Ekim’deki buluşmamızda Yusuf Atılgan’ın Saatlerin Tıkırtısı öyküsünü okuduk ve bir metnin içinde dolaşan şeyin ne olduğunu konuştuk. Bunu aklımızda tutarak, bugüne kadar Poetika Yazı Kulübü için yazdıklarınıza geri dönmeye karar verdik.

Bu kadarı bazılarınıza yetecek. Yine de yönerge isteyenler için aşağıda derledim:

1. Hepsini…

Read more

Türkçe

Yukarı Mezopotamya’nın bir ucuna çocukken gitmiştim. Babam bizi gri Vosvos’a doldurup dayımlara, Şanlıurfa’ya götürmüştü. Dayım öğretmendi, mecburi hizmetteydi.

Önceki yaz dayımlar yazlığa gelmişti. Arabaları nefti yeşil bir Renault Toros’tu sanırım; plakası 63’tü, Şanlıurfa’nın. Yengem anlatmıştı: trafikte bir tartışma çıkmış, diğer sürücü dayım için “Kürt işte, ne olacak” demiş. Plakadan. 63 oradan aklımda kalmış.

Yolda Adana’da durup bir kebapçıda şalgam içmiştik. Tadı değişikti. Yine yolda Hatay’da mozaik müzesine gitmiştik. Müzeden kartpostallar almıştım: mozaikten İsalar, Meryemler. İstanbul’a dönünce sanat öğretmenim Ms. Seddon’a göstermiştim. Kartpostalları benden almıştı. Keşke vermeseydim. Bir daha geri alamadım, soramadım bile. Ms. Seddon’dan çekiniyordum, çünkü iyi resim çizemiyordum. O sene sanat notuma 10 üzerinden 6 vermişti. Ortaokul ve lise boyunca tek 6’m.

Dayım çiğ köfte yapmıştı bize. Balıklıgöl’e, Harran Ovası’na gitmiştik. Benden birkaç yaş büyük bir çocuk Balıklıgöl’deki balıklar hakkında bir hikâye anlatmıştı. Harran Ovası’nda ufak çocuklar bize sikke satmıştı; yağmur yağınca topraktan çıkıyormuş. Saçları kısacık tıraşlıydı.

Heybetli, Gılgamış’ın coğrafyası. Mezopotamya.

MEZOPOTAMYA

Dicle ile Fırat arasındaki toprağın eski adı. Yunanca mesopotamia (khōra), “iki nehir arasındaki ülke”; mesos (“orta”) + potamos (“nehir”). Potamos, belki de “hızla akan su”; kök Proto-Hint-Avrupaca *pet- (“koşmak, uçmak”).

Potamos hipopotamda da var: hippopotamos, “nehir atı”; hippos (“at”) + potamos. Daha eski bir ifade olan “nehrin atı”ndan düzensiz biçimde türemiş.

Sultanahmet Meydanı için hâlâ kullandığımız “Hipodrom”daki hippos da aynı “at”: hippodromos, hippos + dromos (“koşu, yarış yolu”), yani at yarışı alanı.

Kaynak
Online Etymology Dictionary (Mesopotamia, potamo-, hippopotamus, hippodrome)

Türkçe

Harita: Mezopotamya haritası, yaklaşık 1910, askerî ve Osmanlı coğrafyası eğitimi için hazırlanmış Osmanlı Türkçesi harita. Osmanlı Harp Akademisi. Kaynak: Wikimedia Commons (özgün kayıt: raremaps.com). Kamu malı. Kırmızı alan Mezopotamya’yı yaklaşık olarak gösterir; işaretleme tarafımdan yapılmıştır.

English

Map: Ca. 1910 Ottoman Turkish map of Mesopotamia, for instruction in military and Ottoman geography. Ottoman War Academy. Source: Wikimedia Commons (original record: raremaps.com). Public domain. The red area approximately marks Mesopotamia; the marking was added by me.

Türkçe: Görsel: Matrakçı Nasuh tarafından yapılmış Sultanahmet Meydanı’na ait bir Osmanlı minyatürü, 1536. Kaynak: Wikimedia Commons.

English: Image: An Ottoman miniature of Sultanahmet Square by Matrakçı Nasuh, 1536. Source: Wikimedia Commons.

English

I went to one end of Upper Mesopotamia as a child. My dad packed us into the grey Vosvos [VW Beetle] and drove us to my uncle and his family in Şanlıurfa. My uncle was a teacher, on compulsory assignment.

The summer before, my uncle, aunt and cousins had come to visit us at the summer house. Their car was a petrol-green Renault Toros, the Turkish-built Renault 12, I think; its plate number was 63, Şanlıurfa’s. My aunt told us, in traffic, during an argument, the other driver had said of my uncle, “He’s a Kurd, what do you expect.” Because of the plate. That’s where I remember 63 from.

On the way, we stopped in Adana and drank şalgam at a kebab place. It tasted strange. Still on the road, in Hatay, we visited the mosaic museum. I bought postcards from the museum: Jesuses and Marys in mosaic. Back in Istanbul, I showed them to my art teacher, Ms. Seddon. She took the postcards from me. I wish I hadn’t given them. I never got them back; I never even asked. I was wary of Ms. Seddon because I couldn’t draw well. That year she gave me a 6 out of 10 in art, the only 6 I got in middle school and high school.

My uncle made çiğ köfte for us, and we went to Balıklıgöl and to the Harran Plain. A boy a few years older than me told a story about the fish in Balıklıgöl. On the Harran Plain, small children sold us coins; they said the coins came out of the ground when it rained. Their hair was shaved very short.

Majestic, the land of Gilgamesh. Mesopotamia.

MESOPOTAMIA

The ancient name of the land between the Tigris and the Euphrates. Greek mesopotamia (khōra), “country between two rivers”; mesos (“middle”) + potamos (“river”). Potamos is perhaps “rushing water”; the root is Proto-Indo-European *pet- (“to rush, to fly”).

Potamos is also in “hippopotamus”: hippopotamos, “river horse”; hippos (“horse”) + potamos. Formed irregularly from an older expression, “horse of the river.”

The hippos in “Hippodrome,” which we still use for Sultanahmet Square, is the same “horse”: hippodromos, hippos + dromos (“course, race”), that is, a place for horse racing.

Source
Online Etymology Dictionary (Mesopotamia, potamo-, hippopotamus, hippodrome)

Read more

… Ve siz semereli olun, ve çoğalın; yeryüzünde türeyin ve onda çoğalın.

Ve Allah Nuh’a ve kendisiyle beraber oğullarına söyleyerek dedi: Ve ben, işte, ben sizinle, ve sizden sonra zürriyetinizle, ve sizinle beraber olan her canlı mahlûkla, gemiden çıkanların hepsinden bütün yerin hayvanlarına kadar, sizinle beraber olan kuşlar, sığırlar, ve bütün yerin hayvanlarına kadar, sizinle beraber olan kuşlar, sığırlar, ve bütün yerin hayvanları ile ahdimi sabit kılıyorum. Ve ahdimi sizinle sabit kılacağım; ve bütün beşer artık tufanın suları ile kesilmeyecektir, ve yeryüzünü helâk etmek için artık tufan olmayacaktır. Ve Allah dedi: Benimle sizin, ve ebedi devirlerce sizinle beraber olan her canlı ile mahlûkun arasında yapmakta olduğum ahdin alâmeti şudur: yayımı buluta koydum, ve benimle yerin arasında bir ahit alâmeti olacaktır. Ve vaki olacaktır ki, yerin üzerine bulut getirdiğim zaman, yay da bulutta görünecektir, ve benimle sizin ve yaşayan her beden sahibi mahlûkun arasında olan ahdimi hatırlayacağım, bütün beden sahiplerini yok etmek için sular artık tufan olmayacaktır. Ve bulutta yay olacaktır; ve Allah’la yer üzerindeki bütün beden sahiplerinden yaşayan her mahlûk arasında olan ebedi ahdi hatırlamak için onu göreceğim. Ve Allah Nuh’a dedi: Benimle yer üzerindeki her beden sahibi arasında sabit kıldığım ahdin alâmeti budur.

Kitabı Mukaddes, Tekvin, BAP 9

Ta milattan önce iki bin yılında Mezopotamya’da görülmüş olan kemerin (arch) sistematik kullanımı Romalılarla başlamıştır. Kemer, monoteist bütün inançların mabetlerinin, özellikle de kiliselerin alametifarikasıdır. Mimari sözcüğünün İngilizcedeki karşılığı “architecture”ın kökü, “arch,” işte bu kemerdir. İnsan ilişkilerinin yapısını kemerin mimari yapısına benzetirim. İlişki, başlangıçta kemerin ayakları gibi tarafların kendilikleri üzerinde inşa olur. Hatta birçok ilişki taraflarının teklikte birleşmesini, kemer inşasını ıskalar, yan yana duran iki sütun misali, yan yana durmakla iyice katmerlenen yakıcı ve yıkıcı bir yalnızlık içinde yarım yamalak bir varoluşla geçer gider. Görüntüde ilişki denen ilişkilen(e)memek olur, fark etmeden içinde yaşar, içinde ölürüz, yaşarken ölmek çok pistir halbuki. Kemere dönüşememiş ama dimdik ayakta iki sütun, dikeylikte, yaklaşmaktan kaçınmakla sabitlenen bireysellik elden gitmesin diye çabalar durur. Halbuki kemer farklıdır. Sütunları, ayakları birbirine bağlar, onları birleştirir. Bununla kalmaz, üzerine gelen duvar ağırlıklarını ayaklar üzerinden yer çekimine bindirir, taşıyıcıdır. Üzerindeki yükü tarafların yere yıkılma meylini kullanarak karşılaması doğasındandır. Kemer gök ve yer çekimi, yükselme ve bırakma arasındaki geçişi sağlar. Ahdin alâmetidir.

Gerçek ilişkiler işte bu yüzden kemere benzer. Monoteizmde gökte arananın, animizmde yerde bulunanın tezahürü gibidir, ilişki. Tanrının dünyada cehennemi yaşayan insanıyla ahdinin alameti, suların artık tufan olmayacağı sözü, buluta kondurduğu yayıdır. İki insanın nihayetinde kendilik denen sisi arkasında bırakması, netleşmesi ve birbirine yaklaşma yürekliliğini göstermesiyle, hayatın her türlü ağırlığını tarafların kırılganlıklarını kullanmak suretiyle kaldırır, bana mısın demez. Bunu yaparken de dünyanın zekâsı, yer çekimi devreye girer. Tek başınalığa gelen yükler, birliktelik gerçekleşince yük olmaktan çıkar, dünyaya iletilir. Merhaba animizm, bay bay monoteizm.

Kemere dönüşemeyen her ilişki teşebbüsünün gerçek tanımı ilişkilen(e)memektir, aslında. Keza ilişki kemeri örülememişse, kendini gerçekleştirme gailesiyle birlikte tekliğe varılamamışsa, ilişkilenilememiştir. Ancak ayakları kendiliklerini tutarken tekliğe, birbirlerine doğru eğilenler kemer olabilmişlerdir. Kendiliğini direten insan yalnız ve parça parça ayrılarak kırılmaya meyilli bir varoluş haline mahkûmdur ve bunun kırılganlıkla alakası yoktur. Sistemin dayattığı bireyselliğin sonucunda kendine yeten donanımlarımızla dimdik ve yalnız başına depresyonlarımızda varoluşumuz işte bu yüzden ironiktir. Yalnızlık, evet, Allah’a; yan yana durarak ilişkilenmeden yalnızlık ise depresyona mahsustur.

Her ilişkinin olmazsa olmazı çatışma çoğu zaman bizi korkutsa da aslında ilişkinin can suyudur. İlişkiyi, insanın sığındığı evin temelini zayıflatan sarsıntılar gibi algılansa da aslında heyecanla, hevesle, kör topal ve gelişigüzel üst üste konulmuş tuğlaların harcıdır çatışma; iş ki harcı karmış olalım. Tutması için tek bir şart vardır, onarım. İlişkinin devamının, birlikteliğin selametinin mutlak belirleyicisi çatışma sonrası onarım kapasitesidir. Kemerin ayaklarının tuğlalar arasında harçların maharetiyle sağlamlıkla yükselmesi gibi, ilişki de taraflarının çatışmalarının farklı şekillerde onarımıyla zenginleşerek devam eder. İçten bir özür, narin bir dokunuş, müşfik bir gönül hatta alttan alma, diğer tarafın saçmalamasına özveriyle göz yumma bu harçlardan bazılarıdır. Maalesef çoğu zaman onarıma tenezzül etmez, ilişkiye ve aslında kendimize yazık ederiz.

Amma velakin kemerin ayakları, ilişkinin tarafları birbirlerine çırılçıplak eğilmeye, kendilik diye bildikleri zalim stabiliteden bükülmeye başladıklarında artık bu harçların ötesinde bir şeye ihtiyaç duyulur. Harcın artık tek başına işlemediği bir yer vardır tarafların birbirine en yaklaştığı o zaman / uzayda. Matematikteki çatallanma (bifurcation) teorisinin öngördüğü gibi, bahsettiğim o yerde harç tutmaz çünkü yapılan tercihle denge noktasının ortadan kaybolması ve yeni bir dengeye yönelim söz konusudur. Sahneye başka bir şey çıkar: Kilit taşı. Kemerin tam orta yerinde, en yüksek noktasında bulunan, kemerin taş örgüsünün “kilit”lenmesini sağlayan taş. Kilit taşı bütün yapıyı birbirine kenetler, kilit taşının çıkarıldığı bütün kemerler yıkılır. Ne tezattır ki kilit taşı, yapının yıkılabilirliğini kullanarak yapıyı birlikte tutar. Kilit taşı, “bana yaslan” der, “arkanı bana ver, omzunu.” “Ahdin alametinin kilidiyim ben, ondan.”

İlişkideki kilit taşı anlamaktır.

İlişki kendini keşfetmen için önüne bir hediye paketi bırakır, açmak ya da açmamak senin kararındır. Rainar Maria Rilke’nin dediği gibi:

Aşk ve ölüm bize verilen muazzam hediyelerdir; çoğunlukla açmadan geçip (göçüp) gideriz.

Anlamak aynı anda bir elinle kendi paketini diğer elinle ilişkide olduğun kişinin paketini açmaktır. İki kümenin kesişmesi gibi algılansa da anlamak aslında A ve B kümesinin tamamen üst üste binmesidir. Anlamak sevişmek gibidir, anlayınca iki bedenin bireyselliği kalmaz, ikilik yok olur, birlikteliğin tekliği kalır, kendini ve karşındakini anlamak tek bir anlayışa evrilir. Aşk gibidir anlamak, iki objenin birbirini sevmesinin nesnesiz ve tek başına özne olarak kalmasıdır. Anlamak kalp kırıklarının içindeki gizli neşedir. Anlamak kemerdeki kilit taşıdır, birbiri üzerine yıkılabilme olasılığını kullanarak tarafları başka hiçbir bağın asla cüret edemeyeceği kırılganlıkla bir arada tutar. Anlamanın İngilizce karşılığı “understand” sözcüğünde etimolojik olarak uzayda konumlanmaya bir işaret vardır, altında (under) durman (stand) gerekir ki anlayabilesin (understand). Altına, yeraltına geçmen gerekir ki anlayabilesin.

Anlamak, kilit taşı gibi yaslan bana demektir, yıkılabilirliğini, kırılganlığını ver bana, tutmaya razıyım. Kendi kırılganlıklarıma rağmen, ve onlar sayesinde, senin kalbinin kırıklarını tutmaya razıyım. Senden razıyım demektir, anlamak, senin kilidini açmaya, senin kenedin olmaya varım.

Anlamak seni seviyorum demektir.

Anlamak, seviyorum demek, yer çekimiyle göğün çekimsizliği arasında anlamlandıramadığımız her şeyi tanrısal bir görüşle, başkasında kavramaktır. Anlamak huzur, neşe ve yasın birlikte hüküm sürdüğü o a-ha anıdır, en saf ibadettir.

Anlamak sevmektir.

