplumsal hafıza, iyi çalışırsa, bireysel hafızadaki “travmalaşmış,” “entegre olamamış”ı yeniden doğurur, bu reenkarnasyonda onarım vardır. Bireysel hafıza tek başına kaldığında kaosa meyillidir ama toplumsal hafızanın bir birimi olarak canlandığında, yaşanılanı iyileştirmeye, sağaltmaya, bir güzellik olarak var etmeye başlar. Bu hem bir mecburiyet hem de bir seçim dahilinde gerçekleşir. Hem kader hem özgür irade barındırır. Achilleas Poulos’nun bireysel hafızası, hasret yarasıyla, şarkıları üzerinden toplumsal hafızaya yerleşmiştir ve bu muazzam bir zenginliktir. Poulos bu şarkısıyla hem kendi yarasına hem sıla hasreti çekenlere merhem olmuştu, hâlâ da oluyor.

Atalarımız ateş başında toplandığında, sizlerle Poetika Kulüp’te Zoom üzerinden de olsa buluştuğumuzda yapmak istediğimiz, belki de neo-liberalizmin dayattığı bireyci perspektifle daha fazla kaldıramadığımız kişisel hafızalarımızı toplumsal hafıza içinde anlamlandırmak, toplum içinde anlamlı bir yere yerleştirmektir, kim bilir? Hikâyeler, sözlü anlatılanlar, yazılı anlatılanlar, edebiyatta, müzikte, fotoğrafta, filmde vb. anlatılanlar, bir toplumun gerçek hafızasıdır. Bu gerçek hafıza, belleğimizde, bedenimizde, şarkımızda, türkümüzde, hikâyelerimizde canlı canlı yaşar ve bireysel hafızamız da dahil her şeyi ama her şeyi kapsar.

Toplumsal hafızayı, toplumsal hafızanın bir ulağı olan hikâyeler üzerinden anlamak nispeten kolay. Bu sebeple Plymouth Üniversitesi’nde yaptığım yüksek lisanstan, Sözlü Gelenek dersinden okuduğumuz bir aborjin hikayesini sizler için seslendirdim. Adı Kuş Adamlar ve Göl Kıyısındaki Kavga:

Bu hikâyenin incelemesi birden fazla yazıyı hak ediyor, burada sadece son kısma, yemek bulmak için iş bölümü yapıldıktan sonra “sudan nefret eden saksağanlar”ın sahneye çıkışına odaklanacağım. Sudan nefret ettikleri için ateş yakmak için çalı çırpı toplama ve çalı çırpının tükenmemesinden emin olma görevi saksağanlara veriliyor. Sudan nefret eden saksağanlar. Su hikâyede toplumun besinini, yemeğini içinde barındıran şey. Hayatın kaynağı, kendisi. Toplumu besleyenin kaynağı, yani toplumun atası, toplumun hafızası. Ama saksağanlar sudan o kadar nefret ediyor ki kendilerine ateşi besleyecek çalı çırpı toplama işi veriliyor. Sudan hayat çıkıyor ama sudan çıkan hayatın toplumu beslemesi için ateş lazım. Ateş suyu yok edemez ama su ateşi yok edebilir. Yani hiyerarşik olarak, “toplum-yapma”da su yani hafıza birincil, ateş yani hafızanın kaydedilmesi ise ikincil. Hafıza, zaten kendiliğinden ve canlı olarak devam ediyor, eğer toplum olarak hatırlamayı beceremezsek, yani beraber ateş etrafında toplanmak mümkün olmazsa, herkes kendi ateşini yakar, herkes olan biteni kendi hafızasında tutmanın bir yolunu bulur. Bunun işe yarayıp yaramadığını Türkiye’ye bakarak maalesef kolaylıkla anlayabiliriz, gerçi ben artık kendi başımıza ateş yakmayı becerebildiğimizden de şüpheliyim. Sansürün hatırlamayı engellediğini söyleyebilir miyiz?

Achilleas Poulos’a kulak veriyorum. “Neden geldim Amerika’ya?” diyor şarkısında, “cilveli Bandırma” diyor, bana bir yüzyıl öncesinden kendi memleketime dair bir hikâye anlatıyor; kendi için, sonrakiler için, müzik üzerinden, müziğiyle kayıt tutuyor. Bazı panzehirler som bir minnet ve neye olduğunu bilmediğim bir hasretten karılıyor.