Gelin görün ki kilit taşında buluşmak çoğu zaman imkansızdır. Taraflar birbirine iyice yaklaştığında çocukluğun görünmeyen zebanileri, yaralarımız berelerimiz beliriverir; sevilmemiş olmak, şiddet görmüş olmak, koşullu sevilmiş olmak, terk edilmiş olmak ve daha niceleri… Çocukken bize “karşı” yapılmadığını, bize değil bize bakan sözde yetişkine ait olduğunu katiyen anlamadığımız her şey gelir, kilit taşını oturtmaya çalışan zavallı bizlerin elinden alır, hışımla yere çalar, un ufak eder; yetmez, kırık parçalarını marifetmiş gibi elimize verir. Harçlana harçlana oya gibi işlenenin ortasına kilit taşını yerleştirmek imkansızlaşır. Kilit taşı başka yüklerle yerleştirilemez keza, hafiflik ister, nötrlük, etrafında kalabalıkla mesai yapamaz, salt kendi varlığıyla bütün yapıyı ayakta tutacak olandır.

Anlamak ilişkinin sihridir ve arkadaşlığın ilişkilerin en kıdemlisi olarak azamet ve ihtişamla arzıendam eylemesi işte bu anlamak meselesini çelmesiz, tekme tokatsız, yüksüz kotarabilmesindendir.

Arkadaşlık seçimdir. Otomatik değildir. Arkadaşlık mesaidir, üzerinde çalışılmış olmaktır. Arkadaşlıkta her şeyi kaldıracak bir dna, ortak bir bağ yoktur. Yakınlığın emaresi sevişmek yoktur. Arkadaşlıkta sevgililikteki kimya yoktur. Arkadaşlık laissez faire bir müessesedir, serbest ekonomidir, Nuh’un gemisidir. Bütün bunlar diğer ilişki türlerine kıyasla devamlılık olgusuna engel teşkil eder. Ama ilişkinin sihri organik olmayan nedenlerden ötürü birlikte kalmak değil anlamaktır ve anlamak arkadaşlıkta temizdir, basittir, ferahtır. Hal böyle olunca arkadaşlıktaki onarım kapasitesi diğer yakın ilişkilerdekinden belirgin bir şekilde ayrılır. Sevgililik, kardeşlik, anne/baba-çocuk ya da çocuk-anne/baba ilişkilerinde onarım, mevzubahis ilişkilerin doğasındaki “biricik”lik vurgusundan müsebbip buhranlıdır, çatışmalar her zaman olduğundan daha kişisel alınır, daha çok acıtır, bırakamadığımız kendiliğimize saldırı olarak algılanır. Bu ilişkilerde çatışma bırakmamız gereken benliğimize daha da tutunmamıza yol açan tatsız bir oksimoron ihtiva eder. Arkadaşlıktaki akraba bağının eksikliği ise Budist öğretilerdeki tanık olma ve özdeşleşme döngüsünü kusursuzlaştırır, kimsenin dediği-ettiğinin varoluşumuza tehdit ya da hakaret, bizi ortadan kaldırmaya yönelik gaflet olmadığını görmek, arkadaşlıkta, işte bu yüzden daha kolaydır. Arkadaşlıktaki kilit taşı çok kuvvetlidir.

Tevekkeli arkadaş asil bir sözcüktür, yıllar içinde başına kız ve erkek sözcükleri getirilerek sulandırılmaya çalışılmış olsa da asla bu oyuna gelmemiş, kirlenmeyi reddetmiştir. Dost gibi ikinci bir anlam edinmemiştir, haşa. Sevgiliye mesela, canım denir, bebeğim denir, kuzum denir, çok şeyler denir ama arkadaş sözcüğü o dümene girmez. Arkadaş arkadaştır keza, eğilmez ve bükülmez. Arkadaş arkanı kollar, omuz verir. Arkadaşlık ilişkisinin netliği arkadaş sözcüğünün netliğindendir. Bu netlik kilit taşının mukavemetidir.

Arkadaş, arka-daştır, omuz-daştır, ayak-daştır.

Galip Paşa Camisi, Bağdat Caddesi’nde, Erenköy’de, hemen köşede. O zaman yeşil boyalı ahşap bir camiydi, şu an neye benziyor bilmiyorum, geçmişin ağzına sıçılıyor bu memlekette, sıçmışlardır. Babamın cenazesi, 17 yaşındayım, annem rüzgârda salınan bir peçete gibi, varla yok arası, varlığı yokluğunun altını siyah keçeli kalemle çiziyor. Cenazelerime katılımı davetiyeye bağlayıp kontrol altına almam o zamandan kalma herhalde, lise grubuna Boğaziçi arkadaşlarım katiyen cenazeye gelmesin demişim. Hepsiyle yeni tanışmışım, herhalde kendimi koruma bu, bilmiyorum ve kim bilebilir. Annemin ve babamın arkadaşlarının bakışları beni boğdu boğacak, cenaze sahiplerine öyle bakılması yasaklansın, e mi? Camiye giriyorlar çıkıyorlar erkekler böcek sürüsü gibi hep bir hareket halinde, Allah hepsinden razı olsun. Ben hep yere bakıyorum, başka bir şey yapamıyorum, mütemadiyen yere bakmam ondan. Birden kendi ayaklarımın yanına bir çift siyah bot geliyor. O botlar bana sırt oluyor, omuz oluyor, el oluyor, ayak oluyor, bana her şey oluyor o botlar.

Arkadaşlık işte o siyah botlardır.

Bu yazı Ot Dergi Eylül 2026 sayısında yayımlanmıştır.

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ilk haftasında iki metin bize eşlik edecek: John Berger’in Görme Biçimleri’nin açılış bölümü ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir’inin önsözü.

İki yazarı yan yana getiren iki soru var:

Baktığımızda ne görüyoruz?
Baktığımızda neyimiz görülüyor?

I. METİN: JOHN BERGER — GÖRME BİÇİMLERİ

John Berger • Wikipedia

Görme konuşmadan önce gelmiştir. Çocuk konuşmaya başlamadan önce bakıp tanımayı öğrenir.

Ne var ki başka bir anlamda da görme sözcüklerden önce gelmiştir. Bizi çevreleyen dünyada kendi yerimizi görerek buluruz. Bu dünyayı sözcüklerle anlatırız ama sözcükler dünyayla çevrelenmiş olmamızı hiçbir zaman değiştiremez. Gördüklerimiz ile bildiklerimiz arasındaki ilişki asla durulmaz. Her akşam güneşin batışını görürüz. Dünyanın güneşe arkasını dönmekte olduğunu biliriz. Ne var ki bu bilgi, bu açıklama gördüklerimize uymaz hiçbir zaman. Gerçeküstücü ressam Magritte Düşlerin Anahtarı adlı resminde sözcüklerle görülen nesneler arasında her zaman var olan bu uçurumu yorumlamıştır.

Düşündüklerimiz ya da inandıklarımız nesneleri görüşümüzü etkiler. İnsanların Cehennem’in gerçekten var olduğuna inandıkları ortaçağda ateşin bugünkünden çok değişik bir anlamı vardı kuşkusuz. Gene de onlardaki bu cehennem kavramı —yanıkların verdiği acıdan olduğu ölçüde— ateşi her şeyi yutan, kül eden bir şey olarak görmelerinden doğmuştur.

Seven birisi için sevgiliyi görmenin hiçbir sözcük ya da kucaklayışla karşılaştırılamayacak bir bütünlüğü vardır; bu bütünlük, geçici olarak, ancak sevişmeyle sağlanabilir.

Gene de sözcüklerden önce gelen ve sözcüklerle tam olarak anlatılamayan görme, uyarıcılara karşı mekanik bir tepkide bulunup bulunmama sorunu değildir. (Görme eylemi, ancak gözün retinasını ilgilendiren sürecin küçük bir bölümünü alırsak böyle tanımlanabilir.) Yalnızca baktığımız şeyleri görürüz. Bakmak bir seçme edimidir. Bu edimin sonucu olarak gördüğümüz nesne —her zaman elimizle dokunabileceğimiz bir nesne anlamında olmasa da— ulaşabileceğimiz bir alana getirilmiş olur. İnsanın bir şeye dokunması demek, kendisini o şeyle ilişkili bir duruma sokması demektir. (Gözlerinizi kapayın, odada dolaşın, dokunma duygusunun durağan, sınırlı bir görme biçimine dönüştüğüne dikkat edin.) Tek bir nesneye değil, nesnelerle aramızdaki ilişkilere bakarız her zaman. Görüşümüz sürekli olarak canlıdır, hareketlidir; her şeyi çevresindeki bir çember içinde tutar; bulunduğumuz durumda bizim için orada var olabilecek her şeyi gösterir bize.

Bir şeyi gördükten hemen sonra, aynı zamanda kendimizin görülebileceğini de fark ederiz. Karşımızdakinin gözleri bizimkilerle birleşerek görünenler dünyasının bir parçası olduğumuza bütünüyle inandırır bizi.

Karşıdaki tepeyi gördüğümüzü kabul edersek o tepeden görüldüğümüzü de kabul etmemiz gerekir. Görüşün iki yanlılığı konuşmaların iki yanlılığından daha baskındır. Çoğu zaman karşılıklı konuşma bu görme-görülme işlemini dille getirme çabasıdır. “Sizin her şeyi nasıl gördüğünüz”ü benzetmeyle ya da doğrudan açıklama çabanızla, “onun her şeyi nasıl gördüğü”nü anlama çabanızdır.

İmge sözcüğüne bu kitapta verilen anlamıyla tüm imgeler insan yapısıdır.

Bir imge, yeniden yaratılmış ya da yeniden üretilmiş görünümdür. İmge ilk kez ortaya çıktığı yerden ve zamandan —birkaç dakika ya da birkaç yüzyıl için— kopmuş ve saklanmış bir görünüm ya da görünümler düzenidir. Her imgede bir görme biçimi yatar. Fotoğraflarda bile. Çünkü fotoğraflar çoğu zaman sanıldığı gibi mekanik kayıtlar değildir. Her bir fotoğrafa baktığımızda, ne denli az olursa olsun, fotoğrafçının sınırsız görünüm olanakları arasından o görünümü seçtiğini fark ederiz. Rasgele aile fotoğraflarında da böyledir bu. Fotoğrafçının görme biçimi konuyu seçişinde yansır. Ressamın görme biçimi, bez ya da kağıt üstüne yaptığı imlerle yeniden canlandırılır. Her imgede bir görme biçimi yatsa da bir imgeyi algılayışımız ya da değerlendirişimiz aynı zamanda görme biçimimize de bağlıdır. (Örneğin Sheila yirmi kişi arasında tek bir insandır; ama yalnız bizi ilgilendiren nedenlerle gözümüz ondan başkasını görmez.)

Berger, John. Görme Biçimleri. Çev. Yurdanur Salman. İstanbul: Metis Yayınları, 2010, 23. basım, s. 7–10.

II. METİN: AHMET HAMDİ TANPINAR — BEŞ ŞEHİR

Ahmet Hamdi Tanpınar • Wikipedia

Önsöz, s. 11–13

ÖNSÖZ

Beş Şehir’in asıl konusu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyaktır. İlk bakışta birbiriyle çatışır görünen bu iki duyguyu sevgi kelimesinde birleştirebiliriz. Bu sevginin kendisine çerçeve olarak seçtiği şehirler, benim hayatımın tesadüfleridir. Bu itibarla, onların arkasında kendi insanımızı ve hayatımızı, vatanın manevi çehresi olan kültürümüzü görmek daha doğru olur.

Bizden evvelki nesiller gibi bizim neslimiz de, bu değerlere şimdi medeniyet değişmesi dediğimiz, bütün yaşama ümitlerimizin bağlı olduğu uzun ve sarsıcı tecrübenin bizi getirdiği sert dönemeçlerden baktı. Yüz elli senedir hep onun uçurumlarına sarktık. Onun dirseklerinden arkada bıraktığımız yolu ve uzakta zahmetimize gülen vaitli manzarayı seyrettik.

Tenkidin, bir yığın inkârın, tekrar kabul ve reddin, ümit ve hülyanın ve zaman zaman da gerçek hesabın ikliminde yaşadığımız bu macera, daha uzun zaman, yani her mânasında verimli bir çalışmanın hayatımızı yeniden şekillendireceği güne kadar Türk cemiyetinin hakikî dramı olacaktır.

Gideceğimiz yolu hepimiz biliyoruz. Fakat yol uzadıkça ayrıldığımız âlem, bizi her günden biraz daha meşgul ediyor. Şimdi onu, hüviyetimizde gittikçe büyüyen bir boşluk gibi duyuyoruz, biraz sonra, bir köşede bırakıvermek için sabırsızlandığımız ağır bir yük oluyor. İrademizin en sağlam olduğu anlarda bile, içimizde hiç olmazsa bir sızı ve bazen de bir vicdan azabı gibi konuşuyor.

Sade millet ve cemiyetlerin değil, şahsiyetin de asıl mâna ve hüviyetini, çekirdeğini tarihîlik denen şeyin yaptığı düşünülürse, bu iç didişme hiç de yadırganmaz. Mazi daima mevcuttur. Kendimiz olarak yaşayabilmek için, onunla her an hesaplaşmaya ve anlaşmaya mecburuz.

Beş Şehir işte bu hesaplaşma ihtiyacının doğurduğu bir konuşmadır. Bu çetin konuşmayı, aslı olan meselelere, daha açıkçası, “Biz neydik, neyiz ve nereye gidiyoruz?” suallerine indirmek ve öyle cevaplandırmak, belki daha vuzuhlu, hatta daha çok faydalı olurdu. Fakat ben bu meselelere hayatımın arasında rastladım. Onlar bana Anadolu’yu dolduran Selçuk eserlerini dolaşırken, Süleymaniye’nin kubbesi altında küçüldüğümü hissederken, Bursa manzaralarında yalnızlığımı avuturken, divanlarımızı dolduran kervan seslerine karışmış su seslerinin gurbetini, Itrî’nin, Dede Efendi’nin musikisini dinlerken geldiler.

Hiç unutmam: Uludağ’da bir sabah saatinde, dinlediğim çoban kavalına birbirini çağıran koyun ve kuzu seslerinin sarıldığını gördüğüm anda, gözlerimden sanki bir perde sıyrılmıştır. Türk şiirinin ve Türk musikisinin bir gurbet macerası olduğunu bilirdim, fakat bunun hayatımızın bu tarafına sıkı sıkıya bağlı olduğunu bilmezdim. Manzara hakikaten güzel ve dokunaklıydı, beş on dakika bir sanat eseri gibi seyrettim. Bir gün Anadolu insanının his tarihi yazılır ve hayatımız bu zaviyeden gerçek bir sorgunun süzgecinden geçirilirse, moda sandığımız birçok şeylerin hayatın kendi bünyesinden geldiği anlaşılır.

Bir kelime ile benim için bu meselelerin kendileri kadar onların bana gelişleri, ruh hâllerimi benimseyen içimdeki yürüyüşleri de mühimdi. Zaten kitap, parça parça yaşanmış şeylerden doğdu.

Kitabın ikinci baskısı için, zaruri gördüğüm, ilâve ve değişmelerde bile bu ilk rastlayışın izlerinin olduğu gibi kalmasına çalıştım. Her iki baskıyı birden okuyanlar bu ilâveler arasında bilhassa Selçuk devrine doğru bir genişleme göreceklerdir. Tarihçilerimiz Selçuk ile Osmanlı arasındaki farkı, bir hanedan değişmesinde görmekte fazla ısrar eder gibidirler. Biz ise, bu farkın muaşeretten üslûba, insan ve zevke kadar derinleştiğine inanıyoruz. Selçuk’la Osmanlı, biri öbüründe az çok devam eden iki ayrı âlem, yahut daha iyisi, büyük mânasında iki ayrı üslûptur. Geniş Rumeli coğrafyasını ve Akdeniz terbiyesini de içine alan bir terkip olan Osmanlı’yı bizim Rönesansımız sayabiliriz. Biz bugün Selçuk’u, geçen asrın başlarında Avrupa’nın Gotik veya Romen sanatlarını yeniden keşfetmesi gibi keşfetmiş bulunuyoruz. Onu görebilmemiz için Osmanlı’nın içinden çıkmamız lâzım geliyordu. Selçuk eserlerinin bugünkü harap durumunda, iktisadî buhranlar kadar bu çok mühim zevk ayrılığının, içten kopmanın da bir payı olsa gerektir.

Okuyucu, Beş Şehir’de buna benzer birçok tekliflere veya cesaretlere rastlayacaktır.

Her düşünen insanımız gibi, ben de hayatımızın değişmesi için sabırsızım. Daima hayranı olduğum yabancı bir romancının hemen hemen aynı şartlar içinde söylediği gibi, “Eski bir Garpçıyım”. Fakat canlı hayata, yaşayan ve duyan insana, cansız madde karşısındaki bir mühendis gibi değil, bir kalp adamı olarak yaklaşmayı istedim. Zaten başka türlüsü de elimden gelmez. Ancak sevdiğimiz şeyler bizimle beraber değişirler ve değiştikleri için de hayatımızın bir zenginliği olarak bizimle beraber yaşarlar.

Ankara, 25 Eylül 1960

Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021, “Önsöz”, s. 11–13.

Atölye #2: Metinde Ne Dolaşıyor?

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin ikinci haftasında iki metin bize eşlik edecek: Roland Barthes’ın Aydınlık Oda’sından studium ve punctum üzerine bir bölüm ve Abdülhak Şinasi Hisar’ın Boğaziçi Mehtapları‘ndan “Sessizliğin Şiiri.” Biri bizi durduran ayrıntıya, öteki bir metnin içinde akıp giden şeye bakıyor. İki yazarı yan yana getiren sorular şöyle:

Metnin içinde sizi durduran şey ne?
Metnin içinde neler dolaşıyor?

III. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA

Roland Barthes • Wikipedia

10 / Studium ve Punctum, s. 36-38

Benim kuralım yeterince akla yatkındı, sözünü ettiğim iki öğeyi adlandırmaya çalışmam için (ileride gereksinim duyacağım buna); iki öğenin birlikte varoluşu bu fotoğraflara duyduğum özel ilgi türünü temellendiriyor gibiydi.

Birincisi, gözle görünür biçimde bir yayılımı, bir alan genişlemesi vardı; bilgime, kültürüme göre, iyice alışkın olduğum biçimde algılıyordum. Bu alan, fotoğrafçının sanatına ya da şansına göre az ya da çok üsluplaştırılmış veya az ya da çok başarılı olabilirdi ama daima klasik bir bilgiye iletiyordu:

Ayaklanma, Nikaragua ve her ikisinin göstergeleri: sivil giyimli yoksul savaşçılar, harap haldeki sokaklar, ölüler, acılar, güneş ve yerlilerin ağır, sert bakışları. Binlerce fotoğraf bu alana ilişkindi; ve ben bu fotoğraflara karşı, kuşkusuz, bir tür genel, bazen de heyecan verici ilgi duyabilirim; buradan kaynaklanan heyecan da ahlaksal ve siyasal kültürün akla yatkın bir aracılığından geçiyordu. Bu fotoğraflara duyduğum heyecan orta düzeyde bir duygulanmadan, neredeyse bir eğitimden ileri geliyordu.

Ben Fransızcada, insana özgü bu çeşit ilgiyi belirtebilecek bir sözcük bulamıyordum; ama Latincede böyle bir sözcük var sanırım: studium’dur bu, akla hemen gelen “inceleme, çalışma” anlamında değil de, bir şeye gösterilen dikkat, bir kimseye karşı duyulan beğeni, kuşkusuz hiçbir özel yoğunluk olmadan, tez canlı, genel bir arayış yönelmesi anlamındadır. İster siyasal tanıklıklar olarak algılayayım, isterse de onlardan güzel tarihsel tablolar olarak zevk alayım, ben birçok fotoğrafa işte bu studium aracılığıyla yönelirim. Çünkü yüzlere, yüz ifadelerine, jestlere, dekorlara, eylemlere kültürel olarak katılırım (bu yananlam studium’da vardır).

İkinci öğe studium’u kırar (ya da keser). Bu kez, onu arayacak olan ben değilim (studium’un alanına egemen bilincimle yöneldiğim gibi değil bu kez), sahneden bir ok gibi kalkıp beni delip geçen kendisi. Latincede, bu yarayı, bu delişi, sivri bir aletle gerçekleştirilmiş işareti belirten bir sözcük vardır; bu sözcük bana çok daha uygun düşer, çünkü “noktalama” kavramına gönderir ve sözünü ettiğim fotoğraflar gerçekten de bu duyarlı noktalarla belirgin kılınmış ve hatta bazen beneklendirilmiş gibidir; bu işaretler, bu yaralar tamı tamına noktalardır. Studium’u rahatsız eden bu ikinci öğeyi öyleyse ben punctum olarak adlandıracağım; çünkü punctum aynı zamanda iğne batması, küçük delik, küçük leke, küçük kesiktir — ve ayrıca zar atışı gibi bir şans işidir. Bir fotoğrafın punctum’u, işte bana saplanan [beni nokta hedefi yapan], ama aynı zamanda beni yaralayan, bana saplanan bu rastlantıdır.

Fotoğrafta iki temayı böylece ayırt ettim (çünkü sevdiğim fotoğraflar sonuçta bir klasik sonat biçiminde oluşturulmuştu); şimdi artık art arda her ikisiyle de ilgilenebilirim.

Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 36-38.

Not: Berger’de bakan seçiyordu (studium’a yakın), Tanpınar “Onlar … bana geldiler” diyordu (punctum’a yakın).

IV. METİN ABDÜLHAK ŞİNASİ HİSAR - BOĞAZİÇİ MEHTAPLARI

Abdülhak Şinasi Hisar • Wikipedia

SESSİZLİĞİN ŞİİRİ

Maziyi anlamak ve duymak için bilinmesi lâzım gelen, şimdi elimizden kaçırmış olduğumuz bir nimet, bize yardım elini uzatan bir ilâh vardı ki o da her günümüzü saran nefîs bir sessizlikti. Sükût, gramofonlarla yenilerek, radyolarla kovularak, otomobil, otobüs, tramvay gürültüleriyle delik deşik edilerek git gide o kadar azalmış, daralmış, ufalmış, yeni hudutlarının içinde kalmış ve bizim saatlerimizin çoğundan o kadar uzaklaşmıştır ki bazan ona rasgelince bir lezzet gibi duyuyoruz. Biraz süren sessizlik bize ilâç diye koklanan bir ruh gibi tesir ediyor ve musiki yerine geçiyor. Vaktiyle Shakespeare de tam bir sessizliğin en tatlı bir musiki makamına geçtiğini söylemekte haklıydı. Sükûta şimdi bir koruya, bir bahçeye girer gibi erişiyoruz. O zamanlarsa bu bizim tabiî ve hemen daimî iklimimizdi. Sükût esas ve onun haricinde şarkı ve saz ise nadir tadılır zevklerdi. O zamanlarda bol bol kandığımız sessizliğe biz elbette şimdiki kadar acıkmış ve susamış değildik. Fakat bilâkis ona pek alışkın olduğumuz—

Hayat mefhumunun düşünülmesi gündelik patırdılar arasında o kadar güçleşiyor ki bunu duyabilmek ve tadabilmek için şehrin gürültülerinden kurtulmuş, yıkanmış olmak lâzım geliyor. Şimdi sükûttan öyle mahrumuz ki geçenlerde Boğaziçi kıyılarında dolaşırken eskiden bildiğim bir ruha tekrar kavuşur gibi olmuştum. Onu birdenbire tanıyamadım. Tattığım lezzete akıl erdiremiyordum. Sükût içinde kendi kulaklarımın uğultusunu işitiyordum. Meğer bu beni yavaş yavaş sarmış olan eski, rahat ve tatlı sessizlikmiş. Onun nûrunda vücudumun ve ruhumun, eyvah! ne boş patırdıların kurbanı olarak ne kadar yorgun, ne kadar yıpranmış olduğunu gördüm.

Gerçi Boğaziçinde sükût belki hiç bir zaman büsbütün sessizlikten hâsıl olmaz, ve belki her zaman gizli bir çok ince, dağınık, uzak, yumuşak seslerden örülmüştür. Bizi götüren sandal suları yırtar ve suların fısıltılarına dalardı. Boğaziçi sularının, bir çalgı âleti gibi, öyle bir hassaslığı vardır ki üstünden geçen şeyleri, biz görmesek bile, bize uzaktan, seslerinden bildirir. Geçen bir vapurun pervanesi ve çarkları ayrı ayrı sesler çıkarır. İki sahil arasında suların üstü sükûtla dolmuş gibidir. Gürültüler ancak bu sükûtu iterek, karşıdan karşıya kendilerine açtıkları hususi bir yoldan, onu ancak kendi cürümleri kadar bozan bir sütun halinde geçerler.

Ayrı ayrı bir hüviyetleri olan bir çok şeylerin geniş bir mesafe içinde hep birden görünüşü de insana bunların ayrı ayrı sustuklarını duyurur.

Evvelleri bütün Boğaziçinde böyle lezzetli bir sessizlik hüküm sürerdi. Sabahlar sislerin mahmurlukları içinde süt gibi bir sessizlik; akşamlar loşluğun örtüleri altında içki gibi mahrem bir sükûn ve geceler karanlığın, yahut mehtabın karşısında şiir gibi bir sükût; hulâsa, ayrı ayrı renklerde, tatlarda, inceleşen, değişen, koyulaşan, devam eden ve bize bir lûtuf gibi gelen bir sükût duyulurdu.

Bu “mehtap” gecelerinde de her saz faslını böyle yavaş yavaş yer değiştirmekle geçen bir sükût faslı takib ederdi. Üstlerine yığılmış hulyalar siyahımsı bir kül rengine giren sahiller, üstlerine birer şal örtünür gibi koyu birer gölgeye bürünen yalılar susar ve onların sisleri içinde kandiller canlı gibi bir hassaslıkla parıldar, hiçbir gürültü mehtabın ezelî şiirini bozmaz, hiçbir yerden hiçbir ses sızmaz, bütün Boğaziçi dilsiz kalmış gibi ortalıkta en küçük bir çıt duyulmaz, ve deniz kokan nazlı bir sükût havayı ve gönülleri kaplardı.

Kayıkçılar, bu sessizliğe dalarak, çok kere birer hayale götürür gibi açılan küreklerini ancak kayık ve sandalları birbirlerine çarptırmamak için, suların içinde sessizce hafif hafif oynatırlar, âdeta birer dümen gibi kullanırlardı ve ancak arada bir yavaş hareketlerle çökmeye başlarlar ve o zaman küreklerin daldıkları suların yırtılışlarından hafif bir ses çıkar ve sonra dağılarak sulara damlardı.

Bundan başka ne sahillerden akseden bir kahkaha veya bir hıçkırık, ne bu kayıklarda bulunanlardan gelen bir çığlık veya bir ıslık duyulur, bu kayık ve sandal kafilesinin sessizliğini bozacak ne şamatalı bir motörün, ne patırdılı bir çatananın geçtiği olurdu. Bu saatlerde son seferlerini zaten bitirmiş olan Şirket vapurları artık işlemez, motörbotlarsa Boğaziçinde zaten gözükmezdi. Ancak, bâzan, bu âleme büsbütün yabancı, bıkmış, görgüsüz ve nadir bir eski zaman mahlûku gibi siyah bir şilep kendi halinde bir edayla Boğazın ortasından ağır ağır geçer ve uzaktan geçtiğinden ondan da ancak hafif bir pervane ve köpüklenen su sesleri duyulurdu. Sonra Boğaziçi yine tamamen esatirî haline döner; sulara dökülen mehtabın şiirine, gökün kenarında bütün şaşaasiyle parıldayan bir sükût ilâhesine dönen ayın sessizliğine dalardı.

Suların sükûtu üstünde sandalların sükûtu kayıyordu ve biz geçtikçe sanki üstünde bulunduğumuz sular gibi yarılıyor, açılıyor ve bizi karşılıyordu. Bizim böyle susarak duyduğumuz sessizlik sanki deminki çalgıya devam eder gibi oluyordu. Gûya saz ve hânende sesleri yavaş yavaş sönerek sükûta ererdi. Fakat susmuş çalgı yavaşça gördüğümüz manzaralara ve duyduğumuz hislere sızarak her şeyde duyulmaya başlar, her şey musiki gibi duyulmaya koyulurdu. Sazın yakıcı tadı ve alevi şimdi sükût içine girdikten sonra damarlarımızın içinden geçiyor gibiydi. Saz seslerinin kıyılarında açılan bu sessizlikten akan sazın susan sahillerine benzerdi. Mehtapta Boğaziçinin böyle susması musikinin bizi yükselttiği seviyeye uyuyor, ve hattâ belki onun da üstüne çıkarıyordu. Zira susmuş çalgıyı içine almış ve onun bir mahfazası gibi olmuş bir sükût içinde deminki seslerin içimizde gûya rikkatli bir gölgesi kalmış gibi, bir rûya hatırlar gibi o susmuş sazı belki hâlâ duyuyorduk. Ruhumuzu dolduran musikinin gölgesine benziyen bir sessizlikti ki biz bunu gûya sularda hafif bir iz gibi sürükliyerek içimizde yaşıyan bu susmuş çalgımızla geçiyor ve gûya büyük bir sükût ve inziva diyarına giriyorduk.

Deminki hudutsuz aşk ve heyecan seslerinden sonra bu sessizlik Boğaziçi sahillerine sonsuz bir lezzet ve rikkat veriyor, derin bir mâna ile hususileşerek sanki sazı taşıyan, onunla dolan, iki musiki faslı arasında tertib edilmiş olan kıymetli bir sükût faslı oluyordu. Biz kendi kendimizi mahrem, sözsüz talâkatimize vardıran ve kelimelerin ifade edemiyecekleri mânaları nihayet duyuran, en içli derinliklerimizle zenginleştiğimiz zamanlarımıza eriyorduk. Hazinelerimiz gönlümüzde ve hafızamızdaydı. Sükût içinde bize sanki derinden derine ses veren onlardı. Hepimiz gönüllerimizi dolduran bu lezzeti idrâk ediyorduk ve karşımızda her şey ezelî bir tadla susuyordu.

Bu, cidden ihtişamlı ve tam bir sükût faslıydı. Dikkat edilse, gûya yedi kat göğe çıkıldığı gibi, gûya yedi kat sükûta eriştiğimiz duyulurdu. Zira bu sükût bizim geçmiş mevrus zamanlarımızın bütün sükûtlarıyle birleşmiş, çoğalmış ve derinleşmesinden hasıl olan bir sükût oluyordu. Gümüş fânusundan sulara ışıklar dökülen ayın, çiçek gibi kokan koyu mavi havanın, mor ve tılsımlı denizin, arkalarına gûya birer şal örtünmüş sahillerin, bizi götüren hafif kayıkların, yanımızdaki vefalı ve dost insanların ayrı ayrı sükûtları ve bunları tadan kendi ruhumuzun sükûtu! Bunların hepsinin ayrı bir varlığı, mânası, lezzeti olduğu duyuluyordu. Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.

Ruhumuzun derinleştiğini duyuyorduk. Sükûtun doldurduğu ruhlar asıl kendilerine dönerek daha ziyade dindar oldukları için de etrafımızdaki tabiatı dinî şeylerin kutsîliğiyle seziyorduk.

Bu sükût, mükemmeliyetinden, artık huyunu değiştirmiş gibi, bir rehavet olacağına, heyecanlı hisler makamına geçiyor, artık ruhumuz ay gibi parlıyor, gök gibi sonsuzlaşıyor, ve susması onların sükûtlarının ayarına yükseliyordu.