*Yale Üniversitesi matematik profesörü Benoit Mandelbrot, doğada ve matematikte kendi içlerinde benzerlik gösteren düzensiz şekilleri tanımlamak için 1975 yılında “fraktal” terimini türetti; örneğin kar taneleri veya karnabahar değişken ölçeklerde kabaca aynı şekilde görünürler ya, fraktal mefhumu işte bu “düzensiz” benzerliği anlatır. Fraktal teori ise doğada her şeyin fraktal olduğunu, doğadaki her formun, bir şekilde başka bir formun yinelemesi olduğunu söyler.

Kaynakça:

Goan, P. M. (1997) Ellis Island Interviews, United States of America: Barnes & Noble Books.

Van der Kolk, B. A. (2015) The Body Keeps the Score: Mind, Brain and Body in the Transformation of Trauma, Great Britain: Penguin Books.

Levine, P. A. (2010) In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness, Berkeley: North Atlantic Books, Lyons: Ergos Institute Press.

Shepard, P. (1998) Coming Home to the Pleistocene, Washington: Island Press.

Shaw, M. (2020) Unpublished Oral Thought Module, MA Poetics of Imagination 2020/21 programme material.

Neden Geldim Amerika’ya

“Neden Geldim Amerika’ya” Sözleri

Neden geldim Amerika’ya / Tutuldum kaldım avare / Şimdi bin kere pişmanım / Fakat geçti ah ne çare / Ahh gelmez olaydım / Ahh görmez olaydım / Tek seni şirin Amerika / Görmez olaydım, gelmez olaydım / Bandırma’nın kış denizi / Gemileri dizi dizi / Merhametsiz insafın yok mu? / Niçin mahzun ettin sen bizi? / Ahh kaçmaz olaydım / Ahh aşmaz olaydım / Tek senden cilveli Bandırma / Kaçmaz olaydım / Aşmaz olaydım

Bu yazıyı Poetika Journal #2 için kullanacağız.

Poetika Journal için detaylar şu gönderide:

Poetika Kulüp hakkında:

Sınırlar vesaire

“Sevişirken şöyleyimdir, böyleyimdir” gibi bir söylem epey tuhaf kaçardı, di mi?

Sevişme, dilbilgisel olarak barındırdığı işteşlik ekinin de işaret ettiği üzere, en az iki kişiyi içerir. Birden fazla kişinin olduğu her yerde, iştigal ettiği her şeyde -sevişme de dâhil- biyolojik geribildirim mekanizması çalışır, taraflar birbirlerine uyumlanır. Yani mevzubahis “aktivite”de belirleyici, kişilerin kendileri kadar ilişkinin kendisidir. Malum, insan kendi vakumunda var olan bir şey değildir; bilâkis ilişkilerinin matematiksel bir fonksiyonudur.

Sevişmeden girerek “piyasa”da telaffuz edilen birçok yeni yetme mefhumun kişi özelinde tek ve net bir karşılığı olmadığını, kişinin ilişkisinden ilişkisine değişebileceğini vurgulamak istiyorum. “Piyasa”nın yeni tutkusu “sınır koyma”yı ele alalım. Sınır koymak için tekil ifadeler gırla: “Sınır koyabiliyorum,” “Hayır diyebiliyorum,” “Hiç sınır koyamıyorum,” “Hayır diyemiyorum.” Bunlar komik zira bir sınır koyma “duruş”u, prensibi ya da alışkanlığı olabileceği varsayımı insanı basite indirgemek, insanın karmaşıklığını hafife almaktır. Tabii ki aynı kişinin farklı ilişkilerinde sınır koyma eğiliminde bir benzerlik, ortak bir payda olacaktır. Fakat kişiyi herhangi bir hâle dair bilgisayar dilindeki gibi 0 (sınır koyamıyorum) - 1 (sınır koyabiliyorum) skalasında mutlak ya da sabit bir değer olarak görmek hatadır. Kişi partnerine rahatlıkla sınır koyabilirken çocuğuyla bu konuda çok zorlanabilir mesela. Kaldı ki ilişki içerisindeki temayüllerimizi belirleyen şeyler çok katmanlıdır; ilişki bünyesindeki hiyerarşi, yakınlık, ilişkinin vasfı (partnerlik, ebeveynlik, arkadaşlık vs), ilişkinin o an odağına aldığı konu ve içerik, ilişkideki tarafların güncel hâletiruhiyesi (uykusuzluk, stres, hormonal denge vs), fizyolojik durumu, dini, sosyolojik, kültürel, politik, ekonomik etkenler vb.