En derin sözleri ve en mükemmel âhenkleri hazırlıyan hep sükûtlardır. En doğru fikirler gibi en kudretli cesaretler de sükûttan doğar. Sessizlik şiir zevkini besler ve şiirler arasında ancak sükût lâzım veya mümkün olduğu gibi bu güzel sükûtlardan sonra insana susmak veya şiir söylemek yaraşır.

Bu gecelerde, kayıkta, yanımda bazan annem ve çok kere anneannem ve misafirlerimiz bulunurdu. Hepimiz de susmasını bilirdik. Zira insanlar arasında emniyet, muhabbet ve şefkat hislerine dayanan bir susuş, erişebilecekleri en derin sözler kadar güzeldir. Söyliyebileceğimiz hiçbir sözü bu güzel sükûtu bozmaya lâyık bulmazdık. Zira sessizlik insanları yükselterek gûya içlerinde susan bir ilâh yaratır. Söylemek için onun belki şiir söylemesi lâzım gelecekti. Bizim susmamız onun sükûtuydu.

Bu sükût ruhuma öyle tohumlar ekmiş ki bunların açılan mânalarını nice senelerden sonra idrâk ediyorum. Bu sükût gönlüme öyle sözler nakşetmiş ki bunları bunca zaman sonra dilimin altında duyuyor, kalemimin ucunda buluyorum. İhtimal ki böyle sustuğumuz ve bu sessizliği tattığımız güzel zamanlar, haberim olmıyarak, bana hayatımın —bugünkü zavallı yanlış tabirimizle— bazı direktiflerini vermişti. İhtimal ki sükûtun şiirini hemen her şeyden ziyade sevmiye bu zamanlar aşılanmıştım. İhtimal ki yalnızlığın tadını kalabalığın kargaşalığına ve sessizliğini de şamatasına tercih etmek sevgisini bana bu zamanlar aşılamıştır. İhtimal ki olduğumuzun yanında olmayı tahayyül ettiğimiz bir tabiat ve yaşadığımız talihin yanısıra yaşamayı tahayyül ettiğimiz talihlerden biri olmak üzere târik-i dünyalar gibi inziva ve sükût içine çekilmiş bir ömür tahayyül etmeye bu zamanlarda alışmıştım ve şüphesiz ki o derin gecelerde Boğaziçini ben o ilâhî saz fasılları için olduğu kadar, bu ışıkların, suların ve gölgelerin kenarında içlerini çeker gibi duyduğum tabiî ve beşerî sükût fasılları için sevmiştim!

Hisar, Abdülhak Şinasi (1967) Boğaziçi Mehtapları. İstanbul: Varlık Yayınları, s. 181-188.

Sitoplazma Akışı

Kısa video · Uzun video

Elodea adlı bir su bitkisinin yaprak hücreleri, mikroskop altında, iki farklı videoda.

Gördüğümüz yeşil noktalar kloroplastlar. Ama hareket eden asıl onlar değil. Onları hücrenin çeperi boyunca döndüren, büyük ölçüde sudan oluşan bir sıvı var. Biyologlar buna sitoplazma akışı diyor.

Metnin içinde de -benzer- bir şey dolaşır.

“Biz gûya bunların birinden bir başkasına geçiyor gibiydik.”
— Abdülhak Şinasi Hisar, Boğaziçi Mehtapları

Atölye #3: Metni Ne Tutuyor?

Sakıp Sabancı Müzesi Arşivle Yazmak atölyesinin üçüncü haftasında iki metin bize eşlik edecek: Aristoteles’in Poetika’sından mecaz üzerine bir bölüm ve George Lakoff ile Mark Johnson’ın Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil kitabından “Beraber Yaşadığımız Kavramlar.” Biri birbirinden uzak iki şey arasında kurulan bağa bakıyor, öteki metaforsuz bir düşüncenin mümkün olmadığına.

Bu haftanın ana metni ise Yusuf Atılgan’ın “Saatlerin Tıkırtısı” öyküsü. Öykü üzerinden şu soruyu çalışacağız:

Metnin içinde dolaşanları tutan ne?

V. METİN ROLAND BARTHES — AYDINLIK ODA

… Van der Zee’nin fotoğrafını okurken, beni etkileyen şeyi bulduğumu sanıyordum: Bayramlıklarını giymiş siyahi kadının bantlı ayakkabıları; ama bu fotoğraf kafamda çalışıp durdu ve sonradan asıl punctumun kadının boynundaki kolye olduğunu anladım; çünkü (kuşkusuz) ailemden bir hanımın her zaman taktığını gördüğüm kolyeyle aynı kolyeydi (ince örgülü altın kordon); bu hanım öldükten sonra, söz konusu altın kordon eski mücevherlerin konduğu, aileye ait bir kutuda kalmıştı (babamın bu kız kardeşi hiç evlenmemişti; evde kalmış yaşlı kız olarak annesinin yanında yaşamıştı, ben de, onun hüzünlü taşra yaşamını düşünüp hep acı çekmiştim). Sonunda şunu anlıyordum: Ne kadar ani, ne kadar keskin [sert] olursa olsun, punctum belli bir belirine razı olabiliyordu (ama hiçbir incelemeye de izin vermiyordu). …

Barthes, Roland, Aydınlık Oda: Fotoğraf Üstüne Not. Çevirenler: Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 62

VI. METİN - GEORGE LAKOFF & MARK JOHNSON - METAFORLAR

George Lakoff • Wikipedia

Metafor, çoğu insan için poetik muhayyile ve retorik gösteriş hilesidir — olağan/gündelik dille ilgili bir sorun değil, olağan dışı dille ilgili bir sorundur. Ayrıca metafor genellikle yalnızca dilin karakteristiği, düşünce veya eylem sorunundan çok kelimeler sorunu olarak görülür. Bu nedenle çoğu insan pekâlâ metaforsuz da mükemmel bir hayat sürebileceğini düşünür. Tam aksine biz, metaforun gündelik hayatta sadece dilde değil, düşünce ve eylemde de yaygın olduğunu keşfettik. Gündelik kavram sistemimiz — kendileriyle düşündüğümüz ve eylemde bulunduğumuz terimler — temelde doğası gereği metaforiktir.

Düşüncemize yön veren kavramlar sadece zihne özgü sorunlar değildir. Onlar en sıradan detaylara kadar bizim gündelik faaliyetlerimize de yön verir. Algıladığımız şeyi, dünyada yolumuzu bulma tarzımızı ve diğer insanlarla ilişki kurma biçimimizi kavramlarımız yapıya kavuşturur. Bu nedenle kavram sistemimiz gündelik gerçekliklerimizi tanımlamakta merkezî bir rol oynar. Eğer biz kavram sistemimizin büyük ölçüde metaforik olduğunu öne sürmekte haklıysak, o vakit düşünme tarzımız, tecrübe ettiğimiz şey ve her gün yaptığımız şeyler, daha çok, bir metafor sorunu demektir.

Fakat kavram sistemimiz normalde bizim farkında olduğumuz bir şey değildir. Gündelik hayatı oluşturduğumuz küçük şeylerin çoğunda, biz sadece belirli hatlar boyunca neredeyse otomatik olarak düşünür ve hareket ederiz. Bu hatların tam anlamıyla ne oldukları hiçbir şekilde açık değildir. Bu hatları keşfetmenin biricik yolu dili incelemektir. İletişim, düşünür ve eylemde bulunurken kullandığımız kavram sistemiyle aynı sisteme dayandığı için dil bu sistemin nasıl bir sistem olduğunun önemli delil kaynaklarından biridir.

Öncelikle linguistik delil temelinde, gündelik kavram sistemimizin önemli bir kısmının doğası gereği metaforik olduğunu keşfettik. Keza hangi metaforların algılama tarzımızı, düşünme tarzımızı ve eylemde bulunma tarzımızı yapıya kavuşturan metaforlar olduklarını ayrıntılarıyla tespite başlamanın bir yolunu da keşfettik.

Bir kavramın metaforik olmasının ve bu tür bir kavramın gündelik aktiviteyi yapıya kavuşturmasının ne anlama gelebileceği konusunda bazı fikirler ileri sürmek için TARTIŞMA kavramı ve TARTIŞMA SAVAŞTIR kavram metaforu ile başlayalım. Bu metafor, gündelik dilimizde şu türden çok farklı ifadelere yansır:

TARTIŞMA SAVAŞTIR

İddialarınız savunulamaz.
Argümanımdaki her zayıf fikre saldırdı.
Eleştirileri doğrudan hedefi buldu.
Argümanını yerle bir ettim.
Onunla asla bir tartışmada galip gelemedim.
Kabul etmiyor musun? O zaman, ateş!
Bu stratejiyi kullanırsan, o seni bitirecek.
Argümanlarımın hepsini tahrip etti.

Tartışmalardan yalnızca savaş terimleriyle söz etmediğimizi anlamak önemlidir. Gerçekte tartışmaları kazanabiliriz de kaybedebiliriz de. Tartıştığımız kişiyi bir hasım olarak görürüz. Onun mevzilerine saldırır ve kendimizinkileri savunuruz. Galip gelir ve mağlup ediliriz. Stratejiler planlar ve kullanırız. Eğer savunulamaz bir mevzi bulursak, onu terk edebilir ve yeni bir hücum hattı oluşturabiliriz. Tartışmada yaptığımız şeylerin çoğunu kısmen savaş kavramı yapıya kavuşturur. Hiçbir fiziki çatışmanın olmadığı yerde bile şifahi bir çatışma vardır ve bir tartışmanın yapısı — hücum, savunma, karşı hücum vs. — bunu yansıtır. İşte tam da bu anlamdadır ki TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforu bu kültürde beraber yaşadığımız metaforlardan biridir; tartışmada sergilediğimiz eylemleri yapıya kavuşturur.

Tartışmaların savaş terimleriyle görülmediği bir kültür tahayyül etmeyi deneyin, orada hiç kimse kazanmaz veya kaybetmez, orada hücum etmenin yahut savunmanın, ilerlemenin veyahut geri çekilmenin hiç mânâsı yoktur. Tartışmanın dans olarak görüldüğü bir kültür tahayyül edin, katılımcılar icracılar olarak görülür ve amaç dengeli ve estetik bakımdan arzu edilir tarzda icrada bulunmaktır. Böyle bir kültürde, insanlar argümanları farklı biçimde görür, farklı biçimde tecrübe eder, farklı biçimde icra eder ve onlar hakkında farklı biçimde konuşurlar. Fakat biz muhtemelen onları hiçbir şekilde tartışan insanlar olarak görmeyiz: Onlar gerçekten farklı bir şey yapıyordur. Onların yapmakta oldukları şeyi “tartışma” diye adlandırmak tuhaf olurdu. Muhtemelen onların kültürüyle bizimkisi arasındaki bu farklılığı tasvir etmenin en tarafsız yolu, bizim savaş terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduğumuz ve onların dans terimleriyle yapıya kavuşmuş bir söylem formuna sahip olduklarını öne sürmek olacaktır.

Bu, metaforik bir kavramın, yani TARTIŞMA SAVAŞTIR metaforunun, tartışırken yaptığımız şeyi anlama tarzımızı (en azından kısmen) yapıya kavuşturmasının ne anlama geldiğinin örneklerinden biridir. Metaforun özü bir tür şeyi başka bir tür şeye göre anlamak ve tecrübe etmektir. Bu, tartışmaların savaşın bir alttürü olduğu anlamına gelmez. Tartışmalar ve savaşlar farklı türden şeylerdir — şifahî söylem ve fizikî çatışma — ve icra edilen eylemler de farklı türden eylemlerdir. Fakat TARTIŞMA kısmen SAVAŞ’a göre yapılaşır, anlaşılır, icra edilir ve dile getirilir. Kavram metaforik olarak yapıya kavuşur, eylem metaforik olarak yapıya kavuşur ve neticede dil metaforik olarak yapıya kavuşur.

Ayrıca bu, bir tartışmayı yapmanın ve tartışma hakkında konuşmanın olağan tarzıdır. Bizim için bir mevziye saldırmayı dile getirmenin olağan yolu “bir mevziye saldırmak” kelimelerini kullanmaktır. Argümanları geleneksel dile getirme tarzlarımız hemen hemen hiç bilincinde olmadığımız bir metaforu varsayar. Metafor yalnızca kullandığımız kelimeler değildir — tartışma kavramının kendisi de metafordur.

Tartışmanın dili poetik, düşsel yahut retorik değil; lafzîdir. Argümanlardan, onları bu tarzda anladığımız için bu tarzda söz ederiz — ve şeyleri tasavvur etme tarzımıza göre eylemde bulunuruz.

Şimdiye kadar öne sürdüğümüz en önemli iddia, metaforun sadece bir dil sorunu, yani yalnızca bir kelime sorunu olmadığıdır. Biz tam tersine, insanın düşünme sürecinin büyük ölçüde metaforik olduğunu ileri süreceğiz. İnsanî kavram sisteminin metaforik olarak yapıya kavuştuğunu ve belirlendiğini söylediğimizde kastettiğimiz şey budur. Linguistik ifadeler olarak metaforlar, metaforlar tam da bir kişinin kavram sisteminde bulunduğu için mümkündür. Bu nedenle, bu kitapta TARTIŞMA SAVAŞTIR gibi metaforlardan söz ettiğimiz her durumda metaforun metaforik kavram olduğu düşünülmelidir.

Lakoff, George ve Mark Johnson. Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil. Çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015, 2. basım, s. 27–30.

VII. METİN - ARISTOTELES - POETIKA

Aristoteles • Wikipedia

IV. — Mecaz (metaphoria) bir sözcüğe, kendi özel anlamının dışında başka bir anlam verilmesidir. Bu da, (1) cinsin anlamının türe verilmesi, (2) türün anlamının cinse verilmesi yahut (3) bir türün anlamının bir başka türe verilmesiyle yahut da son olarak (4) bir orantıya göre olur.

Birincisine örnek (1): “Gemim burada duruyor.”(1) Demirlemek, durmanın bir türüdür.

(2) Türden cinse örnek: “Evet, bin bir iyi şeyler yaptı, (2) Odysseus.” Burada da “binbir”(3) “çok”un bir türüdür.

(3) Bir cinsin bir türünden bir başka türüne örnek: “Bakırla onun ruhunu [kuyudan su çekercesine] çekerek”(4) “bükülmez bakırla keserek”. Çünkü, burada su çekmeye kesmek diyor, kesmeye de çekmek diyor. Çünkü, her ikisi belli bir eksilterek almaktır [aphelein].

Orantıya göre mecaz (4): Dört üyelik bir diziden, eğer ikinci (B), birinciye karşı, dördüncünün (D) üçüncüye (C) davrandığı gibi davranırsa, buna ben orantı diyorum. Sonra ikincinin (B) yerine dördüncü (D), ya da dördüncünün (D) yerine ikinci alınabilir. Öyle ki, zaman zaman başka bir şeyin yerine konmuş olan bir şey, yerine konulanın ilgi içinde bulunduğu şeye de katılır. (+ A veya +C).

Örneğin, bununla anlatmak istediğimiz şudur: Kadeh (B) ile Dionysos (A) arasındaki ilgi, kalkan (D) ile Ares arasındaki (C) ilgi gibidir. O halde kadeh (B), Dionysos’un kalkanı (A+D) ve kalkan (D) Ares’in kadehidir(1) (B+C) diyebiliriz.

Yahut: Yaşlılığın (D) hayatla (C) ilgisi, akşamın (B) gün (A) ile olan ilgisine benzer. Buna göre de akşam (B), günün yaşlanması olarak (D+A) yahut da (Empedokles’in dediği gibi) yaşlılık (D) hayatın akşamıdır (B+C) ya da hayatın batışıdır denebilir.

Bazı mecazlarda orantılı üye için belli bir isim bulunmaz. Fakat yine de orantı mecazı kullanılabilir. Örneğin: Tohum serpmenin adı ekmektir, güneş ışınlarının serpilmesi için özel bir ad yoktur. Fakat güneş ışınlarının dağılmasının (serpilmesi) (B) güneşle (A) ilgisi, ekmenin (D) tohumla (C) ilgisi gibidir. Bundan ötürü ozan şöyle söyler: “Güneş, Tanrı’nın yarattığı ışınları ekiyor.” (D+A).

O halde bu tarz bir mecaz, bir başka tarzda da kullanılabilir: Karşılaşılan yabancı nesnenin adı söylenir. Fakat ona ait olan özellik reddedilir. Örneğin kalkan, bir kadeh olarak adlandırılır, fakat Ares’in kadehi olarak değil de, tersine “şarapsız kadeh” olarak.

(1) Homer, Odyss, s. 185. 24, 308.
(2) Ílías 2, 272
(3) Empedokles, Fragm. 138. 143 D.
(4) Timotheos, Fragm. 22 Wilam.
(1) Empedokles. Fragm. 152 D.

Aristoteles. Poetika. Çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2019, 26. basım, s. 76–79.

VIII. METİN YUSUF ATILGAN - SAATLERİN TIKIRTISI

Yusuf Atılgan • Wikipedia

Tabelâcı dükkânının önünde yaş yaş, kurusunlar diye duvara dayanmış iki levha vardı. Baktım birinde “Saatçı A. Yayladan” yazılı. İçimi bir hüzün bürüdü. Karşıdaki saatçınındı bu levha, sormuş öğrenmiş gibi biliyordum bunu. Küçücük dükkânın önünden her geçişimde hep aynı hüzün kaplardı içimi. Bütün gün orada oturan benmişim gibi. Yolun çarşılığından kurtulup evlerinin başladığı ucundaydı dükkân. Daracıktı. İçi karanlıktır diye düşünürdüm. Saatçının hikâyesini yazmak istiyordum.

Karşıya geçtim. Saatçının kapısındaki cama dayadım burnumu, içeriye baktım. Loştu. Saatçı bir masanın ardında oturuyordu. Gözlüklüydü. Bıyıksız oluşuna şaştım. Kafamdaki bıyıklıydı. Gözlüklerinin üstünden dik dik bakıyordu bana. Hoşuma gitti. Çekildim. Başka biri olsaydım belki dükkâna girer, saatımı çıkarır, “Usta, günde üç dakika geri kalıyor bu” derdim. O saati ayarlarken ben dükkânın girdisine çıktısına bakardım. Birkaç soru da sorardım saatçıya. Hikâyenin olayı daha baştan kafamda hazır olurdu. Değişmezdi bu: Belediye Başkanı, onarsın diye saatını gönderecek odacıyla. Saatçı parçaları silecek. Aksilik bu ya, silerken çarklardan biri elinden düşecek. Tabandaki tahta yarıklarından aşağı girecek. Saatçı saatı ödemeye hazır; ama başkan düşman kesilecek ona. Sağa baktın suç, sola baktın suç. Sonunda dükkânı kapattıracak saatçıya.

Sevmem bu çeşit hikâyeyi, yalanmış gibi gelir bana. Belediye Başkanı saatını hiç bu çarşı ucundaki saatçıya gönderir mi? Büyük caddede, pencereleri yeşil demir parmaklıklı, yeni açılan bankanın karşısındaki bilmem ne acentası saatçıya gönderir. O dükkânın tabanı tahta değil, parkedir. Düşen çark bulunur. Genel Kitaplık memurunun saatını dört liraya silen o saatçı başkandan iki lira ister.

Ben saatçıya soru sormak gereğini de duymuyorum. Yalan söyleyeceğini biliyorum. “İşler nasıl ustam?” desem gözlüklerinin üstünden kuşkuyla bakar bana. “Kim bu herif? Neden soruşturup duruyor? Vergimi arttırmak için mi gönderdiler bunu?” diye düşünür. “Kötü, kötü” der. Ne soracağım ona? Evli olduğunu, çocuğu olmadığını, çocuk istemediğini de biliyorum. Bütün uyanık düş görenler gibi o da az bencildir. Dükkânın içini göreceğim de ne olacak? Duvarlarda durmadan işleyen saatlar asılı olduğunu bilmek bana yeter. Adını da bilmek istemiyorum. Soyadıyla dükkânı arasındaki zıtlık içimi burkuyor. İzmir fuarındaki sırtlanı düşünüyorum. Kafesinin beton tabanı çepeçevre aşınmış; gezinmekten. Aşınan yer kafesin en uzun yolu. Adını öğrenmekten korkuyorum. Tabelâcının önündeki levhada. ‘A. Yayladan’ yazılı. “Ali ya da Ahmet’tir” diyorum içimden. Birisine sorsam? Sormam. Abdülkerim deyiverir de üzülürüm.

Bu gece saatçı yatağında beni düşünecek. “Bugün bir adam geldi, kapının camına burnunu dayadı diyecek.” Oda karanlıktır. Yanında yatan karısının soluk alışında bir değişiklik yok; uyumuş. Başını çevirip bakacak karısına. Sıkıntılı acıyan bir bakış olacak bu. (Ne çabuk uyumuş.) Saatçı daha alçak bir sesle, kendi kendine anlatır gibi anlatacak: “Burnu camda yassılmış. Dik dik baktım yüzüne. Neden? Ne bileyim. Şimdi pişmanım. Çağırıp konuşsaydım onunla diyorum.”

Birden döndüm. Gidip saatçıyla konuşacaktım. Güç tuttum kendimi. Gece olmamıştı daha. Benim kendisini götürdüğüm kıvamda değildi o. Hem hikâyemi yazmam için öğrenmem gereken önemli bir şey daha vardı. Bunu ondan soramazdım. Komşularından birine soracaktım. Ama kime? Karşıki bakkala mı? Olmaz güvenim yok ona. Kendi açısından görür insanları, “Saatımı karşı saatçıya onartmak istiyorum. Nasıl adamdır? İçinden değerli bir parçayı değiştirir mi dersin?” diye sorsam, “Eh, hiç duymadım ama belli olmaz. Kişioğlu bu” falan deyip kuşkulandırır beni yok yere. İyisi mi şu tabelâcıya sorayım. Ne de olsa bir çeşit sanatçıdır o. İnanılır sözüne. Yürüdüm. Deminki yaş tabelâlar gene kaldırımın üstündeydi. Birden camın ardında vitrine asık, sülüs yazısıyla yazılmış levhalar takıldı gözüme. Besmeleler, “Tevekkeltü al-Allah”lar “El Kasibü habibullah”lar vardı. Hiç olmazsa bir tane “Ah, minelaşk” olsaydı aralarında, hani “he”nin iki gözünden iki damla yaş akan soyundan, yoktu. Nasıl güvenirdim böylesi bir adama! Döndüm. Aşçıya soracaktım. Aşçılar iyi kişilerdir. Kişioğlunu doyururlar, yoksullara parasız artık yemekler yedirirler, diyordum. Dükkânın kapısından baktım. Bir delikanlı masanın önünde oturmuş patates soyuyordu. Erkendi. Başka kimse yoktu içerde. Bu çocuk aşçının çırağı olacaktı.

— Merhaba! dedim.

— Merhaba.

— Saatım bozuldu da. Şu karşıki saatçıya yaptırmak istiyorum. Bir sorayım dedim. Nasıl adamdır, ha? İçinden bir parçasını çalmasın?

— Yok abi, dedi, öyle adam değildir o. Korkma.

Kirli uzun tırnakları vardı çocuğun. Yüzüne ustura değmediği belliydi. Yumuşak, uzunca tüyler vardı sakal başlarında. Yüzü toplu ama sarımsı, gözleri parlak. İnandım bu çocuğa, yalan söylemez o. İçim rahatladı. “Ocağına düştün abi.” Deseydi inanacak mıydım ona? Ne bileyim ben, demedi işte. Birine daha sormak geçti içimden. Aşçının yanında elektrik araçları satan bir dükkân vardı. Sormadım. Gittim bir kahveye oturdum. Çay istedim.

Şimdi tıkır tıkır işleyen saatların arasında saatçının canı sıkılıyordur. (Ben de sıkıntılıyım burda.) Gözlüğünü çıkarmış, gözüne büyütkeni yerleştirmiş, bir saatın bozuk yerini arıyordur. Saatların tıkırtısıyla içinin sıkıntısı arasında bir ilgi vardır sanki. Bu durmayan tıkırtı dünyanın düzeni gibi bir şeydir. Değişmez. Dursa sıkıntısı geçecek belki. Oysa bu sıkıntıyı yaratan kendisidir. Her sabah dükkâna girdi mi ilk işi birer birer bu saatları kurmaktır. İğrene iğrene yapar bu işi. Kurmayıverse olmaz mı? Olmaz? O zaman kendi kendisi olmaktan, saatçı olmaktan çıkar. Zorunludur bu. Nasıl her akşam eve gider, yemek yer, oturur, yatarsa bunu da yapacak. Pazar günlerinin bile bir kurulu düzeni vardır. Kahveye çıkılır, tavla oynanır. Geceleri yatakta yatarlar karısıyla. Kışın, uykuda döndükçe yorgan kayar, üşürler. Ayrı yatakta yatamazlar. İsteksiz, ara sıra, ödev yapar gibi sarılmalar, tümü. “Bir güreşken horoz beslesem” diye düşündü dün gece. Gerçek bir heyecan kaynağı olurdu bu horoz. Ama evde kümeslik yer yok.

Karşıdaki bakkal köşedeki kahveciye iki çay bağırıyor. “Birini kazıklıyacak yine” diyor saatçı kendi kendine. Sonra yeniden saatlara dönüyor. Bunların çoğu İsviçre’de yapılır. Duyduğuna göre dağlık bir yermiş orası. Dağlarında kar varmış. Bir özlem kabarıyor içinde. “Bir gün kurmayacam şunları” diyor. Ürperiyor, daha bir büyümüş sanıyor kendini.

Ben yakında saatçının bir gün saatları kurmayıvereceğini biliyorum. Dükkândan fırlayacak. “Saatların yapıldığı yere!” diye bağıracak. Konu komşu sımsıkı yakalayacaklar onu; bırakmayacaklar; delirdi diyecekler. Bana bunları dükkânın önünden geçeceğim zaman kepenkleri inik görüp sebebini soracağım deminki aşçı çırağı anlatacak. Yüzünde bir üzüntü, bir acıma izi olmayacak. Benim de.

Şimdi büyük bir sevgi duyuyorum saatçıya. Onunla tanışmayacak kadar, saatım bozulsa ona değgin düşüncelerim değişir korkusuyla saatımı ona değil gidip o acenta saatçısına onartacak kadar büyük bir sevgi. Yazmayacağım onun hikâyesini, vazgeçtim. Beceremem, yanlış anlatırım diye korkuyorum.

Kahveden çıktım. Sıkışmışım. Genel ayakyoluna doğru yürüdüm. Sokağa saptım. Baktım sağımda bir ayakkabı onarıcısının dükkânı vardı. İçerisi görünmüyordu.

Atılgan, Yusuf. “Saatlerin Tıkırtısı.” Bütün Öyküleri. İstanbul: Can Yayınları, 2022, 9. basım, s. 20–24.

IX. METİN LUDWIG WITTGENSTEIN - FELSEFİ SORUŞTURMALAR

Ludwig Wittgenstein • Wikipedia

66. Örneğin "oyun" dediğimiz süreçleri ele al. Bir oyun tahtası üzerinde oynanan oy unlan, kâğıt oyunlarını, top oyunlarını, mücadele içeren oyunlan, vs. kastediyorum. Bunların hepsinde ortak olan nedir?—"Hepsinde ortak olan bir şeyin olması gerek, yoksa 'oyun' denmezdi bunlara" deme—bunun yerine, hepsinde ortak bir şey olup olmadığına bak.—Çünkü bunlara baktığında, hepsinde ortak olan bir şey görmesen de benzerlikler, akrabalıklar göreceksin, hem de bir dizi. Söylediğim gibi: Düşünme, bak!— Örneğin, tahta Üzerinde oynanan oyunlara bak, türlü çeşitli akrabalıklarıyla. Şimdi de kâğıt oyunlarına geç: Burada ilk kümedekilere denk düşen pek çok şey bulacaksın ama pek çok ortak özellik kaybolacak, yenileri ortaya çıkacak. Şimdi de top oyunlarına geçersek kimi ortak şeylerin korunduğunu, ama pek çoğunun da kaybolup gittiğini görürüz.—Hepsi de 'eğlendirici' midir? Satrancı dokuz taşla karşılaştır. Ya da hepsinde kazanmak ve kaybetmek veya oyuncular arasındaki rekabet midir söz konusu olan? Pasyansı düşün. Top oyunlarında kazanma ve kaybetme vardır; ama bir çocuğun topu duvara atıp tutmasında bu özellik ortadan kaybolur. Beceri ve şansın nasıl rol oynadığına bak. Ve satrançtaki becerinin tenistekinden ne denli farklı olduğuna. Şimdi de çocukların halka oluşturarak oynadıkları tekerlemek oyunları düşün: Burada eğlence öğesi vardır ama diğer karakteristik özelliklerin pek çoğu kaybolmuştur! Ve bu şekilde pek çok oyun grubunu gözden geçirebilir, benzerliklerin ortaya çıkışını ve kayboluşunu görebiliriz. Bu incelemenin sonucu şudur: Birbirleriyle kesişen ve üst üste binen karmaşık bir benzerlikler ağıdır gördüğümüz. Gerek büyük gerekse küçük ölçekte benzerlikler.

67. Bu benzerlikleri nitelemek için "ailevi benzerlikler"den daha iyi bir ifade düşünemiyorum. Çünkü aile üyeleri arasındaki çeşitli benzerlikler de bu şekilde üst üste biner ve kesişir: Boy, yüz hatları, göz rengi, yürüyüş tarzı, mizaç, vs., vs.—Ve şunu söyleyeceğim: 'Oyunlar* bir aile oluşturur. Ve aynı şekilde, örneğin sayı türleri de bir aile oluşturur. Bir şeye neden "sayı" deriz? Herhalde bunun, şimdiye kadar sayı diyegeldiklerimizin bir kısmıyla—doğrudan—bir akrabalığı olduğu için; ve diyebiliriz ki bu sayede kendilerine böyle dediğimiz başkalarıyla da dolaylı bir akrabalığa kavuşur. Ve tıpkı ip örerken lif üzerine lif burmuş gibi sayı kavramımızı da genişletiriz. İpin sağlamlığı da tek bir lifin bütün ip boyunca sürüp gitmesinden değil, pek çok lifin üst üste binmesinden kaynaklanır. Ama biri çıkıp da, "tüm bu yapılarda ortak olan bir şey var—tüm bu ortaklıkların ayrıklığı" diyecek olsa—buna yanıtım şöyle olurdu: "Sen sözcük oyunu yapıyorsun. Aynı şekilde şöyle desen de olurdu: Bütün ip boyunca sürüp giden bir şey var—liflerin kesintisiz üst üste binişi."

Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. Çev. Haluk Barışcan. İstanbul: Metis Yayınları, 2014, §66–67. (Özgün eser: Philosophische Untersuchungen, 1953.)

Read more

Read more

Sizlere güzel bir haberim var.

Ekim ayında Boğaz’ın yanı başında, asırlık ağaçların arasında, Sakıp Sabancı Müzesi’nde (SSM) yüz yüze bir yazı atölyesi yapıyorum: Arşivle Yazmak: Emirgan Arşivi’nden Bir Yazı Atölyesi. Yüz yüze ve kendi mahallemde birlikte yazacağımız için sevinçli ve heyecanlıyım!

Nasıl olacak?

Bu atölyede SSM bünyesindeki Emirgan Arşivi’nden fotoğraf, mektup, harita, obje ve diğer malzemelerden bize göz kırpanları yaratıcı yazının çıkış noktasına dönüştüreceğiz. Bu malzemelere yalnızca tarihî kaynaklar olarak değil, düşünceyi ve hayal gücünü harekete geçiren ipuçları olarak yaklaşacağız. Müzenin ve Emirgan’ın sunduğu mekân deneyimini de yazma sürecine dahil edeceğiz.