Çocukluk vesaire

Murathan Mungan “ya dışındasındır çemberin ya da içinde yer alacaksın,” demiş, çok da güzel demiş ama varoluş deyince benim gözümde bir spiral canlanır. Spiral devamlı hareket hâlindedir; ne bir başı ne bir sonu vardır. Bizler de bu spiralin içine üfleniveririz ve dönerek yol almaya koyuluruz. Hareketin içinde hareket, her daim. Yani spiralin kendinin bir başı sonu olmasa da bizlerin içine üflendiğimiz bir an vardır, bir doğum tarihimiz. Spiralin hareketi o kadar çok anomali barındırır ki hiçbir matematik denklemi onu karşılamaya yetmez ve formül ne şekilde yazılırsa yazılsın illâ ki iterasyona düşer; bilinmeyenler birbirine, bizlerin spiralin içindeki hareketi de bu bilinmeyenlere sımsıkı bağlıdır. Sonsuz ihtimal barındıran bu spiralde hareketimize belirgin bir biçimde yön veren bir bilinmeyen, bu özelliğiyle diğerlerinden ayrılır: Çocukluk. Çocukluk, yukarıda ilişki içerisindeki eğilimlerimizi belirleyen etkenler olarak bahsettiklerimle birlikte, ama onlardan daha güçlü bir şekilde insanın hayatına damgasını vurur. Yine aynı örnekle devam ediyorum; insanın ilişkilerinde nasıl ve ne kadar sınır koyduğu, mevzubahis etkenlerden çok, ilişki içerisine çocukluktan ve çocukluk yaralarından getirdiklerine göre belirlenir.

Tevekkeli travma protokollerinde çocukluk, erken yaş / gelişimsel klasmanı altında hususi ve ayrıca çalışılır. ABD'de yapılmış en kapsamlı toplum sağlığı çalışması olan ACE (Adverse Childhood Experiences - Olumsuz Çocukluk Deneyimleri), çocuklukta maruz kalınan olumsuzluklar ve çocukluk sonrası sağlık ve ruhsal esenlik arasındaki bağı bilimsel olarak kanıtlamıştır. ACE için çocukluk deneyimleri ile mevcut sağlık sorunları ve davranışlarına yönelik anketleri doldurmuş 17,000'den fazla kişinin %26'sı fiziksel istismar, %21'i cinsel istismar, %28'i bakım veren kişide madde kullanımı, %20'si bakım veren kişide ruhsal hastalık ve %13'ü anne olarak bildiği kişiden şiddet gördüğünü bildirmiştir. Bunun sadece buzdağının görünen tarafı olduğunu da belirteyim. Bu oranlar ABD’ye aittir tabii ama ülkemizdeki durumun daha az vahim olduğunu düşünecek kadar saf değilim/z. Gerçek apaçık ortada: Spiralin içindeki hareketimizin başladığı yer, çocukluk, yaralı, kanıyor. Spiralin içinde çırpınan biçarelerin -bizleri kastediyorum- yara bere içinde debelenmesin de ne yapsın?

İşin fizyolojik açıklamasını çok detaylandırmadan gelişimsel travmayı şöyle tarif etmek mümkün: Çocukluk döneminde, olur da hayat bizim elimizi bırakırsa(!) düşeceğimiz platformun hiç inşa edilmemiş ya da derme çatma bir şekilde inşa edilmiş olması. Hâl böyle olunca başımıza gelenler başımıza gelince betona çakılırız. Gelişimsel travmayı saptamanın zor olması da cabasıdır. Gelişimsel travma geçmişi olan kişiler için fizyolojinin metabolize edemediği belirgin bir olay ve bu olayın öncesi ve sonrası diye ayırt edebilecekleri farklı zaman dilimleri yoktur ve bu sebeple yetişkinlikte “travmatik” durumlara maruz kaldıklarında, platformu inşa edilmiş “diğerlerine” göre daha yoğun fizyolojik tepkiler gösterirler. Onlar için güvenli olanla olmayan büyük bir muammadır çünkü bu kişiler için nörosepsiyon, yani tehdidi ve güvenliği ayrıştıran tasnif mekanizması çalışmaz. (Nörosepsiyon ayrı bir yazı konusu.)

Bu kişiler derken, yaklaşık olarak hepimizi kastediyorum. ACE araştırmasının sonuçlarına göre bahsettiğim platformun eksiksiz inşası neredeyse yok denecek kadar enderdir. Tekrar ediyorum, neredeyse herkes yaralı, kan revan içinde. İnsanı konu alan bilimlerin çocukluk döneminin kişi üzerindeki geri dönülemez etkilerini mercek altına almaya başladığı son elli senede birçok anlaşılmaz şey, aheste de olsa açıklığa kavuştu, kavuşuyor. Hepimiz için çocuklukta olan biteni anlamaya çalışmak, masaya yatırmak, belli bir bağlamda analiz etmek, çok yoğun ve zorlayıcı olmadığı sürece güzeldir, keyiflidir, yaratıcı ve faydalıdır. Amma velakin bu masaya yatırma sinsi bir şekilde eğitimlerde “ebeveyn dövmek” diye tabir ettiğim fuzuli bir meşgaleye dönebilir. Hayır, kimsenin ebeveynine attığı dayağı, ebeveynini gerdiği çarmıhı yargılamak değil amacım, haşa. Fakat bu çoğu zaman beyhude bir çabadır zira zamanı geriye sarmamız mümkün değildir. Ebeveyn hesaplaşmasında ince bir ayar vardır, kantarın topuzu kaçarsa kişinin ıstırabı artar.

Çok acı, maalesef olanlar oldu ve zaman bizi ölüme doğru çekiştiriyor. Vakit kısıtlı, çocuklukta olan biteni görmek, anlamak şahane ama maalesef bir “undo” düğmesi yok. Bodhi ağacının altında oturduktan sonra “hayat ıstıraptır” asil gerçeğiyle biz fanilere laf anlatmaya gelen Buda’yı selamlayalım ve unutmayalım; hayat ıstıraptır, şükürler olsun kendisinin bize acı verme konusunda cimrilik yaptığı hiç görülmemiştir. Böylelikle yetişkin hayatımız, özellikle ilişkiler aracılığıyla, bize kendimizle çalışma imkânı verir, ziyadesiyle. Her ilişkide herkesin çocukluğu da vardır keza ve ilişkiler çocukluk yaralarını sarmak için bulunmaz Hint kumaşıdır.

Tabii dağ gibi durmayı bilirsek…

Sevmek vesaire

Her ilişkide masadaki sessiz oyuncu olan çocukluklar çok kısa sürede ilişkiye ayak bağı olmaya başlar; her şey sütlimanken ortalığı karıştırmakta üzerlerine yoktur. Yetişkinlikteki ilişkilerde çocuklukta hasreti çekilenler, verilmeyenler, esirgenenler, modellenenler hepsi bir olur, 4. Murat gibi tebdil-i kıyafette ilişkiyi ziyarete gelir. Bu ziyaretler yıkıcıdır, bozguncudur, tarafların kalpten kalbe bağını tarumar eder. Eğer taraflardan biri kılık değiştiren bu ziyaretçiyi tanıyıp dağ gibi durmazsa -ki “dağ gibi durmak” taraflar arasında dengelenmelidir- o zaman o bağ ciddi hasar görür. Mesele, tarafların birbirlerinin çocukluktan getirdiklerini fark edebilmek, bu heybenin içinde pek de kişisel bir şey olmadığını görmek ve kendi metanetini kaybetmemektir. 4. Murat ve Sandalcı hikâyesinde surların yıkılıp İstanbul’a Yeni Kapı’nın açılması gibi, ilişkiye yeni bir kapının açılabilmesidir, mesele. Kapanan kapılara rağmen ve onlar sayesinde o yeni kapıları açabilmektir. Asıl mesele işte budur.

Dağ gibi durmak sevmektir.

Bunun bir ileri seviyesi, “asıl-asıl” mesele ise gelen ziyaretçinin senden taraftan da ziyaretçi çağırdığı zamanları görmek ve bu sefer senin geçmişinden geleni içeri buyur etmek, güzelce ağırlamak ve ona kulak kesilmektir. İlişkinin esas işlevi tekâmüldür. Birçok yerde değindiğim gibi, spiritüel öğretmen ve Be Here Now'un yazarı, psikedeliklerle çalışmaları bahane edilerek Harvard Üniversitesi’nden kovulmuş öğretim üyesi Richard Alpert yani Ram Dass, ilişkinin tuzak, tuzağı çalıştırmanın yolunun da tuzağa düşmek olduğunu söyler. İçine düşmeden çalışmaz bu zalim tuzak, işini iyi bilir. Tuzağın çalışmaya başlaması ancak bu ziyaretçinin kendinle alakalı anlattıklarını pür dikkat dinlemenle mümkündür.