Dört hafta boyunca kısa edebî okumalar, kuramsal anlatımlar ve farklı yazma egzersizleriyle ilerleyeceğiz. Tamamlanmış bir metin ortaya koymaktan çok, arşivle yaratıcı bir bağ kurmaya ve kişisel yazma yöntemlerimizi keşfetmeye odaklanacağız.

Öğrencilerin %50 indirimli olarak katılabileceği atölye hakkında detaylı bilgiye Sakıp Sabancı Müzesi’nin web sitesinden ulaşabilirsiniz.

Katılmak isterseniz buraya tıklayın.

Detaylı Bilgi • Arşivle Yazmak

Emirgan Arşivi’ndeki fotoğraflar, mektuplar, haritalar, objeler ve diğer malzemeler bu dört haftalık atölyede yeni metinlerin çıkış noktasına dönüşüyor.

Katılımcılar arşiv belgelerini yalnızca tarihî kaynaklar olarak değil, düşünceyi ve hayal gücünü harekete geçiren ipuçları olarak ele alıyor; müzenin ve Emirgan’ın sunduğu mekân deneyimini de üretim sürecine katıyorlar. Dikkatle bakmak, gözlemlemek ve içe dönmek atölyenin temel yöntemlerini oluşturuyor.

Her buluşma kısa bir edebî okuma ve kuramsal çerçeveyle başlıyor. İlk hafta seçilen bir arşiv parçası, sonraki oturumlarda farklı egzersizlerle yeniden ele alınıyor. Her karşılaşmada beliren ayrıntı, anlam ve çağrışımlar metinleri derinleştiriyor.

Atölye, tamamlanmış bir edebî ürün ortaya koymaktan çok arşivle yaratıcı bir bağ kurmaya odaklanıyor. Katılımcılar farklı anlatım olanaklarını deneyerek kendi yazma yöntemlerini çeşitlendiriyorlar.

Sepin Sinanlıoğlu

Üsküdar Amerikan Lisesi ve Boğaziçi Üniversitesi İşletme Bölümü’nün ardından, Plymouth Üniversitesi Dartington College of Arts’ta sözlü ve yazılı dünya hikâyeleri üzerine yüksek lisans yaptı, tezinde İngiliz yazar Martin Shaw ile çalıştı.

Hoyrat adlı romanı 2024’te, Ağıtların Tanrısı adlı anlatısı 2021’de yayımlandı. Çocuklar için üç kitaplık Noa serisini yazdı. Son kitabı Çocuk, Yaşlı Ağaç ve Hikâyeler‘i ise çocuklar ve büyükler için kaleme aldı.

OT Dergisi’nde çağdaş edebiyat üzerine denemeler, Monologlar Müzesi Projesi için tiyatro metinleri yazıyor.

İki çocuğu, kedisi Sussex ve köpeği Alice ile Emirgân’da yaşıyor.

Tarih, Saat ve Mekân:

01 Ekim 2026 Perşembe, 11.00-13.00, Sera Atölye

08 Ekim 2026 Perşembe, 11.00-13.00, Sera Atölye

15 Ekim 2026 Perşembe, 11.00-13.00, Sera Atölye

22 Ekim 2026 Perşembe, 11.00-13.00, Sera Atölye

Öğrenci İndirimi: Öğrenci bileti almak isteyen katılımcıların güncel öğrenci belgelerini ogrenme.ssm@sabanciuniv.edu adresine ileterek indirim kodu talep etmeleri gerekmektedir. Öğrencilere %50 indirim uygulanacaktır. Öğrenci kontenjanı 10 kişi ile sınırlıdır.

Bilet Bilgisi: Etkinlik, dört derslik bir programı kapsamaktadır; tek ders satışı yapılmamaktadır.

İptal ve Değişiklik: Organizasyondan kaynaklanmayan sebeplerle bilet iadesi veya değişikliği yapılmamaktadır.

Bilet Satışı: Etkinlik günü kapıda bilet satışı yapılmayacaktır.

Değişiklik Hakkı: Organizasyon, öngörülemeyen ve kaçınılmaz durumlar nedeniyle programda değişiklik yapma hakkını saklı tutar.

Fotoğraf ve Video Kullanımı: Etkinliklerde fotoğraf/video çekimi yalnızca bilgilendirilmiş açık rıza veren katılımcılar için yapılır. Rıza vermeyenlerin görüntüleri kullanılmaz; bu kişiler kadraj dışında tutulur veya yüzleri ayırt edilemeyecek şekilde çekim yapılır. Görseller yalnızca müzenin tanıtım ve arşiv amaçları için saklanır; üçüncü taraflarla veya yapay zekâ tabanlı platformlarla paylaşılmaz.

Başlangıç Saati: Belirtilen etkinlik saati, çalışmanın başlama saatidir. Lütfen zamanında katılım gösteriniz.

Eylül Poetika Journal’ına yazmış olanlar, lütfen Ekim Poetika Journal’ı için yeni bir şey yazmayın. Yerine, Eylül buluşmamızda konuştuğumuz “zıtlıklar / dualite” meselesine geri dönüp elimizdeki metinlerin üzerinden geçin.

Eylül Poetika Journal’ına yazmamış olanlar için Eylül ayı tam da o ilk metni çıkarma zamanı. Aşağıdaki gönderiyi okuyup ilk taslağınızı bu ay içinde yazın lütfen.

Eylül Poetika Yazı Kulübü’ne katılamayanlar için buluşma kaydı aşağıda:

Eylül Poetika Journal’ına Yazmış Olanlar İçin Öneriler

Bunlar benim metinlerinize katabileceğiniz zıtlıklar için notlarım. Bu notlara göre revizyon yapmak zorunda değilsiniz tabii ki, lütfen siz yine içinizden ne geliyorsa oraya yönelin.

• Fazilet: “Sakinlik” ve “kütüphane” imgesinin tam zıttı, içeride duran o sesli, heyecanlı uç

• Ebru: “Titrek” ve “Atılgan”ın birbirine yaklaştığı, hatta belki iç içe geçtiği anlar

• Hatem: Sokağın sonundaki sınırın bir duvar değil, açılabilir bir kapı olması ihtimali

• Berna: Uslu asilik ve asi usluluk yer değişimi

• Bedriye: İki uç arasında sarkaç olmak ve aynı zamanda zıtlıkların birleştiği kıvamlı yer

• İlknur: Van Gölü ile Süphan Dağı’nın zıtlığı ya da benzerliği, “Çavuş” lakaplı annenin kırılganlığı

• Serda: Renkleri emen palyaço imgesinin diğer ucu - düşkün, komik hatta belki yumuşak ama hâlâ tekinsiz bir palyaço

Ekimde görüşmek üzere.

Sevgiyle, hep.

Sepin

Kreatif Yazar

Poetika Journal #10

Koca kalçalarını bir o yana bir bu yana savura savura yürüyor, kollarını pembe tütüsüne sürterek gelişi güzel sallıyordu. Hayatımda ilk defa pembe tütülü bir palyaço görüyordum. Kıllı bacakları olduğu gibi ortadaydı. Kısa beyaz çorapları koca renkli ayakkabılarının içinde fosforlu bir işaret levhası gibi duruyordu. Gözlerim hala tütüdeydi. Biraz eğilse …

Read more

2 months ago · 7 likes · 14 comments · Serda

ilknur’s Substack

Poetika Journal Çocukluğum 2

Çocukluğum demek kapısı açık evler demekti. Bahçelerdeki meyve ağaçları… Komşusuna bir tabak yemek taşıyan eller, çoluk çocuk misafirliğe giden ayaklar, akşam ezanı okununca “Çocuğum artık eve gel!” diye bağıran annelerdi…

Read more

23 days ago · 4 likes · 8 comments · ilknur

Read more

Türkçe

- Boşluk bedende başlar. Su dolu bir boşluğa sığmaya çalışarak başladığımızdan olabilir, bilmiyorum. Nasıl hissediyorsun deseniz, bu zamanlar için, en çok boşluk hissediyorum derim. Negatif bir his değil bu, nötr. Yola düşürüyor, yazdırıyor.

- Bu hissin adını koymam seneler evvel Bebek’te olmuştu. Henüz çocuklarım doğmamıştı, onları karnımdaki boşlukta büyütmemiştim. Sıcak bir yaz günüydü; altımdaki lacivert şortu, üzerimdeki gri askılı bluzu, saçımdaki aksesuarı hatırlıyorum. Bebek’e baktım — ki kim ne derse desin, çok severim — güzellik vardı ve boşluk. O zaman anlam verememiştim, sadece ad vermiştim. İzi karnımda kalmıştı.

- Geçen hafta sevgili editörüm Hülya Balcı ile seneye yayımlanacak romanım Adsızlar Defteri için Çeşme’de buluştuk. Sazların hışırtısı, ağustos böceklerinin cırlaması arasında metnin metafiziğini konuşurken daha önce kendimden başkasına söylemediğim bir şeyi ilk kez ona, sesli söyledim: Bu metin boşluk üzerine.

- Roman için Hipodrom üzerine epey okudum. Asırlar önce orada koşan atların, çığlık atan kalabalıkların yerinde bugün birkaç dikilitaş dışında büyük ölçüde bir yokluk var. Hipodrom’un boşluğu kendini İstanbul’un bedenine, tam da göbeğine bir iz olarak çakmış. Göbek deliği adeta. Hemen yanı başında ise Aya Sofya bütün heybetiyle duruyor. Biri dolu, öteki boşalmış, ikisi yan yana, aynı meydanda. Tezat her şeyi berraklaştırıyor. (Not: Aya Sofya’nın adını bilhassa ayrı yazıyorum; birleşik yazımın politik bir dayatma, bir unutturma, bir damnatio memoriae olduğunu düşünüyorum.)

- Geçen sene okuyup çok sevdiğim romanlardan biri de boşluğa beden üzerinden bakıyor: David Szalay’ın Beden’i. Roman üzerine yazımı buradan okuyabilirsiniz: Beden (Flesh), David Szalay

Aşağıda Tohu va-Bohu’nun anlamına göz attıktan sonra, içinize düşen ilk imgeyi ya da yeri yorumlarda paylaşmak isterseniz yazın, olur mu? Benim yukarıda yaptığım gibi zıttıyla düşünmek de bir yöntem olabilir.

TOHU VA-BOHU

Tekvin’in (Genesis) 1:2 ayetinde, ışığın yaratılışından hemen önce, yeryüzünün hâlini tarif eden bir İbranice tamlama: Tohu va-bohu. En yaygın çevirisiyle “şekilsiz ve boş.”

Tohu, Kitabı Mukaddes’in başka yerlerinde, özellikle Yeşaya’da, tekrar tekrar karşımıza çıkar, genelde “hiçlik” ya da “beyhudelik” anlamında. Bohu ise çok daha nadir: Tekvin 1:2 dışında Kitabı Mukaddes’te yalnızca iki kez daha geçer: Yeşaya 34:11’de ve Yeremya 4:23’te. Yeremya’daki kullanım da doğrudan Tekvin 1:2’ye bir göndermedir.

Modern İbranicede “tohu va-bohu” gündelik dilde keşmekeşi, dağınıklığı tarif etmek için de kullanılıyor.

Kaynak
Tekvin 1:2; Brown-Driver-Briggs İbranice-İngilizce Sözlüğü

Yaratılışın ilk iki günü. William de Brailes. Yaklaşık 1250.

William de Brailes Minyatür / The Walters Art Museum Açıklama

English

- Emptiness begins in the body. Maybe it’s because we begin by trying to fit inside a water-filled void, I don’t know. If you asked me how I feel these days, I would say that what I feel most is emptiness. It isn’t a negative feeling; it’s neutral. It sends me out into the world. It makes me write.

- I first put a name to this feeling years ago, in Bebek. My children had not yet been born; I had not yet grown them in the emptiness inside my belly. It was a warm summer day. I still remember the navy shorts I was wearing, the grey tank top, the accessory in my hair. I looked at Bebek - which I love dearly, whatever anyone says - and there was beauty, and there was emptiness. I couldn’t make sense of it then; I could only name it. Its trace remained in my belly.

- Last week, I met my dear editor Hülya Balcı in Çeşme to talk about my novel Adsızlar Defteri, which will be published next year. Amid the rustle of reeds and the drone of cicadas, as we talked about the metaphysics of the text, I said something to her and aloud for the first time, something I had never told anyone but myself: This text is about the void.

- For the novel, I read a great deal about the Hippodrome. Where horses once raced and crowds once roared, little remains today beyond a few obelisks. Mostly, there is absence. The emptiness of the Hippodrome has embedded itself as a mark in Istanbul’s body, right at its navel. A belly button, almost. Right beside it stands Aya Sofya in all its grandeur. One is full, the other emptied; the two stand side by side in the same square. The contrast brings everything into focus.

(Note: I deliberately write Aya Sofya as two words. I consider the spelling of it as one word a political imposition, an act of forgetting, a damnatio memoriae.)

- One of the novels I read and loved last year also looks at emptiness through the body: David Szalay’s Flesh. You can read my piece on the novel here: Flesh, David Szalay

After reading about the meaning of tohu va-bohu below, would you share the first image or place that comes to mind in the comments? Thinking about something through its opposite, as I have done above, can also be a way in.

TOHU VA-BOHU

In Genesis 1:2, just before the creation of light, a Hebrew phrase describes the state of the earth: tohu va-bohu. Its most common translation is “without form and void.”

Tohu recurs elsewhere in the Hebrew Bible — especially in Isaiah — usually with the meaning of “nothingness” or “futility.” Bohu is far rarer: outside Genesis 1:2, it appears only twice more in the Hebrew Bible, in Isaiah 34:11 and Jeremiah 4:23. The passage in Jeremiah is a direct allusion to Genesis 1:2.

In modern Hebrew, tohu va-bohu is also used colloquially to describe a mess or a state of disorder.

Source
Genesis 1:2; The Brown–Driver–Briggs Hebrew and English Lexicon

The First Two Days of Creation. William de Brailes, c. 1250.

William de Brailes Minyatür / The Walters Art Museum Explanation

Türkçe

Bazı sözcükler sözlüklerde durmaz. Kendi insanlarını, kendi seslerini, kendi mekânlarını bulur. Benim için uzlet önce Tanburi Cemil Bey'le (1873 - 1916) tanburu buldu. Sonra da Gökçeada'da münzevi bir hayat seçen tanburi ve neyzen Melih Özaltıner'i, onun peşinden gömülü olduğu Kaleköy'ü.

Bu güzeller güzeli kelimenin anlamına göz attıktan sonra içinize düşen ilk imgeyi ya da yeri yorumlarda paylaşmak isterseniz başımın üzerine.

Tanburi Cemil Bey’in gözlerine bakmak isterseniz • SALT Araştırma Arşivi’ndeki fotoğraf

Melih Özaltıner’in Geleneksel Tanbur Tavrı Üzerine Notları burada • Geleneksel Tanbur Tavrı Üzerine Notlar

Tanburi Cemil Bey’den Mahur Peşrev • Tanburi Cemil Bey / Mahur Peşrev

UZLET

1.

Bir köşeye çekilip toplumdan, insanlardan uzak, yalnız başına yaşama.

Karşıtı. Ülfet

Kûşe-i uzlette oldum ihtiyar (Sâmipaşazâde Sezâî).

Ülfet belâlı şey, fakat uzlet sıkıntılı / Bilmem nasıl geçirmeliyim son beş on yılı (Yahyâ Kemal).

Bana sorma ki niçin uzletteyim (Yâkup K. Karaosmanoğlu).

2.

Tasavvuf. Görünürde halkın içinde olduğu halde kalben onlardan ayrı olma.

Uzlet kalabalık arasına girmek, fakat Hakk’ı bırakıp halk ile meşgul olmasın diye sırrı korumak, nefsi günahtan uzaklaştırmak, sırrı (kalbi) Hakk’a bağlamaktır (Kuşeyrî Risâlesi Terc.).

Adamın biri Zünnûn’a sordu: “Uzletim ne zaman sıhhatli ve sağlam olur?” Zünnûn adama şu cevâbı verdi: “Kendini kötü huylardan uzaklaştıracak kadar güçlü bulduğun zaman” (Kuşeyrî Risâlesi Terc.).