Konuya sevişmekten girmiştim; bilinçli olarak. Sevişmenin türün devamının müsebbibi olmasında bir hikmet vardır keza. İki sevgilinin beden yakınlaşması bedeni aşan ruhsal bir şey, ruhların birleşmesidir. Bu birleşme, bu ruhsal bağ, dağ gibi durmayı kolaylaştırır; romantik ilişki dağ gibi durmak ve kendini bulmak için eşsiz bir zemin hazırlar. Yine de elbette ilişki içerisinde kendini bulmayı sadece bu kontekste kısıtlamak yanlış olur.

Aslında basit: Spiralin içindeki hareketimiz çocukluğu temel alır. Bu hareketin nasıl olacağı kısmen elimizdedir. Bu kısmenler önemli. Ölüm geldiğinde o kısmenleri yastık yapıp başları yaslayacağız daha.

Hep dediğim gibi, olduğu kadar ve hiç olmaması da olduğu kadara dâhil.

Herkese harika bir hafta dilerim.

Poetika Journal #1 x Kreatif Yazar:

Kreatif Yazar

Poetika Journal #1

Bir şekil olsaydım neye benzerdim? Online buluşmalarda insanları dinlerken elimin ilk gittiği hep iki şekil olur. Biri birbirine yapışık helezonlar, diğeri de mazgala benzer, elek şeklinde yaptığım çizimler. Bilinçdışımın kendine bir yer bulup sızdığını düşündüğüm bu şekillerden yola çıktım ben de kendimi çizmeye. Fakat gariptir helezonik şekilden ziyad…

Read more

a year ago · 15 likes · 1 comment · Serda

Mayıs 2025 kitaplarını aşağıdaki videoda detaylı anlattım:

2023 Booker Ödüllü “Peygamberin Şarkısı”nın yazarı Paul Lynch ile haftaya konuşuyorum, sorular beynimin içinde atkı örüyorlar ama yine de çok hazırlanmadan gelişine söyleşeceğim. Sormamı istediğiniz bir şey varsa bu gönderiye yorum olarak yazabilirsiniz.

Künyeler şöyle:

1. Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu
2. On the Calculation of Volume I, Solvej Balle, çev. Barbara Haveland, New Directions [Türkçede İş Kültür yayımlayacak.]
3. Şimdi Buradaydı, Irmak Zileli, Everest
4. Fukaranın Ahı, Şahane Atasözleri Defterim, Başar Başarır, İthaki

- Bu akşam Poetika Düşünce Kulübü üyeleriyle buluşma var. Zoom Link’i aşağıda.

Read more

Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’den:

Monark kelebekleri, pek çok özellikleriyle hayret uyandıran canlılar. Örneğin, dişi Monark kelebekleri yumurtalarını yalnızca ipek otunun üzerine bırakıyorlar. Her bir ipek otuna tek bir yumurta. Çünkü yumurtadan çıkan tırtıllar sadece ipek otu yiyorlar. Tırtılların tek işi yemek yemek, sonra da etraflarına bir koza örmek. Kozada başkalaşım geçiren tırtıllar dışarıya kelebek olarak çıkıyorlar. Monark kelebeklerinin en şaşırtıcı özelliği ise tıpkı kuşlar gibi göç etmeleri.

Kanada’da yaşayan Monark kelebekleri, her yıl havalar soğumaya başladığında bir araya toplanıp hep birlikte daha sıcak bir yere, Meksika’ya göç ediyorlar. Minicik cüsselerinden beklenmeyecek kadar uzun mesafeler katediyorlar. Üstelik ne pusulaları var ne de haritaları. Kanada’da, evlerinde havalar tekrar ısınmaya ve günler uzamaya başladığında ise aynı yolculuğun tam tersini yapıyorlar. Bu sefer, Meksika’dan yola ilk çıkanlarla evlerine varanlar aynı kelebekler olmuyor. Yola çıkanlar yolda bir yerlerde ölüyor, onların çocukları yola devam ediyor. Sonra onlar da bir yerlerde ölüyor ve onların çocukları yola devam ediyor. Evlerine varmaları dört beş nesil sürebiliyor.

Bu hep böyle devam ediyor.

illustratör: Serhat Gürpınar

Bir süredir Poetika Düşünce /Idea Kulübü’nde anlamak ve anlamlandrmak mefhumlarından dem vuruyoruz. Stephen Jenkinson, Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’e yazdığı ön sözde şöyle demişti:

Yazının sonunda ön sözü Türkçe ve İngilizce metinler olarak paylaştım. Seveceğinizi düşünüyorum, yani inşallah seversiniz.

Ben Monark kelebekleri ilk kez Kanada’da, Stephen’ın çiftliğinde görmüştüm.

Merak ederseniz hikâyesi şöyle:

2019 yazı. Ela, Ali, annem ve ben Stephen’ın Golden Lake’teki çiftliğindeyiz, Kanada’da. Okan ölmüş, yeniden nasıl hayal kuracağımı henüz bilmiyorum, ölüm üzerine konuşmadık kimse bırakmamışım, okumadık kitap da. Hiç kimse kesmemiş, sonra bum, Stephen’ı görmüşüm, ya da aslında hatırlamışım, ne hikmetse Okan ölmeden ölüm ve yas üzerine okuduğum için Die Wise vardı elimde, sıra gelmemişti, o da ayrı bir hikâye.

Her şey birdenbire oldu, çiftliğe email yazdım, Stephen Avrupa’ya geliyordu, planlarına güzelimiz İstanbul’u da ekledi, oradan bize, İstanbul’a geldi, evimde ağırladım onu, yemek yedik, şarap içtik, bendeki fazlasıyla estetik Kapalıçarşı kitabına baktık, var ya hani Assouline kitapları, işte onlardan -Kapalıçarşı böyle değil artık Stephen, bunu bilerek gidelim e mi- Ayasofya’yı çok merak ediyordu, çocuk gibi sevinmişti gittiğimizde, eski İstanbul’da gezdik, mezunu olduğum Boğaziçi Üniversitesi’nde bir konuşma yaptı, çok güzeldi. Her şey çok güzeldi.

Gözümün nuru Ayasofya müzeydi henüz, şimdi gelebilse Stephen da gidebilecek olsak, ilk gittiğimiz gibi değil artık Stephen, bunu bilerek gidelim e mi der miyim, herhalde demem. Hayır buna mahal yok, hayal kırıklığı gündelik hayatın bir parçası oldu, görmeyince e nerede kaldı diye merak ettiğimiz bir alışkanlık hatta.

Haziranda İstanbul’daydı, iki ay sonra ağustosta -çocuklarla ve annemciğimle, çocukları bırakamazdım, annem de çocuklar için gelmeliydi, Stephen için bir ilkti- Kanada’daydım. Monark kelebekleri de çiftlikte gördüm. Hasılı ölümü anlatan Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey’in fikri içime, ben hiç fark etmeden Stephen Jenkinson’ın çiftliğinde düştü ve kendisi daha önce hiç yapmadığı bir şeyi yaptı, kitabıma ön söz yazdı, bu da Stephen için bir ilkti.

Üç dört kişi ancak çevirebildiğimiz ve belki de aslında çeviremediğimiz Türkçe metin ve orijinali, aşağıda.

Fırsat eşitliği olmayan güzel memleketimde yapabildiklerimle gurur duymamayı erdem bilirim ama Stephen’ın bana bir ön söz vermiş olmasıyla gurur duyuyorum.

Her şeyi bilmemeye, şerefe.

Sepin

ORIGINAL (ENGLISH) BELOW

Noa, Monark Kelebekleri ve Her Şey Ön sözü

Bilinemez Parçalar, Stephen Jenkinson

Ölüm müessesesinde çalıştığım zamanlarda, beraber mesai yaptığım akıl sağlığı uzmanlarının çoğu ya da hemen hemen hepsi su psikolojik bilgelik kırıntısına bel bağlamış durumdaydı:

"Ölüm hakkında çocuklara karşı açık, direkt ya da basit bir tavır takınamazsın. Ne anne babalarının ölümü ne kendi ölümleri ne de herhangi birinin ölümü hakkında. Çünkü çocuklar sona erme kavramını anlamazlar. Süreksizliğin sürekliliğini anlamazlar da denebilir. Bu yüzden, onlarla bu başa çıkılmaz konuyu konuşmak zorunda kalırsan, örtmecelere, benzetmelere, masallara başvur ve birkaç yıl daha hayalleriyle bas başa kalmalarına izin ver."

Arkadaşlar; bu bakış açısına göre o günlerde ilgilendiğim yetişkinlerin çoğu ölümlerinin her daim yanı başlarında olduğu hakkında bilgilendirilmemeliydi. Aileler arasında da ölmekte olan birine bu münasebetsiz bilgiyi vererek canını sıkmak gerekir mi gerekmez mi diye bitmek bilmeyen, sayısız tartışma yaşanırdı. Gerekçe şuydu: Bunu yapmak işleri olsa olsa daha kötü hale getirir.