• Uzlet-gâh (-geh) (ﻋﺰﻟﺘﮕﻪ– ﻋﺰﻟﺘﮕﺎﻩ) tür. i. (Fars. -gāh > -geh ekiyle) Uzlet yeri, yalnızlık köşesi.

Ben çekileyim, varıp bulayım cihânın ucunda bir uzlet-gâh (Ahmed Vefik Paşa).

• Uzlet-güzin (ﻋﺰﻟﺘﮕﺰﻳﻦ) birl. sıf. ve i. (Fars. güzіn “seçen” ile) Uzleti seçen, yalnızlık köşesine çekilen (kimse).

Güzel bir köyde uzlet-güzin olmuştu (Şemseddin Sâmi).

• Uzlet-nişin (ﻋﺰﻟﺖ ﻧﺸﻴﻦ) birl. sıf. ve i. (Fars. nişіn “oturan” ile) Yalnız yaşayan (kimse), münzevî.

Kaynak
Kubbealtı Lugatı

English

Some words refuse to stay inside dictionaries. They find their own people, their own sounds, their own places. For me, uzlet first found the tanbur through Tanburi Cemil Bey (1873 - 1916). Later, it found its way to Melih Özaltıner - a contemporary tanbur and ney player who chose a life of seclusion on the island of Gökçeada - and, through him, to Kaleköy.

If, after reading its meaning, the first image or place that comes to your mind is one you’d like to share, please do so in the comments. I’d love to read what you have.

If you’d like to look into Tanburi Cemil Bey’s eyes • Photograph from the SALT Research Archive

For further reading (in Turkish) • Melih Özaltıner, Notes on the Traditional Tanbur Style

And here is Tanburi Cemil Bey's Mahur Peşrev • Tanburi Cemil Bey / Mahur Peşrev

UZLET

1.

Withdrawal from society, living alone in seclusion, apart from other people.

Antonym: Ülfet

2.

Sufism. An inward state of detachment in which one remains outwardly among people while inwardly turned away from them and devoted to God.

• Uzlet-gâh (-geh) (Persian suffix -gāh > -geh) A place of retreat, a secluded refuge.

• Uzlet-güzin One who chooses seclusion, a person who deliberately withdraws from society.

• Uzlet-nişin A recluse, one who lives in solitude, a hermit.

Source
Kubbealtı Dictionary

Bir önceki buluşmada sokak isimleri üzerine sohbet etmiştik. Eskiden, henüz sokak isimleri yokken insanlar evlerini, mahalleleri, baba adları, lakapları ya da yakınlarındaki cami, kilise, sinagog, çeşme gibi yapılar üzerinden tarif edermiş.

Poetika Journal’ın yeni sayısı için Poetika Yazı Kulübü’nden en az üç kişilik bir Hemrah Forumu oluşturun. Çevrim içi ya da yüz yüze buluşun. Çocukluğunuzun yapılarını, mahallelerini ve lakaplarını konuşun.

Sonra çocukluğun kendisini düşünün.

Çocukluğunun bir lakabı olsaydı ne olurdu?

Çocukluğun bir mahalle olsaydı neye benzerdi?

Çocukluğun nasıl bir yapı olurdu?

Yazılarınızı bekliyorum.

Fazilet’s Substack

Poetika Journal- Çocukluğum

Sakinlik. Çocukluğumun bir lakabı olsaydı “Sakin” olurdu. Sessiz gibi biraz da. Çok konuşmadığımdan değil konuşmaktan daha çok dinlediğim için. İnsanlar konuşurken ben hep dinlerdim. Acelem yoktu. İçimde sessiz ama canlı bir dünya vardı. Şimdi dönüp baktığımda bunun benim doğam olduğunu hissediyorum…

Read more

3 months ago · 7 likes · 1 comment · Fazilet

Bedriye’s Substack

POETİKA JOURNAL-ÇOCUKLUK

yollar cocuklugumuz evler bırakmayacak peşimizi…

Read more

2 months ago · 6 likes · Bedriyevsbedis

Kreatif Yazar

Poetika Journal #10

Bir panayır yeri gibi o sokak. Salıncaklar var, kaydıraklar, tahterevalliler... Yanık şeker kokusu yayılıyor pamuk şeker yapan arabadan. Ona aldırış etmeden, şekere inat eder gibi patlamış mısır arabası duruyor biraz ileride. Mavi beyaz çizgili, tatlı minik tenteli dondurma arabası da kendine yer bulmuş üstelik. Adam elindeki dondurma kaşığını vuruyor m…

Read more

2 months ago · 8 likes · 4 comments · Serda

Berna

Poetika Journal: Çocukluk

Üç kızkardeşin en küçüğüyüm. Büyük ablam arkadaşları ile buluşmaya giderken bazen diğer ablamı da götürürdü. İlk gittiklerinde, parkın köşesine kadar onları kovaladığımı hatırlıyorum. Henüz okula bile gitmiyordum. Sonra annem yetişip beni geri götürmüştü. Bir sonraki gidişlerinde “bahçeden çıkmıyceksin!” diye talimat vermişti bana senelerdir koruduğu İs…

Read more

2 months ago · 11 likes · 1 comment · Berna The Rebel

Ebru's Substack

Gölgelerin Gücü Adına...

Şimdi hikâye şöyle, annem bana hamile olduğundan şüphe edip aldırmak için doktora gittiğinde, doktor “Gecikmeniz hamilelikten değil rahminizde ur var” demiş. Yani hani bugünkü adıyla miyom sanmış beni adamacağız, ne diyeyim, ilmine sağlık. Sonra ur değil, ben olduğum anlaşılınca da vakit artık aldırmak için çok geçmiş…

Read more

2 months ago · 3 likes · Ebru K. Ünlü

Hatem Arslan

Çocukluk müessesesi

Çocukluğun kendisini düşünün önce…

Read more

2 months ago · 1 like · Hatem Arslan

Hande Celik

Poetika Journal: Çocukluk

Eğer çocukluğum bir mahalle olsaydı girintili çıkıntılı olurdu, Ege kıyıları gibi… Her girintide güzel bir koy, her çıkıntıda dalgaların rahat bırakmadığı kayalıklar bulunurdu…

Read more

a month ago · Hande Celik

Deko

Lakaplarım

Çocukluğumun vardı bir lakabı…

Read more

a month ago · 2 likes · 2 comments · Deko

Deko

Zarife

Bir köpek görüyorum yolun sonunda…

Read more

9 months ago · 5 likes · 2 comments · Deko

Nurayşe's Substack

Poetika Journal:Çocukluğum

Çocukluğumun yapıları bahçeli evler. Büyük ailelerin farklı kuşaklardan çekirdek aileler halinde bir arada yaşadığı, tüm hayatın bahçeyi de kapsayacak şekilde yaşandığı evler. Mahalleler etnik kökenlere göre bir araya gelip yaşayanlardan sebep Gürcüler, Kürtler, Sivaslılar, Çingeneler, Türkler şeklindeydi. Lakaplar şahıslardan gelen sülale isimleriydi. …

Read more

21 days ago · 1 like · Nurayşe Kaplan

Aidiyetsizlik

Aidiyetsizliğe ait olmak

Kara bir top

Özgürlük

Ölüm korkusunun olmadığı yer

Read more

Bir hayal gördüm. Uzaktan dünyaya bakıyordum. İnsanları bir kafes içindelerdi. Kafesin farkında değillerdi.

Bana bunu söylediğinde on yaşındaydı.

Maalesef çocukluk, bu hapishanenin ağır ve müebbet inşasıdır.

Bir çocuğun üzerinde tahakkümü olan her güç ünitesi; çekirdek aile, geniş aile, okul, kültür, din, toplum, devlet bu inşaatta çalışan işçi, kalfa, şef, müteahhit, mühendislerdir. İnsanlık ya da “Sistem”in bu bileşenleri, orada yaşadıkları, olan biteni oradan gözüktüğü kadarıyla algıladıkları için, çocukluğa tutsaklığı öğretir. Yetişkinliğin otoritesi sayılan bu güç ünitelerinin hayata dair bildiği, bu hapishanedir, çocukluğa bu hapishaneden yaşamayı modellerler. Çocukluğumuz özgürlük aşeren mayamızın yerleşmekte zorlandığı, naif bir isyankârlıkla karşı çıktığı bu tutsaklığa alışmak için kendimize ihanetle geçer.

Platon’un Devlet1’te anlattığı “Mağara Alegorisi”nin girizgâhı şöyledir:

“… Yeraltında mağaramsı bir yer, içinde insanlar. Önde boydan boya ışığa açılan bir giriş… İnsanlar çocukluklarından beri ayaklarından, boyunlarından zincire vurulmuş, bu mağarada yaşıyorlar. Ne kımıldanabiliyor ne de burunlarının ucundan başka bir yer görebiliyorlar. Öyle sıkı sıkıya bağlanmışlar ki, kafalarını bile oynatamıyorlar. Yüksek bir yerde yakılmış bir ateş parıldıyor arkalarında. Mahpuslarla ateş arasında dimdik bir yol var. Bu yol boyunca alçak bir duvar, hani şu kukla oynatanların seyircilerle kendi arasına koydukları ve üstünde marifetlerini gösterdikleri bölme var ya, onun gibi bir duvar. … Bu alçak duvar arkasında insanlar düşün. Ellerinde türlü türlü araçlar, taştan, tahtadan yapılmış, insana, hayvana ve daha başka şeylere benzer kuklalar taşıyorlar. Bu taşıdıkları şeyler, bölmenin üstünde görülüyor. Gelip geçen insanların kimi konuşuyor, kimi susuyor. … [Bu durumdaki insanlar] ancak arkalarındaki ateşin aydınlığıyla mağarada karşılarına vuran gölgeleri görebilirler, değil mi? … Bu zindanın içinde bir de yankı düşün. Geçenlerden biri her konuştukça, mahpuslar bu sesi karşılarındaki gölgenin sesi sanmazlar mı? … Bu adamların gözünde gerçek, yapma nesnelerin gölgelerinden başka bir şey olamaz ister istemez, değil mi?”

Çocukluk zamanla Platon’un tasvir ettiği mağarada zavallı ve bedbaht yerini sabitler, gerçeklik yerine gölgeleri, akisleri izlemeye koyulur, derin bir galatıhis ve aklıselim fukaralığı içinde yetişkinliğe yol alır.

Çocukluktaki hapishane inşaatı fizyolojiden başlar. İnsan doğduğunda, debisi bir taşkına sebebiyet verecek derecede arttığında suyunu kesme becerisi olan dere yatağı gibidir. İstisnalar hariç bütün yeni doğanlar yoğun uyarılma altında kaldıklarında “kapatma”ya, suyu kesmeye erişimleri haiz olarak doğarlar. Fakat biliriz ki suyu kesmek, yatağı kurutur, canı öldürür, çölleştirir. Esas olan debi arttığında yatağın genişlemesi, suyun akmaya devam edebilmesidir. Çocuk bunu tek başına yapamaz, bunun ona gösterilmesi, modellenmesi gerekir. Söz konusu modelleme sadece bunu becerebilmiş bir yetişkinin koşulsuz, kendi yerleşik mevcudiyetiyle çocuğun yanı başında olabilmesiyle mümkündür. Lakin ayağı prangalı, mahpus yetişkinlerin bunu yapacak mecali yoktur.

Tazyik arttığında suyu kesmek dışında bir yol öğrenemeden, suyu kese akıta kese akıta yetişkinliğe doğru boy atar, kilo alırız. Pusulamız hep büyüklerin nasıl yaşadığıdır.

Bu pusula bizi yanlış yollara sevk eder. Suyu kesmeyi, içimizdeki merakı, canlılığı, neşeyi kurutmayı, dayatılmışı kerteriz alır, çölleşmeyi öğrenerek hapishane inşaatının temelini sağlamlaştırırız.

Hapishanedeki yetişkinlik, diğer bir deyişle yukarıda bahsettiğim güç otoriteleri, kalbi özgürlük için atan çocukluğu; kâh koşullu sevgi, kâh dogma, kâh utandırma ve suçlama ama en çok da bilgeleşememiş kendilikleriyle, bilinçli ya da bilinçsiz mahveder. Sorun yetişkinlerde değildir, sorun yetişkinlikte, yetişkinlerin de hapishanede olmasındadır. Sorun çocukluğu hapishane inşaatıyla bozguna uğratılmış yetişkinliktedir.

Buradaki ironi şudur: Yetişkinlik bu hapishaneyi fark etmekle ve “Ben buradan nasıl çıkarım?” sorusunun peşinden oradan oraya savrulmakla heba olur.

Bu döngüyü kırmak imkânsız olmasa da çok zordur. Çoğu zaman ergenlik bunun için bulunmaz bir fırsattır fakat eski toplumlardaki erginleşme ritüelleri 21. yüzyıl gündeminde artık terk edildiğinden bu fırsat çoktan tepilmiştir. Çocukluktan yetişkinliğe geçiş bu dünyada geçirdiğimiz zamana, yaşa, büluğa ermeye göre belirlenir, partilerle, çemberlerle “kutsanır” olmuştur. Böyle olması kederlidir.

Gerçeklik için gerçek lazımdır. Birçoğumuz için bu hapishaneyi görmek büyük bir acı yaşamakla mümkündür. Şükür ki hayat acı konusunda eli açıktır.

“Ortalama” bir çocukluk geçirmedim. Çok sevildim, şımartıldım, anneme ve babama minnettarım. Ama pek tabii ki ben de hapishanedey(d)im. Güneş ışığının aydınlattığı gerçekliğe değil de mağara duvarındaki gölgelere baktığımı fark etmem ergenliğime denk gelir. Ölümün her türlüsü, sonların, bitişlerin hepsi, hapishaneyi yıkmaya dair bir devrimdir, orak çekiçtir keza.

Çocukluk evimizin salonunda, yemek masasında okul arkadaşımla Sabahattin Ali edebiyatı üzerine dönem ödevi yapıyorduk, lise birdeydik. Salonun oturma kısmında bir iki insan vardı, annem ağlıyordu. Aslında hep bildiğimiz, bilip de bilmezden geldiğimiz “bilinmezlik” salondaki koltukların birine oturmuş, beni hususi eğitimine almıştı. Babama kanser teşhisi konmuştu.

Çok hastaydı ama iyileşecekti; hâla duruyor mu bilmem, o zaman Benetton diye bir marka vardı. Babam iyileşecek, ben üniversitede okurken bir yandan ders verecektim (Matematik ve İngilizce dersleri verdim), param olacaktı ve rengârenk Benetton eşofmanlarım. Babamla sahil yolunda yürüyüş yapacaktık. O yürüyüşleri hiç yapamadık.

Rengârenk eşofmanlarım oldu, çok sonradan.

On beş ve on yedi arası kâbustu. Babam hastanelerde, ameliyatlarda, kanserinin beyne metastazıyla terminal evredeydi. Okuldan eve geldiğim bir gün babamın artık yürüyememeye; diğer gün görmemeye, bir diğeri ise konuşamamaya başlamasının miladı olurdu. Annemle babamın odası, banyonun hemen yanındaydı, banyoya giderken eğer yatağındaysa, acaba yaşıyor mu diye nefesini kontrol ederdim. Yaşıtlarımın mezuniyet kıyafeti seçtiği, üniversite sınav stresi yaşadığı, âşık olduğu zamanlarda, ben babamın çiş yaptığı ördeği tuvalete boşaltırdım. Babamı gündüzleri yattığı salon ve geceleri yattığı yatak odası arasında sandalyeyle taşırdık, annemle. Ellerim nasır tutmuştu. Bir gün Boğaziçi’nde bir arkadaşım ellerimi görüp bana “Ne o sen tarlada mı çalışıyorsun?” demişti. “Yok ben babamı taşıyorum,” diyememiştim.

Çok yalnızdım, ablam Amerika’da, annem ölümle hayatın eşiğindeydi.