Böylesi insani delirtecek bir ruhsal ortamda yolunu nasıl bulursun?

Nasıl olacak, risk alarak. Çocuklara etraflarında olan biten bazı şeylerin ve sona erme gerçeğinin farkına varmaları için fırsat ver. Nedenini bilmiyorlar mi? Tabii ki bilmiyorlar. Sen de bilmiyorsun.

Tıbbi verilerin hepsini aldığında bunun nasıl olduğunu biliyorsun, ama tek bildiğin bu.

Şu yaşam/ölüm meselesinin nasıl işlediğini bilmemekte hiçbir sorun yok ki. Asıl sorun bilmenin her şeyi daha iyi bir hale getirdiğini farz etmekte. Öyle olmuyor. Takas et: her şeyi bilmeyi merak ile, sahte teminatları hakiki, yalın kafa karışıklığı ile takas et.

Çocuklar, anne babalarının, bazen yaşamın gidişatı karşısında bozguna uğradığını görmeyi hak ederler. Endişelerini, korkularını dindirmek için şipşak hokkabazlıklar üzerinden yaptıkları açıklamalarla onlara ısrarla yalan söylemelerini hak etmezler. Sen ne dersen de çocukların yine de endişeleri ve korkuları olacak. Bilmemenin gölgesinde senin de onların yanında, onlarla birlikte olduğunu, yaşamın muazzam gizemlerinin çözülmesi gereken sorunlar olmadığını bilmeleri gerekir. Anlamadığın şeylere minnet duymak bilgedir, insandır, cesurdur ve zaruridir.

Çocuklarla bu meseleler hakkında bir kitap okumak sana merak etmek için yer açar, ahkâm kesme isteğinin yoluna taş koymana yardımcı olur. Sen varsındır, çocuk vardır ve işlerin bazen nasıl gittiğine dair bir hikâye vardır.

Monark kelebeklerinin neden soğuk, mavi kuzeye doğru vahşi bir hac yolculuguna çıktıklarının, neden nesillerdir hep Yucatan'a geri döndüklerinin bir açıklaması yok. Tasvir ve merak; böylesi bir gizemle aynı dünyayı mesken tutmanın anahtarları bunlardır. Monark kelebekleri çiftliğime gelirler. Şimdi, ben bunları yazarken de buradalar. Yaz sonunda, ipek otlarının kadifemsi tohum zarflarının altına yavruları için mavi ve altın rengi parıltıları olan kozalar örerler. Sürüler halinde uçuşurlar, sonra soğuklar gelir ve bir süreliğine yok olurlar. Sonra ertesi sene aynı şey yeniden yaşanır, genellikle. Bedenlerinde, sahip oldukları hiçbir şeyde düşünen, hesaplayan, bilen bir şey yok; yine de hikâyelerini sürdürmek için binlerce kilometreyi, nesillerce sürecek bir zamanı aşarlar.

İlk bakışta öyle görünmeyebilir ancak zekice risk alan bir kitap bu; esaslı bir gizemi çocuk ölçeğine uygun bir şekilde anlatıyor. Kim bilir belki büyükler de bu gizemle baş edebilirler.

Eylül, 2020

The Unknowable Bits, Stephen Jenkinson

When I worked in the death trade, there was a bit of psychological wisdom, relied upon by most or almost all of the mental health professionals I worked alongside of, that went like this:

“You can't be clear or direct or plain with kids about death. Not about their parents' death, not about their death, not about any kind of death.

Here's why: kids don't understand the concept of finality. They don't understand the permanence of impermanence, you might say.

So employ euphemisms, similes, fables instead, if you must discuss the insurmountable subject with them, and leave them to their fantasies for a few more years.”

Friends: by that standard, most adults I worked with in those days shouldn't have been told about their immanence of their death. And of course there were countless, endless arguments within families about whether a dying person should be bothered with being told this inconvenient information. The rationale: it would just make things worse.

How to navigate your way through the crazy-making of this kind of psychic weather?

Risk, that's how. Take a chance on kids being hip to some of the the comings and goings around them, to the fact of endings. They don't know why? Of course not. You don't know why either. You know how, once you get all the medical information, but that's all.

There's nothing wrong with not knowing how the whole life/death thing works. There is something wrong with pretending that knowing makes everything better. It doesn't. Trade in omniscience for wonder. Trade in false assurances for genuine, ordinary perplexity.

Kids deserve to see parents stymied by how life goes sometimes. They don't deserve to see parents devoutly lying to them for the sake of a brutally temporary sleight-of-hand explanation calculated to allay their concerns, their fears. They'll have concerns and fears anyway, no matter what you say. They need to know that you're there in the shadow of unknowing alongside them, with them, that life's big mysteries aren't problems to solve. That gratitude for what you don't understand is wise, human, brave, mandatory.

Reading a book about these things with kids gives you room to wonder, helps stymy the instinct to pontificate. There's you, there's the child, and there's a story about how things go sometimes.

Monarch butterflies - their wild pilgrimage to the cold blue north, their generations-long return to the Yucatan - have no explanation. Description and wonder: those are the keys to inhabiting the same world as this kind of mystery. They come to my farm. They're here right now, as I write this. They make the cocoon for their young on the velvety underside of milkweed pods, all luminescent blue and gold in the late summer. They dip and dive in their scores, and the cold comes, and they're gone, for a while. And, usually, it happens again, the next year. There's nothing to their bodies, to whatever they might have that thinks and calculates and knows ... and they manage thousands of miles and generations of time to make their storied way in life.

It may not seem like it at first, but this is a properly risky book, about a properly child-scaled mystery, that grown ups might manage.

September, 2020

Not: Bu yayını takip edenlerle ayda bir Poetika Düşünce/Idea Kulübü buluşmalarımız oluyor. Detayları ve içerikleri de aşağıdaki “Kulüp Detayları” başlıklı, mavi görselli gönderide; en altta mavi fontla “Read full story” yazan yere tıklayarak whatsapp grubu link’ine, metinlere, sorulara, toplam 17 saat süren video kayıtlarına ulaşabilirsiniz.

Hayatı, olan biteni dert edinen, okuyan yazan, neşelenen ve birlikte düşünen güzel bir ekip olduk, üye değilseniz kulübe sizleri de beklerim/(z).

Sevgiler herkese,
Sepin

Nisanda okuduklarım burada.

Şöyle bir şey oldu: 2023 Booker Ödüllü “Peygamberin Şarkısı”nın yazarı Paul Lynch ile yapacağım röportajın tarihini belirledik, kitabı okuyanlar soru ısmarlayabilirsiniz. Bu videoyu çektikten sonra Yazarlar Masası’nda Ayfer Tunç -büyük hayranıyım- harikulade bir soru önerisinde bulundu bile. Sizlerden de bekliyorum, lütfen, otoriter rejim distopyası kurgulayan irlandalı yazara bir çift sözümüz olmalı.

Bu roman üzerine yazdığım denemeyi de burada paylaşacağım, aşağıdaki kitaplardan alakalı kısımları da Düşünce Kulübü’nde.

Kitapların künyesi şöyle:

1. Pedro Páramo, Juan Rulfo, çev. Süleyman Doğru, Doğan Kitap

2. Aziz Bey Hadisesi, Ayfer Tunç, Can Yayınları (tekrar okuma)

3. Oğlan Şeyh Maşuki Duruşması, İsmail Kaygusuz, Alev Yayınları

4. Lacan Neden Budist Değil? Slavoj Žižek, çev. Ayça Göçmen, Encore

5. Kalbi Hızlandıran Şeyler, Asuman Susam, Everest

Ayrıca:

- Kız’la Randevu, Mateo Garcia Elizondo, çev. Roza Hakmen, Siren
- Peygamberin Şarkısı, Paul Lynch, çev. Mert Doğruer, Deli Dolu

düzeltme: Videonun en başında “İspanyol” edebiyatı değil “İspanyolca” edebiyat demeliymişim.

Bu yayını takip edenlerle ayda bir Poetika Düşünce/Idea Kulübü buluşmalarımız oluyor. Detayları ve içerikleri de aşağıdaki “Kulüp Detayları” başlıklı, mavi görselli gönderide; mavi fontla “Read full story” yazan yere tıklayarak whatsapp grubu link’ine, metinlere, sorulara, toplam 17 saat süren video kayıtlarına ulaşabilirsiniz.

Hayatı, olan biteni dert edinen, okuyan yazan, neşelenen güzel bir ekip olduk, üye değilseniz kulübe sizleri de beklerim/(z).

Sevgiler herkese,
Sepin