Sonra babam öldü. Bilinmezliğin tek bilineni, ölüm, bana hapishaneyi gösterdi, çıkış yolunun, özgürlüğün, bilinmezlikten geçtiğini. Birden olmadı, ama peyderpey, düşe kalka, acıya kanaya, hapishaneden kaçmanın bilinmezliğe boyun eğerek mümkün olduğunu öğrendim, hâlâ da öğrenmeye devam ediyorum. Hayat acıdan yana bonkör, zira.

Gurdjieff, “Hapishanedesin. Hapishaneden kaçmak için hapishanede olduğunun farkında olman lazım. Özgür olduğunu düşünüyorsan, kaçamazsın,” demiş.

Aslında hepimiz hapishanede olduğumuzun farkındayız. Çocukluğumuzda içine yerleştirildiğimiz, yerleştiğimiz hapishaneden çıkmak için kuş gibi çırpınıp duruyoruz. Gerçek alnımızda yazıyor, görmediğimizden okuyamıyoruz.

İşimiz birbirimize alnımızda ne yazdığını sesli okumak, belki.

Mağaranın içindeyken.

Ot Dergisi, Haziran 2026

Erol Ölçer’in Sokak Şehir Hafıza, Kuyulu’dan Biçki Yurdu’na Osman Nuri Engin ile İstanbul Sokak Adları kitabından alıntı.

…

Osman Nuri Ergin, 1927 nüfus tahriri hazırlıkları hakkında iki rapor hazırlamıştır. Her iki raporda "Nümerotaja memur Heyet-i Tahririye Müdürü Osman Nuri" imzası vardır. İlk rapor, 23 Haziran 1927 tarihli "Sokak Levhalarıyla Bina Numaraları hakkında Rapor"12, ikinci rapor 1 Ağustos 1927 tarihli "Nümerotaj hakkında Rapor"dur. Raporlar ele aldığımız konudaki çalışmalar hakkında önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Burada bazı örnekler ve açıklamalar ekle-yerek, raporları ana hatlarıyla özetleyerek vermek istiyorum; ayrıntılar için kitabın ekler kısmına aldığımız orijinal metinlere müracaat edilmelidir.

Sokak levhalarıyla bina numaraları hakkında rapor

Yukarıda belirtilen hukuki düzenlemeler gereğince hazırlıkları zamanında bitirmek için derhal çalışmalara başlanmıştır. Önceden sokakların isimleri tespit edilmiş, sonra isimsiz sokaklar tespit edilerek isim verilmiş, mükerrer isimlerden biri sabit bırakılarak diğerleri uygun bir biçimde değiştirilmiştir. Örneğin birden fazla olan Hamam Sokak, sadece bir tanesi aynen bırakılarak, diğerleri Yatağan Hamamı, İcadiye Hamamı, Kınalı Hamamı, İstinye Hamamı Sokağı olarak değiştirilmiştir. Ayrıca talimatname gereği müstehcen, gayri milli ve hoş olmayan sokak isimleri değiştirilmiştir. Örneğin eski adı Meyhane Sokak olan sokağa Bade Sokak; Karabet Kalfa Sokağına, Kurt Çelebi Sokak; Tensof Sokağına Maruf Sokak; Aşıklar Sokağına, Beşir Fuat Sokak; Aya Mina Sokağına, Bestekar Hakkı Sokak; Kilise Sokağına, Kamış Sokak ismi verilmiştir. Diğer bir güzel örnek Osman Nuri Ergin’in biyografisi bakımından da önemlidir. İstanbul’da birçok Değirmen Sokak vardır. Karagümrük Nahiyesinde Beyciğez Mahallesi’nde kendi evinin bulunduğu Değirmen Sokağın adını Kimyager Sokağı olarak değiştirmiştir. Sokağın yeni adı, Osman Nuri’nin Kimyacı oğlundan gelmektedir. (Cemal Ergin, 2 Şubat 1970’de vefat etmiştir).

İsimsiz veya yeni açılan sokaklara da isim vermiştir. Örneğin Molla Aşkı Mahallesi’nde yeni açılan bir sokağa Kaşar Sokağı ve Şehremini’nde yeni açılan bir sokağa Hüseyin Kazım Sokağı ismini vermiştir. (Bu sokağın adının Hüseyin Kazım Kadri’den geldiği söylenir). Daha önce açılmış sokakların bir kısmına isim bulunamamış ve hepsine Yeni Sokak denilmişti. Bu gibi sokaklara da yeni isimler verilmiştir. Örneğin Fatih Sinan Ağa Mahallesi’ndeki bir sokağa Parmaklık Sokağı adı verilmiştir. Üsküdar Paşa Limanı’ndaki Yeni Sokağa, Nacak Sokağı adı verilmiştir.

Sokak isimleri kayda alınırken, sokak isimlerini levhalara yazdırıp her sokağa iki adet olmak üzere hazırlamak ve kapı numaralarının levhalarının hazırlanmasıyla da uğraşılmıştır. Tüm bu çalışmalar 160 kişilik bir memur ve katip istihdam edilerek yapılmış-tır. Bunların yanında haritacılar ilmi usullerle çalıştırılmış, kanunun müsaade ettiği zaman içerisinde çalışmaların tamamlanması hedeflenmiştir. Osman Nuri Ergin, İstanbul için nüfus tahririnin ertelenmesinin hoş olmayacağını belirtmektedir. Bunun için dar vakitte tüm çalışmaların ve hazırlıkların tamamlanmasını hedeflemiştir. Vazifenin zamanında bitirilmesi için İstatistik ve Nüfus Müdürleri tarafından ikaz almıştır. Onun için kayıtları hazır olan isim ve numaraların levhalarının en kestirme yollardan sipariş edilerek imalatının başlatılması ve yerlerine takılmasını sağlamak gerekmektedir.

Osman Nuri Ergin, levhaların emayeden yapılmasını istemektedir. Ancak emaye lev-
rafından haları, memleket içerisinde yapabilecek bir fabrika ve imalathane bulunmadığından Avrupa’da yaptırılması gerekmektedir. Vaktin darlığı yüzünden bu da mümkün değildir. Kendisinin Ankara’da İstatistik Müdürlüğü ve Nüfus Müdürlüğü ile yaptığı görüşmelerde ek bir süre verilemeyeceği, sadece İstanbul için tahririn tehir edilemeyeceği belirtilmiş; hatta levhaların yetişmemesi ihtimali karşısında yağlı boya ile kapılara numaraların, sokaklara isimlerin yazılması söylenmiştir.

İstanbul’a güzel şeyler yakışacağını düşünen Osman Nuri Ergin, levhaların emaye yapılmasını düşünürken sokak adlarının ve numaraların yağlı boya ile yazılması ihtimali kendisini son derece üzmüştür. Nişan isimli bir imalathane, emayenin Avrupa’dan getirtilip burada yazılarının yazılmasını teklif etmiş, sadece emayenin Avrupa’dan gelmesinin 3 ay süreceğini bildirmiştir. Emaye levhaların yapılmasına talip olan bir Bulgar ise gümrük vergisinden kurtulmak için fabrikasının Türkiye’ye nakledilmesini istemişse de bu teklif de vakit yetersizliğinden dolayı olumlu karşılanmamıştır. Alman firmaların temsilcisi olan Eczacı Ali Haydar Bey, bina numarası levhalarının tanesinin 50 kuruşa yapılacağını ve 100.000 adetinin altı ayda teslim edilebileceğini bildirmiştir. Emaye levhalar için başkaca müracaatlar olmuşsa da fiyat ve teslim süresi bildirmemişlerdir.

İstanbul’da daha önce emaye levha yapılması ve sokaklara takılması 1341 (1925) senesinde düşünülmüş ve Büyükada pilot bölge olarak belirlenmiş; sokak isimlerinin kesin kayıtları şubeye bildirilerek emaye levhalar bir şirkete 276 kuruşa yaptırılmak üzere sipariş edilmişse de bu şirket hiçbir şey yapmamıştır. Sonradan Nişan firmasına sipariş edilmiş, bu firma 30X20 ebadında zemini beyaz, yazıları siyah olarak yapılacak levhaların bedelini 270 kuruştan bildirmiş ve anlaşılmıştır. Bu firma 30-40 levha yapmış ve iflas ettiği için siparişler yarıda kalmış, yaptığı levhalar da alınmamış, firmanın teminatı Şehremaneti’ne irat kaydedilmiştir. Bundan sonra sokak levhası yapılmamış, 1927 Nüfus Tahriri ile imali gündeme gelmiştir.

İstanbul nüfus sayımına 9 daire olarak girmiştir. Bu daireler: 1. Beyazıt Dairesi, 2. Fatih Dairesi, 3. Beyoğlu Dairesi, 4. Yeniköy Dairesi, 5. Hisar Dairesi, 6. Üsküdar Dairesi, 7. Kadıköy Dairesi, 8. Adalar Dairesi, 9. Bakırköy Dairesi. Bu dairelerde tahminen 10.000 sokak ve 142.000 bina bulunmaktadır. Sokakların girişine ve bitimine levha asılacağı için 20.000 sokak levhasına ihtiyaç vardır. Levha yaptırılması araştırmalarında Teneke Saç İmalat Fabrikası, birisi tenekeden diğeri onluk saçtan ve diğeri galvanizli saçtan üç numune bina numarası ve sokak levhası yap-mıştır. Onluk saçtan yaptığı üzeri ripolin boyalı (suya dayanıklı ve mukavemetli boya çeşitidir) ve yazıları beyaz boyalı 30x20 ebadındaki sokak levhasının fiyatını 35 kuruş olarak bildirmiştir. 20.000 levhanın yekün fiyatı 700.000 kuruş olacaktır.

Bina numaralarının eskiden yapılmış olanlarından, binaların üzerinde, ambarlarda ve dairede bulunanlarından istifade edilerek kullanılması ve yeni imal edilecek numaraların adetinin azaltılması düşünülmüşse de kanunun zeminin kırmızı boyalı olacağı konusundaki kesin hükmü buna engel olmuştur. Eskilerin elle tek tek boyanmasının epey zaman alacağı göz önüne alınarak bundan vazgeçilmiştir. (1927 tarihinden önce yapılan bina numara ve sokak levhalarının zemini beyaz, yazısı kırmızıdır).

Tüm bu çaresizlikler ve vaktin dar olması yüzünden İstanbul için çok güzel bir görünüş
sağlayacak olan emaye levhalardan vazgeçilmiştir. Hem vakit dardır, hem de emaye, saç vey. galvanizden imal edilecek olan levhalara göre 10 misli pahalıdır. Levhaların emayeden yapılması ancak beş sene sonra tekrar yapılacak olan nüfus tahriri için düşünülebilecektir. Geriye kalan şu seçenekler kalmıştır:

Bina numara levhalarını,

1. Kalın tenekeden mesela 140 librelik,

2. Onluk siyah saçtan kabartmalı,

3. Onluk galvanizli saçtan kabartmalı yapmak.

Sokak levhalarını ise galvanizli saçtan veya kara saçtan yapmak.

Teneke levhalar makine ile boyanıp fırında kurutulduktan sonra üzerlerine makine ile
numara basılacaktır. Bunu yapmak için müracaat eden firma tanesine 7 kuruş istemektedir. Diğer seçenek olan onluk saç üzerine kabartmalı saçtan yapılması ise bazı mahzurlar içermektedir: Boyanın elle yapılması, fırında kurutma imkanının olmaması, yapacak olan firmaların teneke levhaları günde 5.000 adet verdikleri halde onluk saçtan mamul levhaları günde 2.500 adet verebilmeleri; bu adetin vaktin darlığından ötürü yetersiz bulunması.

Levhaların galvanizli saçtan imal edilmesi seçeneklerin en makulü olarak görülmüştür. Teneke veya onluk saç levhaların önünün ve arkasının boyanması gerekmekte; galvanizin sadece önünün boyanması imalde zaman tasarrufu sağlamaktadır. Sokak levhalarının da galvanizli saçtan yapılması seçeneği ağır basmıştır. Galvanizin zemin boyası ve yazı boyası fırında kurutulabilmekte olup imali çabuklaştırmaktadır. Sirkeci’deki bir müessese günde 100 sokak levhası verebileceğini söylemiştir. 20.000 levha altı yedi ayda bitirileceğinden işi çabuklaştırmak için hiç olmazsa sokak levhalarının sadece sokak girişlerine takılması ve Nüfus Tahririnden sonra da kalanının takılması düşünülmüştür.

Sokak levhalarının yazısı rika ile yazılacaktır. Sokak levhalarının fazlalığı ve başka teknik sebeplerin yanı sıra “rika”nın seçilmesinde Osman Nuri Ergin’in şahsî tercihinin payı olabileceği kanaatindeyim. Tüm bu çalışmalar neticesinde bina numara levhalarıyla sokak levhalarının galvanizli saçtan yapılmasına, levhaların İstanbul’da yapılmasına ve ilan neticesinde pazarlık usulü ile siparişinin verilmesine karar verilmiştir. Osman Nuri Ergin, Nümerotaj Müdürü olarak çalışmalarının birinci safhasını bu şekilde rapor etmiştir.

Sokak Şehir Hafıza, Kuyulu’dan Biçki Yurdu’na Osman Nuri Engin ile İstanbul Sokak Adları, Erol Ölçer, Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları

Numerotaj memuru Osman Nuri (Engin) Taksim alanının köşesindeki su makseminin duvarına, Cadde-i Kebir tabelasının yerine “İstiklal Caddesi” yazılı yeni tabelayı mıhlıyor. 1927.

(Cumhuriyet Gazetesi, 1927)

Yaşadığınız sokağı, caddeyi çalışın, araştırın.

• Şu anki adı ne zaman verilmiş, önceki adı nedir, daha önceki adı nedir, ne kadar geriye gidebiliyorsunuz?

• Geçmişte kimler yaşamış, şimdi kimler yaşıyor?

• Başında ne var, sonunda ne var? Ya ortasında?

• Ağaçları, çiçekleri hangileri? Kokuları?

• Kuşları? Börtüsü, böceği?

• Yaz sesleri? Sabahının, akşam üzerinin, gecesinin?

Neyi saklıyor?

Neyi açık ediyor?

Ne izi bırakıyor?

Aşağıdaki, sonbaharda çıkacak Çocuk, Yaşlı Ağaç ve Hikâyeler için Ayşe Deniz Şahin taslak çizimlerinden.

Son Poetika Yazı Kulübü buluşmasındaki Gaston Bachelard metni burada:

Kreatif Yazar

Poetika Journal #9

Hatırlıyorum! Evimden birkaç metre uzakta bir plaja sevinç çığlıkları atarak gidişimi, sadece Beyoğlu’na değil, Moda’ya çıkmak için de şık olmak gerektiğini, sokaklarında çocukların güvenle oynadığını, mahalle kavramının dibine vurulduğunu, kuaförün, yorgancının ve çoktan unutulup gitmiş esnafın tatlı sohbetini, çocuk parkını, çay bahçesini, Reks sinema…

Read more

4 months ago · 5 likes · Serda

Berna

Poetika Journal: Sokak

Yataktayım, ateşim yine 40’ı geçmiş olmalı, gözlerimi açamıyorum. Öksürmek için doğruluyorum. Ciğerlerim şiddetle sarsılıyor: “köhür köhür!”. Öksürdükçe başım zonkluyor. Göğsümdeki ağrıdan çok, başımdaki zonklamayı dert ediyorum. Neyse ki ateş düşürücü ve iğneler etki etmiş olmalı, terlemeye başlıyorum…

Read more

2 months ago · 8 likes · 4 comments · Berna The Rebel

Nurayşe's Substack

SOKAK

81. sokak. Denize paralel doğu batı istikametinde uzanan, dörder katlı altışar apartmanın karşılıklı konumlandığı, üç araçlık yol genişliğine sahip, kaldırımlarında ağaçlar olan, sonunda bir çocuk parkına ev sahipliği yapan, tüm apartman bahçelerinin ağaç, çiçek, çimen ile bezeli olduğu, üç katlı bahçeli bir evin de üzerinde bulunduğu bir şirin sokak…

Read more

20 days ago · Nurayşe Kaplan

- Mekân, Ev

Read more